Instytut Pamięci Narodowej
-
85. rocznica agresji ZSRS na Polskę – Warszawa, 17 września 2024
-
10 lutego 2026 r. na pl. o. Studzińskiego w Krakowie odbyła się współorganizowana przez krakowski oddział IPN uroczystość w 86. rocznicę pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb Związku Sowieckiego. 86. rocznica pierwszej deportacji Polaków w głąb ZSRS. Uroczystości w Krakowie
-
Niemal jednocześnie z przewrotem bolszewickim w Rosji władza ta wprowadziła przymusowe obozy pracy, w Polsce określane rosyjskim mianem łagry. Ich początek to rok 1918, ale stworzenie ogromnego systemu obozów koncentracyjnych w Związku Sowieckim, określanego od skrótu właściwej nazwy Gułagiem (Gławnoje Uprawlenije Łagierej – Główny Zarząd Obozów) to dopiero rok 1930. Adam Hlebowicz: Czy Rosja pamięta o Gułagu?
-
Pytanie postawione w tytule dotyczy okresu przed wkroczeniem i zajęciem przez Sowietów ziem wschodnich II Rzeczypospolitej, a potem działań wojennych na terenach, które po Jałcie znalazły się w nowych granicach Polski. Adam Hlebowicz: Kto nie chciał iść z Armią Czerwoną w 1944 roku?
-
Ostatnia, czwarta deportacja zaczęła się 22 maja 1941 r. Łącznie wywieziono 90 tys. ludzi, z czego ok. 50 tys. z samej Litwy. Zesłańcy trafili do krajów Krasnojarskiego i Ałtajskiego, obwodu nowosybirskiego i Kazachstanu. Z Wilna ostatni transport odjechał w mocno niekompletnym składzie. Większość wagonów została odczepiona przez kolejarzy. Adam Hlebowicz: Transport nie odszedł. Akcja bohaterskich kolejarzy wileńskich 23 czerwca 1941 roku
-
„Kochany Tatusiu. Jesteśmy niespokojni, bo nie mamy wiadomości ani listu. Wysłaliśmy 100 rubli i paczkę, i rzeczy, o które Tatuś prosił. My jesteśmy zdrowi i na tym samym miejscu. Proszę się o nas nie bać. Gdy się zobaczymy... Twoja Stacha. 15 lutego 1940 r.”. Agnieszka Wygoda: Niemiecka ekshumacja w Katyniu 1943
-
Ambasada RP w Moskwie 1921–1939
-
Dokumenty wytworzone przez KGB pokazują, jak wybór Jana Pawła II zmienił układ sił na świecie i dał nadzieję milionom chrześcijan żyjących w krajach komunistycznych. Andrzej Grajewski: Oczami wroga
-
Nie byłoby wolnej Polski bez trzech pielgrzymek papieża Jana Pawła II. Pierwsza zbudowała wspólnotę i obudziła nadzieję, druga nas umocniła i wymusiła zniesienie stanu wojennego, trzecia – w czerwcu 1987 r. – otwarła drogę do przełomu w roku 1989. Fakt ten dostrzegł także wywiad sowieckiego KGB. Andrzej Grajewski: Wolność jest na wyciągnięcie ręki. Trzecia pielgrzymka Jana Pawła II do Polski w ocenie KGB
-
„Ilekroć odwiedzałem graniczne szlaki Rzeczypospolitej Polskiej od granicy litewskiej, łotewskiej i rosyjskiej, ilekroć poświęcałem wielkie koszary dowództw lub małe strażnice na najbardziej wysuniętych placówkach wschodnich i północnych, tyle razy zdawało mi się, że słyszę głos starego Mohorta, wielkiego strażnika Hetmańskiego Szlaku z czasów dawnej Rzeczypospolitej Polskiej”. Anna Kołakowska: Na straży granic i honoru
-
W 1941 r. powstała Pomocnicza Służba Kobiet przy Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRS. Rekrutkami były kobiety i dziewczęta zwolnione z sowieckich więzień i obozów pracy. Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk: Zanim wstąpiły do PSK… „Piekło sowieckie” w pamiętnikach ochotniczek Pomocniczej Służby Kobiet
-
Dywizja ta, sformowana na podstawie rozkazu z grudnia 1941 r., nie wzięła ostatecznie udziału w żadnych działaniach zbrojnych. Po ewakuacji na Bliski Wschód jej żołnierze zasilili szeregi 3. Dywizji Strzelców Karpackich. Jednak niewątpliwą zasługą tej krótko istniejącej jednostki jest to, że stanowiła dla tysięcy Polaków drogę ucieczki z sowieckiego piekła. Bartosz Janczak: Dywizja ratująca życie. 10. Dywizja Piechoty PSZ w ZSRS
-
Wobec odkrycia masowych grobów w Katyniu, Sowieci przyjęli strategię przerzucania odpowiedzialności za zbrodnię na Niemców. W odpowiedzi na „niemieckie insynuacje” powołali 13 stycznia 1944 r. – dokładnie 8 miesięcy po odkryciu grobów – własną komisję śledczą pod przewodnictwem Nikołaja Burdenki. Jej raport stał się fundamentem kłamstwa katyńskiego. Bożena Witowicz: Komisja Burdenki. Budowa kłamstwa katyńskiego
-
Niekiedy nazywana też konferencją berlińską, była trzecią i ostatnią z konferencji „Wielkiej Trójki”. Zapadły na niej główne decyzje polityczne dotyczące powojennego porządku świata, szczególnie Europy, oraz rozliczenia nazistowskich zbrodni. Bożena Witowicz: Konferencja poczdamska
-
Bożena Witowicz: Pod sowiecką dominacją. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej
-
Był jednym z założycieli Samoobrony Ziemi Grodzieńskiej, która broniła Ziem Wschodnich zarówno przed Niemcami, jak i Sowietami. Brał też udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W stanie spoczynku zajmował się działalnością kombatancką. Internowany przez Sowietów po agresji ZSRS 17 września 1939 r. Zginął prawdopodobnie 9 kwietnia 1940 r. Był najstarszym polskim generałem, który został rozstrzelany w Katyniu. Bronisław Bohaterewicz − zamordowany strzałem w tył głowy
-
Na fali pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i narodzin zorganizowanej opozycji demokratycznej powstały Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża. 29 kwietnia 1978 r. ogłoszono ich deklarację założycielską; jej sygnatariuszami byli Andrzej Gwiazda, Antoni Sokołowski i Krzysztof Wyszkowski. Cecylia Kuta: Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża. Ruch jak dynamit
-
W wyniku ofensywy latem 1944 roku, Armia Czerwona zajęła tereny Białostocczyzny, które miały stać się Polską Ludową. Do września 1939 roku tereny te były centralnym obszarem II RP. Po klęsce wrześniowej znalazły się pod okupacją sowiecką. Damian Marculewicz: Wyzwolenie czy następna okupacja? Stosunek ludności cywilnej do wkraczającej Armii Czerwonej w rejonie Kuźnicy
-
W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 r. w elektrowni jądrowej w Czarnobylu doszło do największej katastrofy w historii energetyki jądrowej. Była to tragedia o skutkach znacznie wykraczających poza miejsce zdarzenia. Dariusz Zalewski: Katastrofa w elektrowni jądrowej w Czarnobylu
-
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr Karol Nawrocki wraz z delegacją odwiedził Waszyngton, gdzie spotkał się z prezesem Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu dr. Erikiem Pattersonem. Delegacja IPN w Fundacji Pamięci Ofiar Komunizmu – Waszyngton, 19 września 2024
-
W lipcu 1945 r. na obszarze północno-wschodniej Polski miała miejsce największa, do dziś nie wyjaśniona, sowiecka zbrodnia popełniona na Polakach po zakończeniu II wojny światowej. Diana Maksimiuk: Operacja augustowska
-
Los setek aresztowanych w lipcu 1945 r. w ramach Obławy Augustowskiej do dnia dzisiejszego pozostaje zagadką nie do końca rozwikłaną. Do grupy niewyjaśnionych spraw należy też dopisać zagadnienie nieznanej liczby osób, które, także w tajemniczych okolicznościach, po zakończeniu wojny wywiezione zostały w Sowiety i nierzadko przepadły jak kamień w wodę. Diana Maksimiuk: Powojenne wywózki żołnierzy AK – studia przypadków
-
21 stycznia 2026 r. w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie odbyła się rozmowa o przygotowanym przez Archiwum IPN dwutomowym albumie „Z »nieludzkiej ziemi« do krainy maharadżów. Polscy uchodźcy z ZSRS w Indiach 1942–1948”. W wydarzeniu wziął udział zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski. Dyskusja o albumie „Z »nieludzkiej ziemi« do krainy maharadżów. Polscy uchodźcy z ZSRS w Indiach 1942–1948”
-
U zarania nowego systemu władzy w Polsce po II wojnie światowej, powołanie Krajowej Rady Narodowej stało się jednym z kluczowych momentów, który wyznaczył przyszły kierunek polityczny kraju. Elżbieta Kowalczyk: Noc sylwestrowa przy ul. Twardej 22
-
Ewa Kowalska: Pamięci ofiar deportacji z Kresów Wschodnich II RP (1940–1941)
-
Czytając listy i kartki wysłane z obozów lub odnalezione przy szczątkach ofiar, trzeba się zastanowić, czy zachowana korespondencja obozowa nie zawiera głębszego przesłania. Jej ujawnienie po latach, a następnie opublikowanie, sprawia, że „nieme groby przemawiają” do nas. Ewa Kowalska: „Tu i teraz”. Przekaz z dołów śmierci w Katyniu
-
24 marca 1942 r. rozpoczęła się ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego. Do 5 kwietnia 1942. z terenu ZSRS do Iranu wjechało 33 000 żołnierzy i 11 000 osób cywilnych. Ewakuacja Armii Polskiej pod dowództwem gen. Władysława Andersa ze Związku Sowieckiego
-
Umyślnie kształtował swój enigmatyczny wizerunek. Opowiadane historie ubarwiał, uzupełniając je o efektowne elementy, które niestety mogły nigdy nie mieć miejsca. Ferdynand Antoni Ossendowski – pisarz i podróżnik
-
W 2005 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Datą, w której obchodzimy to wspomnienie jest 27 stycznia – rocznica wkroczenia Armii Czerwonej do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Filip Musiał: Oswobodzenie KL Auschwitz – między pamięcią a propagandą
-
Było pogodne popołudnie, środa 13 maja 1981 r. Odkryty papamobile drugi raz okrążał Plac św. Piotra. Zatrzymał się, a Jan Paweł II nie potrafił odmówić sobie serdeczności wobec zgromadzonych. Filip Musiał: Zamach na Placu Świętego Piotra
-
W latach 1980-1981 działacze „Solidarności” w kilku regionach przygotowali wewnętrzne wytyczne na wypadek strajku generalnego, wprowadzenia stanu wojennego, a także sowieckiej interwencji. Prezydium MKZ w Gdańsku, prócz wspomnianych wytycznych, przygotowało również niespodziewany załącznik na wypadek tej ostatniej – odezwę do żołnierzy sowieckich. Grzegorz Majchrzak: „Nie bądźcie narzędziem ucisku i śmierci, do uczynienia z polskiej ziemi cmentarza, w którym i Wy zostaniecie pogrzebani”. Solidarnościowy apel na wypadek sowieckiej interwencji z 1981 r.
-
8 lipca 1947 r. Stalin odmówił udziału ZSRS w tzw. planie Marshalla – programie amerykańskiej pomocy dla państw Europy po II wojnie światowej. Rezygnację z tej pomocy wymusił także na pozostałych państwach bloku sowieckiego. Irena Siwińska: Odrzucona pomoc. Rezygnacja państw bloku wschodniego z udziału w planie Marshalla
-
3 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRS wydał dyrektywę o nakazie pracy przymusowej obywateli III Rzeszy w wieku od 17 do 50 lat, którzy znaleźli się na tyłach I, II i III Frontu Białoruskiego oraz I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Dla ponad 46 tys. mieszkańców Górnego Śląska oznaczało to deportację do łagrów na terenie Związku Sowieckiego. Irena Siwińska: Tragedia Górnośląska
-
22 maja 1986 r. zakończył się XXXIX Wyścig Pokoju – wieloetapowy wyścig kolarski organizowany od 1948 r. w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W roku 1986 rozgrywany był on wkrótce po katastrofie w elektrowni jądrowej pod Czarnobylem na terenie ZSRS, w pobliżu granicy między ówczesnymi republikami ukraińską i białoruską. Irena Siwińska: Wyścig Pokoju po katastrofie
-
Pod koniec czerwca 1940 r. rozpoczęła się trzecia z czterech masowych deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS. Deportowano wówczas głównie uciekinierów z obszaru okupowanego przez III Rzeszę. Zesłano od około 75 tys. do ponad 80 tys. osób. W wyniku wywózek deportowani znaleźli się głównie w obwodach zachodniej Syberii i na północnych terenach europejskiej części Rosji. Jacek Wróbel: Na nieludzką ziemię. Trzecia z masowych deportacji w głąb ZSRS
-
Wiosną i latem 1942 r. wraz z Armią Polską gen. Władysława Andersa ewakuowano z ZSRS ponad 41 tys. polskich cywilów mających za sobą doświadczenia deportacji i pobytu na „nieludzkiej ziemi”. Niemożliwe było utrzymanie takiej liczby ludzi na terenie Iranu, powstała więc kwestia ich rozmieszczenia. Jacek Wróbel: Polscy uchodźcy w Afryce wschodniej
-
Konferencja jałtańska z lutego 1945 r. koncentrowała się głównie na rozwiązaniu sprawy polskiej. Tak też była komentowana w prasie zagranicznej, zachodniej. Świadczy o tym m.in. reakcja dyplomacji watykańskiej, ujawniana mniej lub bardziej dyskretnie przez gazety zależne od Watykanu. Jan Żaryn: Konferencja jałtańska – niemoralna propozycja dla Europy
-
17 lipca 1945 r. rozpoczęła się konferencja nowego prezydenta USA Harry’ego Trumana, sowieckiego dyktatora Józefa Stalina i premierów Wielkiej Brytanii – Winstona Churchilla, którego po 11 dniach (po wygraniu wyborów przez Partię Pracy) zastąpił Clement Attlee. Joanna Lubecka: Konferencja w Poczdamie. Ostatnie spotkanie Wielkiej Trójki
-
17 stycznia Armia Czerwona wkroczyła do zrujnowanej lewobrzeżnej Warszawy. Wraz z czerwonoarmistami do stolicy weszli także żołnierze 1. Armii WP. W dzisiejszej narracji historycznej trwa spór o słowo „wyzwolenie”. W rzeczywistości prawie nie było ani kogo, ani czego wyzwalać… Katarzyna Adamów: Zdobycie ruin. Wkroczenie Armii Czerwonej do Warszawy
-
W wyniku zawartego 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy Niemcami a Związkiem Sowieckim paktu Ribbentrop-Mołotow przypieczętowany został los niepodległej Polski. W tajnej klauzuli paktu terytorium II Rzeczypospolitej zostało podzielone wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Wisły i Sanu. Porozumienie to otworzyło niemieckiej III Rzeszy i Sowietom drogę do agresji na Polskę. Krzysztof Sychowicz: Białostocczyzna między totalitaryzmami
-
Wokół postaci Wasilija Błochina narosło wiele mitów. Jako komendant Łubianki w Moskwie był bezpośrednio odpowiedzialny za wykonywanie wyroków śmierci na „wrogach władzy sowieckiej”. Historycy i publicyści prześcigają się w liczbach jego ofiar, które oscylują w granicach dziesiątek tysięcy. Kim był człowiek od „zadań specjalnych”, którego tak cenił sam dyktator Związku Sowieckiego – Józef Stalin? Krzysztof Łagojda: Postać z horroru. Wasilij Błochin – bez reszty oddany kat Józefa Stalina
-
25 kwietnia 1943 r. Związek Sowiecki zerwał oficjalne stosunki międzypaństwowe z Rzeczpospolitą. Kulisy zerwania stosunków dyplomatycznych z rządem RP
-
Karta atlantycka stała się fundamentem określającym cele obozu państw alianckich w II wojnie światowej. Te stwierdzenia – uwzględniające prawa do wolności i suwerenności narodów – miały być dowodem moralnej wyższości obozu aliantów nad państwami Osi, które niosły innym narodom zniewolenie i podporządkowanie silniejszym. Maciej Korkuć: 1944: nowe zniewolenie
-
Jedno ze spotkań, kluczowych dla rozwoju wypadków w 1981 r., odbyło się tuż za granicą PRL. 3 kwietnia w Brześciu nad Bugiem Stanisław Kania i Wojciech Jaruzelski spotkali się z sowieckimi przywódcami, żeby omówić sytuację. Marcin Krzek-Lubowiecki: Stan wojenny na polecenie Kremla
-
Wschodnia granica Rzeczypospolitej zawsze stanowiła strefę zagrożoną. Dlatego szczególne miejsce w szeregach obrońców Polski zajmują ci, którzy na różne sposoby tworzyli tam szańce obrony państwa. Do takich ludzi zalicza się Feliks Olas – jeden ze współtwórców Straży Celnej i Straży Granicznej II RP. Marcin Krzek-Lubowiecki: Zamordowany obrońca granicy RP
-
W opinii wielu czołowych bolszewickich działaczy partyjnych Polacy zamieszkujący Rosję Sowiecką stanowili zagrożenie i byli grupą, do której komunistyczna władza nie miała zaufania. Zakładano, że w przypadku wybuchu wojny zdradzą ją – a wobec tego należy najaktywniejszych zlikwidować lub uwięzić w obozach koncentracyjnych, a resztę zastraszyć i różnymi metodami sparaliżować ich działania. Marcin Majewski: „Operacja polska” 1937–1938 w Ukraińskiej SRS. Antypolski wymiar rozkazu NKWD nr 00485
-
Pakt Ribbentrop-Mołotow nie był i nie miał być sojuszem opartym na wspólnej ideologii Niemiec i Związku Sowieckiego, ponieważ takiej wspólnej ideologii nie było. Pakt był dowodem doraźnej wspólnoty interesów, która na krótko – zaledwie na dwa lata – połączyła Hitlera i Stalina. Marcin Przegiętka: Czy pakt Ribbentrop-Mołotow był „paktem dwóch marksistowskich ideologii”?
-
Władze polskie za główne niebezpieczeństwo dla niepodległości państwa uważały możliwość agresji ZSRS. Drugi z wielkich sąsiadów Polski – Niemcy – na mocy postanowień traktatu wersalskiego dysponował przez dłuższy czas jedynie stutysięczną armią, niemal całkowicie pozbawioną ciężkiej broni. Marek Gałęzowski: Agresja Niemiec i ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 roku
-
W połowie lat 30. XX wieku zaczęły się deportacje ludności polskiej z ziem, które po traktacie ryskim znalazły się w granicach Sowdepii. Zaraz potem, w latach 1937–1938, przyszła „operacja polska”: za samo pochodzenie NKWD zamordowało – jako szpiegów lub wrogów ZSRS – co najmniej 111 tys. Polaków. Marek Klecel: Ludobójstwo przed wojenną zagładą. „Operacja polska” NKWD
-
Józef Czapski, legendarny „kurier z Katynia”, poszukujący polskich oficerów w stalinowskiej Rosji, znał dobrze zarówno Rosję dawną, jak i nową, carską i bolszewicką – jako weteran Wielkiej Wojny, rewolucji bolszewickiej i wojny polsko-sowieckiej 1920 r. Marek Klecel: Szkic do portretu Józefa Czapskiego, świadka XX wieku
English version