Instytut Pamięci Narodowej
-
15 lutego 1981 roku zmarł Karol Hilary Tarnowski, ostatni prezes Zachodniomałopolskiego Związku Ziemian i inicjator powstania w okupowanym kraju zrzeszenia „Tarcza”-„Uprawa”-„Opieka”-„S-1”, podporządkowanego AK. Marcin Chorązki: Karol Tarnowski. Ziemianin w burzliwych czasach
-
W kamieniołomie w Podgórzu Niemcy założyli 15 kwietnia 1942 r. karny obóz pracy przymusowej Baudienstu. Warunki były tam katastrofalne, a wyżywienie głodowe. Marcin Chorązki: Niemiecki obóz „Liban” w Krakowie. Praca przymusowa w Generalnym Gubernatorstwie
-
W niedzielę 22 czerwca 1941 r. nad ranem Wehrmacht najechał Związek Sowiecki. Niemcy postanowiły wcielić w życie plan Führera zakładający budowę Tysiącletniej Rzeszy z „przestrzenią życiową”(Lebensraum) sięgającą aż po góry Ural. Marcin Chorązki: Polacy wobec wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej
-
14 czerwca 1940 r. do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz dotarł z Tarnowa pierwszy masowy transport 728 Polaków. Więźniom nadano numery, ogolono głowy i wydano pasiaki z naszytym czerwonym trójkątem i literą „P”. Marcin Chorązki: Przyjechali na rampę obstawioną esesmanami…
-
„Pokój i chwała męczennikom pomordowanym przez Niemców…” – taki napis widnieje na grobie ofiar pacyfikacji, którą Niemcy przeprowadzili 80 lat temu. W nocy z 27 na 28 lipca 1943 r. otoczyli kordonem część Krakowa, położoną pomiędzy Rudawą i Wisłą. Marcin Kapusta: Niemiecka pacyfikacja dawnych wsi Bielany, Chełm, Olszanica, Przegorzały, Wola Justowska oraz rejonu Salwatora
-
W czasie II wojny światowej wśród ofiar niemieckich zbrodni znalazło się wiele polskich rodzin. Często ich dramat dopełnił się po jej zakończeniu, w związku z oporem stawianym komunizmowi, instalowanemu na ziemiach polskich pod groźbą sowieckich bagnetów. Takie m.in. były losy rodziny Marciniaków, którzy stali się ofiarą dwóch totalitaryzmów – niemieckiego i komunistycznego. Marcin Krzysztofik: Marciniakowie – jedna z wielu polskich rodzin zamordowanych za ratowanie Żydów
-
W godzinach rannych 14 stycznia 2025 r. zmarła Marianna Krasnodębska. Niezwykła kobieta, która swoim życiorysem mogłaby obdzielić kilka osób. Została odznaczona przez izraelski Instytut Yad Vashem Medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata za ratowanie, wraz z członkami swojej rodziny, Żydów w czasie niemieckiej okupacji. Marcin Krzysztofik: Marianna Krasnodębska (1923-2025)
-
„Bo oto słychać i oto widać. Ponad murem cmentarza, nad najświeższą drobniutką zielenią drzew czarne chmury, niby kłęby dymu, wstępują w górę. Czasami widać płomienie – jak czerwona, szybka migocąca szarfa na wietrze. I słuchać tego tam nad ciemnymi bratkami grobu. I myśleć o tym. I żyć” – pisała Zofia Nałkowska 25 kwietnia 1943. Marcin Urynowicz: Pokazali, że potrafią walczyć
-
Rada Pomocy Żydom przy Pełnomocniku Rządu RP w Kraju, zwana „Żegotą”, była jedyną w Europie lat 1939-1945 organizacją pomocy Żydom oficjalnie afiliowaną przy władzach państwowych. Marcin Urynowicz: Rada Pomocy Żydom „Żegota”
-
Decyzja o kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 r. przypadła w wigilię żydowskiego Święta Szałasów. Tego dnia samoloty niemieckie zrzuciły ulotki, w których znalazły się słowa: „Wesołych Świąt Żydzi. Niemiecki Wehrmacht pozdrawia Was i życzy Wesołych Świąt”. Marek Gałęzowski: Ludobójstwo niemieckie na polskich Żydach
-
Niespełna dwudziestoletni poeta, prozaik, krytyk literacki, współzałożyciel pisma „Sztuka i Naród”, zmarł jedenaście dni po ciężkim zranieniu go przez Niemców na jednej z ulic rodzinnej Warszawy. Marek Gałęzowski: Śmierć Wacława Bojarskiego
-
Minęło pięć tygodni od potajemnego powrotu Naczelnego Wodza Wojska Polskiego z Węgier do okupowanego kraju, kiedy jego działalność polityczną przerwała śmierć. Miała ona nastąpić z powodu angina pectoris, 2 grudnia 1941 r., w mieszkaniu Jadwigi Maxymowicz-Raczyńskiej przy ul. Sandomierskiej 18 w Warszawie. Marek Gałęzowski: Wśród niejasności. Śmierć marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego
-
Na przełomie 1942 i 1943 roku miały miejsce na Zamojszczyźnie dwie znaczące bitwy partyzanckie – pod Wojdą i Zaborecznem. Obydwa starcia polskich partyzantów z niemieckimi siłami policyjnymi i wojskowymi związane były z rozpoczętymi 30 listopada 1942 r. masowymi wysiedleniami Polaków. Marek Wierzbicki: Partyzanckie bitwy pod Wojdą i Zaborecznem na Zamojszczyźnie
-
Durchgangslager (Dulag) 121 Pruszków był największym obozem przejściowym utworzonym przez Niemców dla wypędzonej ludności powstańczej Warszawy i okolicznych miejscowości. Szacuje się, że przez obóz w Pruszkowie przeszło co najmniej 400 tys. ludzi. Maria Zima-Marjańska: Dulag 121 Pruszków. Obóz, przez który przeszła wypędzona Warszawa
-
Zawstydzająco mało wiemy o ponadrocznej aktywności partyzanckiej w oddziałach AK Obwodu Radomsko kpr. pchor. „Satyra” – „wybitnego polskiego poety, dramaturga, prozaika i scenarzysty”. Mariusz Solecki: Akowska biografia Tadeusza Różewicza „Satyra” (1921–2014)
-
Wydawało się, że jest już blisko końca okupacji niemieckiej. Sowieci wkroczyli do pobliskiego Krosna i… zatrzymali się. Niemcy rozpoczęli wówczas wysiedlanie mieszkańców Jasła, a następnie grabili, palili, wysadzali w powietrze budynki. Zniszczyli miasto. Mariusz Świątek: Wysiedlenie i zniszczenie Jasła w 1944 roku
-
Pięcioro młodych, nieprzeciętnych ludzi spotkało się w czasach wojny i okupacji i stworzyło fenomenalny teatr. Marta Burghardt: Teatr Rapsodyczny w czasie okupacji niemieckiej
-
Wraz z wybuchem II wojny światowej bezpieczny świat młodych wilnian uległ całkowitej zmianie, a ostatnie pokolenie pochodzące z kresowych obszarów II Rzeczypospolitej wzięło ma siebie obowiązek walki za ojczyznę. Marta Kupczewska: „Kozy”, czyli wileńskie łączniczki
-
II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym. U progu II wojny światowej liczyła niemal 35 mln mieszkańców, z czego ok. 32 proc. (11,2 mln) stanowiły mniejszości narodowe. Wśród nich najliczniejszą grupą po Ukraińcach, przeszło trzymilionową, byli Żydzi. Kres ich tak licznej obecności w Polsce przyniosła II wojna światowa. Martyna Grądzka-Rejak, Aleksandra Namysło: Niemiecki okupant wobec Żydów w latach 1939–1941
-
W upalne lato, kilka tygodni po rozpoczęciu tzw. Wielkiej Akcji, deportacji Żydów z getta warszawskiego do obozu zagłady Treblinka II, pisarka i działaczka społeczna Zofia Kossak-Szczucka oraz inni członkowie Frontu Odrodzenia Polski przygotowali ulotkę „Protest”. 11 sierpnia 1942 r. konspiracyjnie dystrybuowano ją na ulicach okupowanej Warszawy. Martyna Grądzka-Rejak: Kto nie potępia – ten przyzwala. „Protest” Zofii Kossak-Szczuckiej
-
Rozpoczęcie przez Niemcy działań wojennych 1 września 1939 r. przyczyniło się do szybkiego zajęcia Pomorza Gdańskiego. Obok zdobycia nowego terytorium okupant wprowadził tu elementy terroru względem ludności cywilnej. Jednym z nich były popełniane przez Niemców masowe zabójstwa. Mateusz Kubicki: 11 listopada 1939 r. na Kaszubach i Kociewiu
-
Holocaust nie był przejawem spontanicznych działań takich czy innych grup narodowościowych. Był efektem działalności państwa – Rzeszy Niemieckiej – które podjęło ludobójcze decyzje i użyło całej swojej potęgi, aby wymordować naród żydowski. Mateusz Szpytma: Akcja „Reinhardt” na prowincji. Przykład Markowej
-
10 września 1942 roku swoją pierwszą audycję radiową nadała z Bletchley Park pod Londynem polskojęzyczna radiostacja „Świt”, która działała do końca listopada 1944 roku. Małgorzata Badowska: Radiostacja „Świt” nadaje
-
Ks. prałat Antoni Rewera zmarł 1 października 1942 r. w Dachau. Męczennik prawdy – Antoni Rewera
-
Badania stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej niezmiennie wywołują zainteresowanie i ogromne dyskusje, nie tylko w wąskim gronie historyków, ale również polityków i publicystów. Szczególne emocje wzbudza stawiany przez część historyków fałszywy zarzut masowego udziału Polaków w podjętej przez Niemców eksterminacji ludności żydowskiej. Michał Szukała: „Polnische Bürgermeister und der Holocaust: Besatzung, Verwaltung und Kollaboration” – fałszywy obraz Holokaustu
-
Tak zwany „krwawy poniedziałek” w Częstochowie, 4 września 1939 r., to jeden z kilku najbardziej jaskrawych przykładów radykalnej zmiany w filozofii prowadzenia wojny przez armię niemiecką pod rządami narodowych socjalistów. Mirosław Sikora: Wehrmacht i nowe „zasady” wojny. Masakra ludności cywilnej w Częstochowie, 4 września 1939 roku
-
Po zakończeniu kampanii polskiej, w listopadzie 1939 r. ziemie zachodnie II RP przyłączone zostały do III Rzeszy. Utworzono z nich nowe wschodnie prowincje Niemiec jak Kraj Warty i Gdańsk-Prusy Zachodnie lub wcielono je do już istniejących, jak Prusy Wschodnie i Górny Śląsk. Mirosław Sikora: „Aktion Saybusch”. Wysiedlenia Polaków na Żywiecczyźnie w 1940 r.
-
W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego Polsce przyznano 140 kilometrów Wybrzeża. Pomorze Gdańskie, określane również mianem Nadwiślańskiego, w swej większości powróciło do Polski na mocy ustawy Sejmu z 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej, która skutkowała utworzeniem województwa pomorskiego. Monika Tomkiewicz: Wysiedlenia Polaków z Gdyni w latach II wojny światowej
-
Na terytorium przedwojennego województwa wileńskiego akcje odwetowe stosowane przez okupanta niemieckiego wiązały się ściśle, w głównej mierze, z działalnością partyzancką i konspiracyjną. Stanowiły one rodzaj terroru prewencyjnego, noszącego wszelkie znamiona eksterminacji bezpośredniej, wymierzonej głównie w ludność cywilną zamieszkującą tereny wiejskie. Monika Tomkiewicz: Zbiorowa egzekucja odwetowa dokonana 25 czerwca 1941 r. w Połukniu
-
24 marca 2025 r. w Markowej odbyły się uroczystości związane z Narodowym Dniem Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej reprezentował jego doradca Jan Józef Kasprzyk. Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką – uroczystości w Markowej
-
Eugenia Pohl, dozorczyni niemieckiego obozu dla dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej w Łodzi, zapisała się w pamięci najmłodszych więźniów jako jedna z najokrutniejszych strażniczek. Nie miała litości dla polskich dzieci
-
24 marca 2025 r. w Kaplicy Pamięci w Sanktuarium NMP Gwiazdy Nowej Ewangelizacji i św. Jana Pawła II w Toruniu odbyła się uroczystość odsłonięcia kolejnych nazwisk na Tablicach Pamięci poświęconych pomordowanym Polakom ratującym Żydów pod okupacją niemiecką. Oddaliśmy hołd Polakom ratującym Żydów
-
Okupacja niemiecka w powiecie starogardzkim w latach 1939–1945
-
3 października 2024 roku w Starogardzie Gdańskim zaprezentowaliśmy książkę dr. Tomasza Cerana „Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce”. W spotkaniu wziął udział prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr Karol Nawrocki. Pamiętamy o ofiarach Zbrodni Pomorskiej
-
Dom Żołnierza im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Poznaniu otwarto 19 marca 1939 r. Był to obiekt przeznaczony dla oficerów i żołnierzy, spełniający funkcje kulturalne i rozrywkowe. Paweł Głuszek: Dom Żołnierza w Poznaniu
-
Wśród najgorszych katowni niemieckich pominąć nie można obozu koncentracyjnego na terenie poznańskiego Fortu VII. Miejsce to okryło się ponurą sławą nie tylko jako miejsce męczeństwa tysięcy więźniów, ale też jednego z pierwszych eksperymentów z masowym zagazowywaniem ludzi. Paweł Głuszek: Fort VII w Poznaniu. Laboratorium zbrodni
-
Przez placówkę tą przeszło od 40 do 42 tysięcy osób. Więźniom dokuczały niskie racje, choroby i tragiczne warunki bytowe. Obrazu dopełniało okrucieństwo niemieckich oprawców. Setki osób zmarły na miejscu, dla innych był to jedynie etap w drodze do obozu lub na roboty przymusowe. Szczególnie wysoka śmiertelność panowała wśród licznie przebywających w obozie dzieci. Paweł Głuszek: Obóz przesiedleńczy w Konstantynowie
-
W 1939 r. wschodnia część Polski znalazła się pod okupacją sowiecką. Ziemia łomżyńska była najdalej na zachód wysuniętym obszarem zagarniętym przez ZSRS. Gdy 22 czerwca 1941 r. wybuchła wojna niemiecko-sowiecka, Łomżyńskie niemal natychmiast zostało zajęte przez Niemców. Miesiąc później Adolf Hitler wydał decyzję o utworzeniu Okręgu Białostockiego (Bezirk Bialystok). Paweł Kornacki: Niemieckie zbrodnie na Żydach na ziemi łomżyńskiej latem 1941 roku
-
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej 22 czerwca 1941 r. oddziały Wehrmachtu zajęły Białostocczyznę w ciągu kilku dni, a do opuszczonego przez Sowietów Białegostoku Niemcy weszli już 27 czerwca 1941 r. Od samego początku zastosowali brutalny terror. Paweł Kornacki: Życie i śmierć w getcie białostockim (1941–1943)
-
Tylko Rzesza Niemiecka, ZSRS i Republika Słowacka przyjęły w 1939 r., że w wyniku ich agresji doszło do zawojowania (debellacji) Rzeczypospolitej, czyli pozbawienia dotychczasowego suwerena władzy zwierzchniej po zbrojnym zajęciu terytorium państwa i przejęciu nad nim całkowitej kontroli. Paweł Kosiński: Czy po uderzeniu Niemiec na Polskę, państwo polskie przestało istnieć?
-
Śmierć lwowskich profesorów, zamordowanych przez Niemców między 4 a 26 lipca 1941 r., była jednym z najboleśniejszych ciosów zadanych polskiej nauce w czasie II wojny światowej. Niestety, nieodosobnionym. Paweł Naleźniak: Wzgórza Wuleckie spłynęły krwią
-
Lipniki zostały założone w pierwszej połowie XIX w. w gminie Bereźne (pow. kostopolski, woj. wołyńskie). Stąd nazywano je niekiedy Lipnikami Berezneńskimi bądź Berezińskimi. Były one polską kolonią, a pierwsi osadnicy przybyli tu prawdopodobnie z rejonu Sarn i Żytomierza. Przed wojną Lipniki liczyły 55 gospodarstw. Zabudowę kryto strzechą, a wieś tonęła w kwiatach i sadach. Paweł Sokołowski: Ludobójstwo UPA w Lipnikach
-
Grzegorz Korczyński, a w zasadzie Stefan Kilanowicz, jest jednym z najbardziej znanych funkcjonariuszy organów represji Polski „ludowej”. Miał młodszego brata – Jerzego Kilanowicza. W pierwszych latach II wojny światowej, gdy Korczyński działał we Francji, a Kilanowicz przebywał w Warszawie. Obaj bracia utrzymywali ze sobą ścisły kontakt. Paweł Sztama: Czy brat gen. Korczyńskiego był niemieckim kapusiem?
-
W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Kielcach znajduje się skromny zbiór pamiątek dotyczących rodziny Szczygłowskich, z której ojciec, matka i córka aktywnie angażowali się w walkę o niepodległą Polskę. Paweł Żołądek: Rodzina Szczygłowskich w walce o niepodległą Polskę
-
Niewielka miejscowość Strużki, położona w gminie Osiek na południu Kielecczyzny, została spacyfikowana 3 czerwca 1943 r. Niemcy zamordowali wówczas 74 bezbronnych mieszkańców wsi, wśród nich 17 mężczyzn, 33 kobiety i 24 dzieci w wieku do 15 lat. Najmłodszymi ofiarami mordu było troje dzieci poniżej jednego roku życia. Paweł Żołądek: Stanisław Wiącek. Historia chłopca ocalonego z pacyfikacji wsi Strużki 3 czerwca 1943 r.
-
5 września 1939 r., po krótkiej potyczce z żołnierzami Wojska Polskiego, do Rudawy wkroczyli Niemcy. Rozpoczynał się ponadpięcioletni okres okupacji hitlerowskiej w tej podkrakowskiej miejscowości. Piotr Kuruc: Auschwitz i Radwanowice. Cena za antyniemiecką konspirację mieszkańców Rudawy i okolic
-
1 sierpnia 1944 r., po wybuchu Powstania, Niemcy rozpoczęli w Warszawie bezprzykładną, bestialsko i planowo przeprowadzoną, akcję wymordowania mieszkańców miasta. Niemieckiemu natarciu pod dowództwem Heinza Reinefahrta, prowadzonemu od 5 sierpnia wzdłuż ulicy Wolskiej do Pałacu Brühla, towarzyszyły masowe egzekucje ludności cywilnej. Ich ofiarą padło kilkadziesiąt tysięcy osób. Piotr Rogowski: Okupant niemiecki wobec ludności Warszawy w okresie od sierpnia do grudnia 1944 r.
-
W trakcie Powstania Warszawskiego i tuż po jego zakończeniu Niemcy wysiedlili z Warszawy ok. 550 tys. osób. Zdecydowaną większość z nich skierowano do obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121), który powstał na terenie nieczynnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Piotr Stanek: Przez Pruszków do Lamsdorf. Losy warszawiaków po Powstaniu
-
Pod patronatem Ordona. Wybrane sylwetki młodszych oficerów WP poległych w obronie Warszawy we wrześniu 1939 r.
-
Poezja pokolenia wojennego. Esej monograficzny
English version