Instytut Pamięci Narodowej
-
Pierwszy numer periodyku konspiracyjnego „Biuletyn Informacyjny” ukazał się 5 listopada 1939 roku w zaledwie 90 egzemplarzach. W sumie w czasie okupacji wydano 317 numerów. Biuletyn był najdłużej publikowanym pismem konspiracyjnym nie tylko na terenie Generalnego Gubernatorstwa, ale również w okupowanej Europie. Ewa Wójcicka: Biuletyn Informacyjny. „Pisaliśmy zawsze prawdę”
-
Józefa Kantor, druhna „Ziuta”, urodziła się 5 marca 1896 roku w Tarnowie. Swoje życie poświęciła harcerstwu oraz pomocy innym. Ewa Wójcicka: Józefa Kantor (1896-1990)
-
26 czerwca 1944 r. w więzieniu „Roter Ochse” w Halle/Saale wykonany został wyrok śmierci na 24-letniej Krystynie Urszuli Wituskiej ps. „Kasia”. Ewa Wójcicka: Listy z Moabitu. Egzekucja Krystyny Wituskiej
-
17 stycznia 1945 r. Leon Marszałek ps. „Jan”, „Adam”, „Brzoza”, rozwiązał Szare Szeregi, organizację podziemnego harcerstwa powołaną z inicjatywy członków Rady Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego 27 września 1939 r. Ewa Wójcicka: Szare Szeregi
-
Palmiry, nieduża wieś położona na północ od Warszawy, w świadomości wielu Polaków zapisały się jako symbol masowych zbrodni hitlerowskich, popełnionych głównie na przedstawicielach stołecznej inteligencji. Ewa Wójcicka: Tylko sosny były świadkami. Egzekucje w Palmirach
-
„Duśka” – tak Wanda Półtawska była nazywana przez swoich bliskich. Ci, którzy mieli okazję ją poznać, podkreślali jej silny charakter. Ewa Wójcicka: Wanda Półtawska. „Należy przestrzec człowieka”
-
W październiku 1939 r. ojciec Wandy, Jan, został aresztowany jako zakładnik i osadzony w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, gdzie niestety zmarł 15 maja 1940 r. Wanda nad urną jego prochów poprzysięgła zemstę okupantowi. Ewa Wójcicka: Wanda Węgierska (1919–1943)
-
Był aktorem wszechstronnym, bawił w komediach, wzruszał w rolach dramatycznych. Jego dorobek aktorski to nie tylko filmy, seriale, ale również kreacje teatralne, telewizyjne oraz niezapomniane wykonania skeczy i piosenek kabaretowych. Ewa Wójcicka: Wiesław Gołas. Aktor z Szarych Szeregów
-
W maju 1943 r. 45 członków Armii Krajowej przeprowadziło akcję zatrzymania pociągu, który przewoził więźniów z Lublina do obozu Auschwitz. Sprawnie przeprowadzona akcja, pomimo niespodziewanych trudności, pozwoliła na uratowanie kilkudziesięciu osób. Ewa Wójcicka: Zatrzymać pociąg do Auschwitz
-
Niewielka podwarszawska miejscowość Palmiry stała się w okresie niemieckiej okupacji miejscem wielu masowych egzekucji Polaków. Do pierwszych zbrodni doszło już 7 i 8 grudnia 1939 roku. Ewa Wójcicka: Zbrodnia w Palmirach
-
Siostra Izabela, jak brzmiało jej imię zakonne, niemal całe swoje dorosłe życie poświęciła służbie Bogu. Okazała również swój głęboki patriotyzm, angażując się w walkę z niemieckim okupantem w okresie II wojny światowej, a po jej zakończeniu w działalność niepodległościową. Ewa Wójcicka: Zofia Łuszczkiewicz. W służbie Bogu, ludziom i Polsce
-
Szczególnie brutalna natura II wojny światowej przerwała wiele obiecujących karier i wyrządziła niepowetowane straty nie tylko rodzimemu sportowi, ale i samym sportowcom. Tym bardziej budująca wydaje się historia Ignacego Tłoczyńskiego – tenisisty, konspiratora i powstańca – który szczęśliwie przebrnął przez wojenną zawieruchę i powrócił po wojnie na korty Wimbledonu. Ewelina Ślązak: Ignacy Tłoczyński. Z kortu tenisowego do 2. Korpusu gen. Władysława Andersa
-
Wybuch II wojny światowej zmusił polskich sportowców do odłożenia własnych marzeń. Wielu zamieniło areny sportowe na działalność konspiracyjną, barykadę czy obóz koncentracyjny. Walka, jaką musieli podjąć nie toczyła się już na zasadach fair play, a stawką zmagań były wartości najwyższe: wolność i życie. Ewelina Ślązak: „Wyścig Kusego z tacą do gościa”, czyli historia Gospody pod Kogutem
-
Mimo tego, że od zakończenia II wojny światowej minęło wiele lat, jest ona wciąż wydarzeniem, wokół którego ogniskuje się publiczna dyskusja na arenie międzynarodowej. Niekoniecznie ta, którą widzimy codziennie w programach informacyjnych, ale ta, która jest ważnym elementem dyplomacji historycznej. Filip Musiał: II wojna światowa a kapitał moralny
-
W 2005 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Datą, w której obchodzimy to wspomnienie jest 27 stycznia – rocznica wkroczenia Armii Czerwonej do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Filip Musiał: Oswobodzenie KL Auschwitz – między pamięcią a propagandą
-
Przeszedł wszystkie szczeble tenisowego wtajemniczenia – od chłopca do podawania piłek, przez sparingpartnera, po multimedalistę mistrzostw Polski i 14-krotnego uczestnika Wimbledonu. 14 lipca 1911 r. w Poznaniu urodził się Ignacy Tłoczyński – sportowiec, którego karierę przerwała, ale nie zakończyła wojna, uczestnik Powstania Warszawskiego, żołnierz Armii Andersa. Ignacy Tłoczyński – z Wimbledonu do Armii Andersa
-
Im Schatten der Einsatzgruppen. Volksdeutscher Selbstschutz im Besetzten Polen 1939–1940
-
Losy tych dwóch wielkich polskich patriotów, mimo że wspomniane wydarzenia z ich udziałem dzieliło prawie 150 lat, splotły się 13 marca 1942 r. To właśnie tego dnia „Alek” zdekonspirował miejsce pobytu tak ważnego dla warszawiaków pomnika Kilińskiego, zdemontowanego uprzednio przez Niemców. Irena Siwińska: Co łączy Macieja Aleksego Dawidowskiego „Alka” z Janem Kilińskim, bohaterem insurekcji kościuszkowskiej?
-
8 lutego 1940 r. Niemcy utworzyli getto w Łodzi. Była to najdłużej funkcjonująca (aż do końca sierpnia 1944 r.), najbardziej izolowana od świata, druga co do wielkości – po warszawskiej – dzielnica żydowska na okupowanych ziemiach polskich. Irena Siwińska: Getto łódzkie. Pułapka bez wyjścia
-
30 grudnia 2000 r. zmarł Stanisław Broniewski „Orsza”, harcmistrz, podporucznik AK, w czasie II wojny światowej naczelnik Szarych Szeregów, dowódca słynnej akcji pod Arsenałem. Z zawodu był ekonomistą i urbanistą, z powołania harcerzem. Irena Siwińska: Stanisław Broniewski „Orsza”. Dowódca spod Arsenału
-
6 lipca 2000 r. zmarł kompozytor i pianista Władysław Szpilman (pseud. „Al Legro”). Na kanwie jego wspomnień z okupowanej stolicy, opisanych uprzednio w książce, powstał scenariusz obsypanego nagrodami filmu Romana Polańskiego pt. „Pianista” (2002). Irena Siwińska: Władysław Szpilman (1911–2000)
-
8 sierpnia 1944 r. zginął kpr. Antoni Szczęsny Godlewski (1923–1944), pseudonim „Antek Rozpylacz” – legendarny pogromca „gołębiarzy”, czyli niemieckich snajperów, w Powstaniu Warszawskim. Irena Siwińska: „Antek Rozpylacz”. Antoni Szczęsny Godlewski
-
Wkrótce po tym, gdy Niemcy 1 września 1939 r. zaatakowali II Rzeczypospolitą, rozpoczęła się masowa eksterminacja polskiej ludności cywilnej, Żydów, osób upośledzonych, przedstawicieli różnych grup społecznych. Jednym z miejsc kaźni zbrodni pomorskiej 1939 r. były Księże Góry koło Grudziądza. Izabela Mazanowska: Księże Góry
-
Irena Bobowska zapisała się na kartach historii, szczególnie wśród osób związanych z Poznaniem, niezwykłym życiorysem. Jej postać nadal pozostaje przez wielu zapomniana. W związku z tym przywołanie jej historii pozwoli ożywić pamięć o niej i jej niezwykłej odwadze w tak trudnych czasach okresu II wojny światowej. Izabella Kopczyńska: Irena Bobowska – niezwykła bohaterka
-
Witold Hulewicz zapisał się na kartach historii jako literat, tłumacz, krytyk i pracownik rozgłośni radiowej Polskiego Radia. W Wielkopolsce odegrał swoją rolę jako organizator łączności podczas Powstania Wielkopolskiego i wydawca czasopisma „Zdrój”. Jego drogi prowadziły do Poznania, Wilna i Warszawy, a zakończyły się w sposób tragiczny w Palmirach. Izabella Kopczyńska: Witold Hulewicz – poeta, radiowiec i konspirator
-
W czasie II wojny światowej III Rzesza realizowała program rabunku i germanizacji dzieci z Polski i innych okupowanych krajów, szczególnie z Europy Środkowo-Wschodniej. Program ten był częścią niemieckiego Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost), który przewidywał zasiedlenie okupowanej Polski ludnością niemiecką oraz wysiedlenie (bądź wręcz eksterminację) ludności polskiej. Jacek Wróbel: „Rasowo wartościowe”. Germanizacja dzieci polskich
-
Ludność Łodzi w okresie II wojny światowej została bardzo mocno dotknięta zbrodniczą działalnością okupanta hitlerowskiego. Według władz niemieckich miasto miało stać się wzorem niemieckości, zamieszkałym tylko przez Aryjczyków. Jakub Parol: Największa niemiecka zbrodnia na terenie Łodzi. Likwidacja więzienia na Radogoszczu 17/18 stycznia 1945 r.
-
Uhonorowany medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata Jan Żabiński urodził się 8 kwietnia 1897 roku. Jan Żabiński – polski zoolog, fizjolog i wieloletni dyrektor warszawskiego ZOO
-
Janusz Korczak urodził się jako Henryk Goldszmit 22 lipca 1878 lub 1879 r. w Warszawie, w zamożnej zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Pseudonim „Janasz Korczak”, zaczerpnął z tytułu powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego „Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie”. Janusz Korczak – pedagog, wychowawca, lekarz i pisarz
-
Janusz Kusociński, urodzony 15 stycznia 1907, był wielokrotnym mistrzem i rekordzistą Polski w biegach średnio- i długodystansowych. Największy sukces osiągnął na igrzyskach olimpijskich w Los Angeles (1932 r.) – zdobył wówczas złoty medal w biegu na 10 tys. metrów. Janusz Kusociński – ten, który nie potrafił kapitulować
-
Michał Lisowski należy do grona założycieli i propagatorów harcerstwa na Lubelszczyźnie. Niestety nie jest znany szerszemu kręgowi badaczy i historyków chociaż jego zasługi w rozwój harcerstwa, patriotycznego wychowania młodzieży oraz kultury fizycznej jest niepodważalny. Janusz Kłapeć: Michał Stefan Lisowski – pionier lubelskiego harcerstwa 1929-1940
-
Jeden z najbardziej znanych mieszkańców Szczebrzeszyna – malowniczego, klimatycznego miasteczka na Roztoczu – Zygmunt Klukowski, przybył tu 20 października 1919 roku i tu również zmarł czterdzieści lat później, 23 listopada 1959 roku. Janusz Kłapeć: Zygmunt Klukowski – zasłużony obywatel Szczebrzeszyna
-
Do zasobu archiwalnego IPN trafiły materiały dotyczące Zygmunta Adama Zyblewskiego, uczestnika kampanii wrześniowej, jeńca stalagu, działacza podziemia z okresu II wojny światowej, który życie stracił w katowni Gestapo w Forcie III w Pomiechówku. Justyna Staroń: Zygmunt Adam Zyblewski (1915–1944)
-
W historiografii polskiej utarł się pogląd, jakoby po przeprowadzeniu udanego zamachu na Maxa Petera okupant niemiecki nie zastosował represji wobec miejscowej ludności. W rzeczywistości, 19 lipca 1944 r. w Lesie Wełeckim rozstrzelano dwadzieścia dziewięć osób – członków Armii Krajowej lub Batalionów Chłopskich. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Egzekucja 19 lipca 1944 r. w Lesie Wełeckim koło Buska-Zdroju
-
W okresie okupacji niemieckiej Las Wełecki był miejscem kaźni mieszkańców Kreishauptmannschaft Busko. Egzekucje na jego terenie rozpoczęły się w 1941 r., a nasiliły się w latach 1943–1944. Ostatniej zbrodni dokonano na powyższym terytorium 12 stycznia 1945 r., dzień przed wkroczeniem Sowietów do Buska-Zdroju. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Egzekucja 26 listopada 1943 r. w Lesie Wełeckim koło Buska-Zdroju
-
Sędziszów był miasteczkiem z bardzo dobrze rozwiniętą infrastrukturą kolejową. W okresie II wojny światowej stanowił dla Niemców istotny węzeł komunikacyjny. Mieściła się w nim ważna parowozownia oraz warsztaty kolejowe linii szerokotorowej. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Egzekucje kolejarzy z Sędziszowa w Chmielniku i Piotrkowicach 17 marca 1944 roku
-
W Radomiu 24 stycznia 1941 r. o godzinie 4 rano przeprowadzono masowe aresztowania. Aresztowano co najmniej 335 osób, w tym najprawdopodobniej 38 kobiet. Wśród aresztowanych znajdowali się członkowie organizacji polskiego podziemia oraz inteligencji. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Egzekucje mieszkanek Radomia w Lesie we Włoszczowicach oraz w Lesie Skrzypiowskim
-
Niemcy wezwali sołtysa gromady, któremu rozkazali okazanie szczegółowych list mieszkańców. Interesowały ich nazwiska złodziei, przestępców, osób niezameldowanych, a także działaczy politycznych. Gdy sołtys stwierdził, że takich ludzi tam nie ma, Niemcy rozpoczęli zbrodnicze działania. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Pacyfikacja Woli Justowskiej 28 lipca 1943 roku
-
Jednym z miejsc kaźni na terenie Buska-Zdroju był cmentarz żydowski, położony we wschodniej części miasta, przy ul. Widuchowskiej. Z punktu widzenia okupanta niemieckiego stanowił on doskonałą lokalizację do dokonywania zbrodni z racji jego oddalenia od miasta. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Zbrodnie niemieckie popełnione na cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju
-
Na początku 1944 r. lokalni urzędnicy zwrócili uwagę na wysoką liczbę urodzeń dzieci polskich i rosyjskich robotnic przymusowych w powiecie Helmstedt. W celu maksymalizacji zysków z niewolniczej pracy władze powołały specjalny „dom dziecka”, który w ciągu kilkumiesięcznej działalności doprowadził do śmierci niemal wszystkich przekazanych mu niemowląt. Karolina Trzeskowska-Kubasik: „Jeśli echo ich głosów umilknie – zginiemy” – działalność domu dziecka w Velpke
-
Na początku 1943 r. do Dystryktu Warszawskiego Generalnej Guberni skierowano szereg transportów z wysiedleńcami z Zamojszczyzny. Widok wycieńczonych i konających rodaków, a zwłaszcza dzieci, był szokiem dla ludności na trasie ich przejazdu. Katarzyna Adamów: Dzieci w bydlęcych wagonach
-
Kobieta, która w czasie II wojny światowej uratowała wiele istnień ludzkich przed tragiczną śmiercią. Za udzielanie nielegalnej pomocy lekarskiej została przeniesiona karnie do ambulatorium w Auschwitz-Birkenau. Tam poznała dr Irenę Białównę, która udzieliła jej pomocy, zaopiekowała się nią i zaznajomiła z innymi więźniarkami. Katarzyna Malinowska: Jadwiga Kościuszko. Lekarka z obozowego piekła
-
Krzysztof Kamil Baczyński – poeta i żołnierz, który oddał życie za swoją ojczyznę, stał się patronem wielu szkół, drużyn harcerskich, ulic. Poległ czwartego dnia Powstania Warszawskiego, na posterunku w Pałacu Blanka. Katarzyna Starosielec: Krzysztof Kamil Baczyński
-
Wielu odwiedzających Muzeum Powstania Warszawskiego jest przekonanych, że siłami polskimi w powstaniu dowodził gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, dowódca Armii Krajowej. Jest to przeświadczenie błędne. Dowódcą Powstania Warszawskiego był gen. Antoni Chruściel „Monter”, komendant Okręgu Warszawa AK. Katarzyna Utracka: „Monter”: dowódca Powstania Warszawskiego
-
Niewiele znamy przypadków pomocy Żydom przez przedstawicieli ziemiaństwa. Tym ciekawsza staje się historia hr. Hipolita Aleksandrowicza, posiadacza dóbr w ziemi dobrzyńskiej, który w trakcie niemieckiej okupacji wykorzystywał swą pozycję i majątek, by pomagać zarówno okolicznym Polakom, jak i Żydom. Kinga Czechowska: Hipolit Aleksandrowicz – ziemianin pomagający Żydom na ziemi dobrzyńskiej
-
W wyniku zawartego 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy Niemcami a Związkiem Sowieckim paktu Ribbentrop-Mołotow przypieczętowany został los niepodległej Polski. W tajnej klauzuli paktu terytorium II Rzeczypospolitej zostało podzielone wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Wisły i Sanu. Porozumienie to otworzyło niemieckiej III Rzeszy i Sowietom drogę do agresji na Polskę. Krzysztof Sychowicz: Białostocczyzna między totalitaryzmami
-
L’Europe occupée. Similitudes et différences
-
Wybuch Powstania Warszawskiego 1 sierpnia 1944 r. został potraktowany przez Niemców jako okazja do ostatecznego rozwiązania problemu jaki stanowiła Warszawa. Od samego początku trwania walk na Woli Niemcy dopuszczali się morderstw na ludności cywilnej, które przybrały tam szczególnie brutalny i masowy charakter. Maciej Żuczkowski: Rzeź Woli
-
Tak prasa konspiracyjna Polskiej Partii Socjalistycznej „Wolność, Równość, Niepodległość” pisała o losach ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej. Maciej Żuczkowski: „Zbrodnia, jakiej nie było dotąd”
-
Na pytanie swojego syna Andrzeja „Co cię w tych gruzach Warszawy trzymało przy życiu?”, Władysław Szpilman odpowiedział – „Muzyka. Tylko muzyka”. Magdalena Bałdyga: Pianista – walka o przeżycie
English version