Instytut Pamięci Narodowej
-
W bezbarwnym okresie „małej stabilizacji” rok 1968 przyniósł pierwszy za Gomułki moment przyspieszenia historii. Atmosfera zagęściła się już w czerwcu 1967 r., gdy wojna izraelsko-arabska na Bliskim Wschodzie niespodziewanie przyniosła wzrost napięcia w kraju. Adam Dziurok: Protesty marcowe roku 1968
-
W PRL-u brakowało wszystkiego: sznurka do snopowiązałek, papieru toaletowego, encyklopedii w księgarniach oraz mięsa. W tych warunkach znakomicie rozwijały się różnego rodzaju urzędnicze sitwy i mafie. Oczywiście wszyscy wiedzieli, że jeśli brakuje jakiegoś towaru, dajmy na to masła, i przy każdym pojemniku z masłem postawimy dwóch milicjantów, to oni pierwsi je ukradną i sprzedadzą... Afera mięsna: 20 listopada 1964 r. rozpoczął się proces oskarżonych
-
Mięso praktycznie przez cały okres PRL było czułym barometrem tak sytuacji gospodarczej, jak i nastrojów społecznych – deficytowym produktem strategicznym, o który potykała się praktycznie każda rządząca ekipa. Wysokiemu popytowi i niewydolnemu ustrojowi gospodarczemu towarzyszyły liczne nadużycia. W takich okolicznościach na światło dzienne wyszła „ Afera mięsna”. Agata Grzywacz: Afera mięsna. Przebieg procesu, prasa, akta
-
Żołnierz Armii Krajowej, Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj i 2. Korpusu Polskiego. Członek sieci wywiadowczych „Pralnia II” i „Liceum”. Odznaczona m.in. Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski, Brązowym i Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak: Halina Waszczuk-Bazylewska
-
Więźniowie okresu stalinowskiego w różny sposób starali się radzić sobie z długoletnim pobytem w celi, trudnymi warunkami i represjami stosowanymi wobec nich przez straż więzienną. Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak: Henryk Żuk. Szachista z izolatki
-
18 lipca 1947 r. zapadł wyrok w głośnym procesie pokazowym Warszawy w sprawie osób z siatki wywiadowczej o kryptonimie „Liceum”. Pokazowy proces członków wywiadu AK był pokłosiem aresztowania jego dowódców – Henryka Żuka i Barbary Sadowskiej. Agnieszka Chrzanowska: „Liceum” przed sądem. Proces polskiej siatki wywiadowczej
-
Brutalnie wyrwani ze snu mieli chwilę, żeby się spakować i opuścić dom. Przetransportowani na stację kolejową, zostali wepchnięci kolbami eskortujących czerwonoarmistów do ostatniego z sześćdziesięciu dwóch bydlęcych wagonów na stacji w Buczaczu. Agnieszka Wygoda: Nie płacz, mamo, niech nie widzą naszych łez. Barbary Piotrowskiej-Dubik wspomnienia z zesłania na Syberię
-
28 listopada 1952 r. w więzieniu mokotowskim w Warszawie zapadł kolejny – trzeci już – wyrok w sprawie Elżbiety Zawackiej. Najwyższy Sąd Wojskowy, rozpatrując skargę rewizyjną prokurator ppłk Heleny Wolińskiej, niezadowolonej ze zbyt niskiego wymiaru kary orzeczonej na wcześniejszych rozprawach, skazał oskarżoną „za działania na szkodę Państwa Polskiego” na dziesięć lat więzienia. Aleksandra Pietrowicz: „Na szkodę Państwa Polskiego”. Emisariuszka i kurierka Elżbieta Zawacka (1909–2009)
-
Była córką oficera rezerwy, który walczył w wojnie o granice w 1920 r., a potem został zamordowany przez NKWD. Jej matkę wywieziono na Syberię. Wychowywała ją ciotka. Wraz z nią, w okresie okupacji, angażowała się w pomoc ludności żydowskiej, co niewątpliwie wpłynęło na jej postawę patriotyczną i zaangażowanie w działalność opozycji w PRL. Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk: Janina Wehrstein
-
Tradycje udziału Polek w działaniach niepodległościowych sięgają XIX w., gdy uczestniczyły w powstaniach narodowych. Podczas I wojny światowej działały w Polskiej Organizacji Wojskowej, a w 1918 r. powstała pierwsza żeńska formacja wojskowa na ziemiach polskich – Ochotnicza Legia Kobiet. Także podczas II wojny światowej podjęły one walkę w armii konspiracyjnej w okupowanym kraju oraz w PSZ na Zachodzie. Nie zabrakło ich również w organizacjach podziemnych w okresie PRL. Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk: „Zagrażały porządkowi i bezpieczeństwu publicznemu…”
-
Nazaretanka, należała do setek tysięcy Polaków, którzy po 1945 r. zostali na wygnaniu, rozsiani po całym świecie. Taki był jeden z wielu efektów zagrabienia przez Rosję sowiecką Kresów Wschodnich Polski i popadnięcia reszty ziem polskich w zależność od Moskwy. Z Polski Stanisławę (takie imię otrzymała na chrzcie świętym) Jasionowicz w istocie wypędzono wtedy po raz drugi. Arkadiusz Cisek: Matka Maria Teresa. Stanisława Jasionowicz (1930-2023)
-
Gdy kilka lat temu w więzieniu w Turawie opowiadała więźniarkom o Bogu, te nie wykazywały specjalnego zainteresowania. Ot, kolejna nawiedzona „misjonarka”. Spojrzały na tę drobną blondynkę inaczej dopiero wówczas, gdy powiedziała, że rozumie ich sytuację, bo sama spędziła w celi ponad pół roku. Siedziała za Solidarność, a czas ten był dla niej jak rekolekcje. Artur Kasprzykowski: Tereska z podbeskidzkiej konspiry. Teresa Szafrańska (1958–2021)
-
24 maja 1977 r. w kościele pw. św. Marcina w Warszawie rozpoczął się pierwszy publiczny protest głodowy, zorganizowany przez członków Komitetu Obrony Robotników. Cecylia Kuta: Akcja społecznie użyteczna. Pierwszy publiczny protest głodowy w PRL
-
Na fali pogłębiającego się kryzysu gospodarczego i narodzin zorganizowanej opozycji demokratycznej powstały Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża. 29 kwietnia 1978 r. ogłoszono ich deklarację założycielską; jej sygnatariuszami byli Andrzej Gwiazda, Antoni Sokołowski i Krzysztof Wyszkowski. Cecylia Kuta: Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża. Ruch jak dynamit
-
Skąd taka popularność Kisiela? Dla wielu osób odpowiedź na to pytanie będzie oczywista, ale dla najmłodszych pokoleń już niekoniecznie. Warto zatem przypomnieć o tej niezwykłej postaci. Cecylia Kuta: „Przebijał barierę strachu i wskazywał drogę”. Stefan Kisielewski (1911–1991)
-
Gdy pod koniec maja 1966 roku do Gdańska przybył prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński, aby z całą diecezją gdańską świętować obchody Milenium Chrztu Polski, na ulicach miasta doszło do manifestacyjnego sprzeciwu ludzi wobec komunistycznej propagandy. Po raz pierwszy do akcji wkroczyły jednostki ZOMO, a na uczestników demonstracji spadły surowe kary... Daniel Gucewicz: Pierwsza próba sił w Gdańsku. Obchody Milenium Chrztu Polski nad Motławą
-
14 maja 1983 r. w szpitalu w Warszawie zmarł w wyniku obrażeń narządów jamy brzusznej Grzegorz Przemyk, syn poetki i działaczki opozycyjnej Barbary Sadowskiej. Stało się to trzy dni przed jego 19. urodzinami, dwa dni po skatowaniu go przez trzech milicjantów w komisariacie przy ul. Jezuickiej. Dobrosław Rodziewicz: Zbrodnia i kłamstwa
-
Po upadku powstania Niemcy zmusili mieszkańców Warszawy do opuszczenia miasta. Do dystryktu krakowskiego (Distrikt Krakau) przesiedlonych zostało ponad 100 tys. osób. Wiele z nich zmarło w Krakowie na skutek ran, wycieńczenia i traumatycznych przeżyć. Informacje o ich dramatycznych losach odnaleźć można w Archiwum Zakładu Medycyny Sądowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dominika Pasich, Rafał Dyrcz: Wypędzeni z Warszawy do Krakowa
-
Ujęcie „Roty” na warszawskim Dworcu Wschodnim zostało uznane za niewątpliwy sukces organów bezpieczeństwa. Dopiero później, w trakcie śledztwa, bezpieka zorientowała się, że drugim członkiem grupy, tym, którego nie udało się zatrzymać, był dowódca oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego – st. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”! Elżbieta Strzeszewska: Aresztowanie Wincentego Morawskiego „Roty”
-
W 1945 r. Kościół katolicki w Zielonej Górze uzyskał zgodę Zarządu Państwowego na zajęcie zborów ewangelickich, które przekształcono w kościoły m.in. Matki Bożej Częstochowskiej i św. Jadwigi (dziś konkatedra). Przy tym ostatnim, w byłym ewangelickim Domu Społecznym, powstał Katolicki Dom Społeczny. Elżbieta Wojcieszyk: Przyczyny, przebieg i skutki obrony Katolickiego Domu Społecznego w Zielonej Górze 30 maja 1960 r.
-
26 czerwca 1944 r. w więzieniu „Roter Ochse” w Halle/Saale wykonany został wyrok śmierci na 24-letniej Krystynie Urszuli Wituskiej ps. „Kasia”. Ewa Wójcicka: Listy z Moabitu. Egzekucja Krystyny Wituskiej
-
Siostra Izabela, jak brzmiało jej imię zakonne, niemal całe swoje dorosłe życie poświęciła służbie Bogu. Okazała również swój głęboki patriotyzm, angażując się w walkę z niemieckim okupantem w okresie II wojny światowej, a po jej zakończeniu w działalność niepodległościową. Ewa Wójcicka: Zofia Łuszczkiewicz. W służbie Bogu, ludziom i Polsce
-
Pisarz, publicysta, dramatopisarz, działacz niepodległościowy i społeczny zmarł 24 listopada 1960 w Londynie. Ferdynand Goetel (1890–1960)
-
Był czwartek, 26 czerwca 1941 roku – piąty dzień wojny III Rzeszy ze Związkiem Radzieckim. Oddziały Wehrmachtu posuwały się szybko na wschód, ale sowiecka bezpieka nadal pracowała. W mieszkaniu Eugeniusza Bodo przy ulicy Kogonowskiej we Lwowie zjawiło się tego dnia dwóch enkawudzistów. Filip Gańczak: Szwajcar, czyli szpion
-
„Jego zdaniem legenda AK istnieje, rośnie i będzie rosła. Nie potrafią temu zapobiec czynniki rządowe bez względu na stosowane środki. […] Obecnie wielką polityką dla AK-owców w kraju jest zachować swoją godność żołnierską i nie pozwalać wszelkimi sposobami na pomniejszanie dorobku AK i jej legendy. Powinna ona jak sztandar być przekazana młodzieży”. Filip Musiał: Drogą honoru Polaka prawdziwego. Pułkownik Franciszek Niepokólczycki
-
Generał Elżbieta Zawacka, jedna z dwóch Polek w stopniu generała brygady, jedyna kobieta wśród cichociemnych i legendarna kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej urodziła się 19 marca 1909 roku. Generał brygady Elżbieta Zawacka „Zo”
-
Internowanie oznaczało przymusowe osadzenie w ośrodkach odosobnienia (popularnie nazywanych internatami) osób uznanych za niebezpieczne (głównie z powodów politycznych) dla państwa. Grzegorz Majchrzak: Kryptonim „Jodła”, czyli internowania
-
Kazimierz Pużak, legendarny działacz polskiej lewicy niepodległościowej, jeden z przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w latach okupacji. Zmarł 30 kwietnia 1950 r. w więzieniu, odbywając wyrok wydany w pokazowym procesie przywódców ugrupowania antykomunistycznego Wolność – Równość – Niepodległość. Irena Siwińska: Kazimierz Pużak
-
12 lipca 1946 r. wszedł w życie tzw. mały kodeks karny, czyli Dekret z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa. Był to kluczowy dokument stanowiący podstawę prawną walki z przeciwnikami ustroju komunistycznego instalowanego w powojennej Polsce. Irena Siwińska: Mały kodeks karny
-
3 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRS wydał dyrektywę o nakazie pracy przymusowej obywateli III Rzeszy w wieku od 17 do 50 lat, którzy znaleźli się na tyłach I, II i III Frontu Białoruskiego oraz I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Dla ponad 46 tys. mieszkańców Górnego Śląska oznaczało to deportację do łagrów na terenie Związku Sowieckiego. Irena Siwińska: Tragedia Górnośląska
-
Było to pierwsze tak ogromnej skali wydarzenie społeczno-religijne w opanowanej przez Sowietów Polsce: w ciągu kilkunastu dni wzięło nim udział kilkadziesiąt tysięcy osób. Poprzedziły je podjęte przez komunistów w pierwszej połowie 1949 r. antykościelne działania i akcje propagandowe. Jacek Wołoszyn: „Cud lubelski” – lipiec 1949 r.
-
23 kwietnia 1979 r. po południu do Wydziału Organizacyjnego Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach nadeszła z Tychów niepokojąca informacja o demonstracji ulicznej na terenie miasta, na jednym z placów „na miejscu rozbiórki kaplicy (…) przy nowo budowanym domu towarowym”. Jarosław Neja: W obronie Krzyża – Tychy, rok 1979
-
Poznań 28 i 29 czerwca 1956 r. był świadkiem robotniczych protestów, które przerodziły się w walki uliczne. Do ich stłumienia władze komunistyczne użyły wojska. Było wiele ofiar śmiertelnych, kilkaset osób zostało rannych. Jarosław Wąsowicz: Kościół wobec Poznańskiego Czerwca
-
O Witoldzie Pileckim napisano wiele książek w Polsce i za granicą. Był znany ze swojego niespotykanego bohaterstwa – głównie jako ochotnik do niemieckiego obozu zagłady KL Auschwitz. Dotknęło go też wiele innych życiowych doświadczeń. Pochylmy się nad kilkoma mniej znanymi fragmentami jego biografii, które ukazują bogatą osobowość i twardy charakter jednego z najdzielniejszych Polaków. Jarosław Wróblewski: Witold Pilecki mniej znany
-
Maj 1946 roku to bez wątpienia jeden z zapomnianych „polskich miesięcy”. Z reguły początek historii masowych protestów przeciw władzy ludowej datuje się na czerwiec 1956 roku i związane z nim demonstracje w Poznaniu. Kamil Dworaczek: Maj 1946 – zapomniany „polski miesiąc”
-
Rozprawa w komunistycznym Wojskowym Sądzie Rejonowym w Gdańsku-Wrzeszczu przy ul. Stefana Batorego przeciwko członkom wileńskiej konspiracji i osobom wspierającym ich działania na rzecz niepodległości Polski zakończyła się 31 sierpnia 1949 r. W wydanym wyroku WSR w dwóch przypadkach orzekł karę śmierci,
a pozostałych oskarżonych skazał na więzienie. Nikogo nie uniewinniono. Karol Polejowski: Gdański proces członków wileńskiej konspiracji
-
Choć problemy uchodźstwa i przymusowych migracji kojarzymy najczęściej ze stanem wojny, międzywojenna Europa doświadczała także i innych źródeł tego kryzysu. Antyżydowska polityka Niemiec epoki Hitlera zmuszała kolejne grupy osób do opuszczania swojego kraju i szukania pomocy poza jego granicami. Kinga Czechowska: Konferencja w Évian w lipcu 1938 r. Próba pomocy uchodźcom żydowskim z Niemiec i Austrii?
-
Kartoteka sygnalityczna to żywe świadectwo losów ludzi skrzywdzonych przez komunistyczny reżim. W latach 1944-1956 władza komunistyczna za pomocą terroru brutalnie wprowadzała swoje rządy w Polsce. Społeczeństwo, które opierało się narzucanej ideologii, było bezwzględnie niszczone. Kinga Mierzejewska, Paweł Pietraszek: Bohaterowie traktowani jak przestępcy. Kartoteka sygnalityczna – świadectwo terroru komunistycznego
-
Dnia 13 lutego 1982 r. komendant Ośrodka Odosobnienia dla Internowanych w Wierzchowie Pomorskim, p.o. Naczelnika Zakładu Karnego mjr Marek Gadomski po konsultacji z KWMO w Koszalinie i w porozumieniu z miejscową SB ogłosił alarm dla Wierzchowa. Maciej Frydrychowicz: Pobicie internowanych w Wierzchowie Pomorskim
-
Ktokolwiek będzie szukał uosobienia epoki 1939–1945, jakie znalazł w osobie [Romualda] Traugutta rok 1863, wzrok jego musi się zatrzymać na krępej, pochylonej nieco postaci Kazimierza Pużaka, który był głównym budowniczym Polski Podziemnej i mimo klęsk wytrwał do końca w wierności dla swego dzieła, przypieczętowując je ofiarą swego życia (Z. Zaremba, Wojna i konspiracja, Kraków 1991) Maciej Żuczkowski: Kazimierz Pużak
-
Działacz samorządowy, spółdzielczy i społeczny. Aktywny członek Polskiej Partii Socjalistycznej, prezydent Płocka w latach 1926–1929. Współpracownik administracji Stefana Starzyńskiego we wrześniu 1939 r., członek konspiracji niepodległościowej, represjonowany przez powojenny reżim komunistyczny. Maciej Żuczkowski: Społecznik. Stefan Zbrożyna (1892–1971)
-
W momencie wybuchu II wojny światowej został przydzielony do Dowództwa Floty. Wraz z pozostałymi obrońcami Helu trafił do niemieckiej niewoli i całą wojnę spędził w obozach jenieckich. 21 listopada 1949 r. został zatrzymany przez bezpiekę. Trudy śledztwa oraz ciężkie warunki panujące w ośrodkach penitencjarnych spowodowały, że już nie opuścił więziennych murów. Magdalena Dźwigał: Kazimierz Bartoszyński
-
W pierwszej połowie listopada 1944 r. w Lublinie odbyły się dwa spotkania, na których omawiano możliwości i plany przeprowadzenia zamachu na przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej Bolesława Bieruta i przewodniczącego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego Edwarda Osóbkę-Morawskiego. Magdalena Mołczanowska: Pomysł przepłacony życiem. Akowskie plany zamachu na Bieruta i Osóbkę-Morawskiego
-
Polskie elity intelektualne doświadczyły jako pierwsze masowej akcji represyjnej niemieckiego okupanta, w wyniku której zmarło z wycieńczenia nie mniej niż 25 uczonych. Marcin Chorązki: Krakowscy profesorowie wracają z niemieckiego obozu koncentracyjnego
-
Wojska sowieckie do Krakowa wkroczyły 18 stycznia 1945 r. Na początku lutego były już w Białej. „Smiersz” i NKWD od razu rozpoczęły likwidację struktur Polskiego Państwa Podziemnego na terenie Okręgu Kraków Armii Krajowej. Marcin Chorązki: Wywózki akowców w głąb Związku Sowieckiego
-
Przeszło pół wieku temu w Kraśniku Fabrycznym na Lubelszczyźnie, doszło do sprowokowanych przez władze komunistyczne wydarzeń, w trakcie których mieszkańcy tego osiedla sprzeciwili się likwidacji miejsca kultu religijnego. Protest został brutalnie stłumiony, a kilkadziesiąt osób surowo ukaranych. Marcin Dąbrowski: To miało być kolejne miasto bez Boga
-
Zmarły w 1997 r. wybitny krakowski lekarz anestezjolog, prof. Marek Sych, był jedną z tysięcy osób, które w latach reżimu komunistycznego doświadczyły na sobie brutalnych metod działania aparatu bezpieczeństwa. Marcin Kasprzycki: Osaczony
-
„Bo oto słychać i oto widać. Ponad murem cmentarza, nad najświeższą drobniutką zielenią drzew czarne chmury, niby kłęby dymu, wstępują w górę. Czasami widać płomienie – jak czerwona, szybka migocąca szarfa na wietrze. I słuchać tego tam nad ciemnymi bratkami grobu. I myśleć o tym. I żyć” – pisała Zofia Nałkowska 25 kwietnia 1943. Marcin Urynowicz: Pokazali, że potrafią walczyć
-
W jednym z najgłośniejszych powojennych procesów opozycji antykomunistycznej, rozpoczętym 11 sierpnia 1947 r. w Krakowie, na ławie oskarżonych zasiadł Stanisław Mierzwa, adwokat, wybitny ludowiec, czołowy działacz Polskiego Państwa Podziemnego, zaledwie dwa lata wcześniej, po słynnym procesie szesnastu, zwolniony z sowieckiego więzienia. Zmarł 10 października 1985 r. w Krakowie i został pochowany w Wierzchosławicach. Marek Gałęzowski: Stanisław Mierzwa. Niezłomny ludowiec
-
Władysław Skalny był jednym z tych kapłanów diecezji przemyskiej, którzy w obliczu wspólnej agresji Niemiec i ZSRS na Polskę zaangażowali się najpierw w działalność pomocową na rzecz ludności polskiej, a potem w konspiracyjną. Mariusz Krzysztofiński: Jeden z wielu… Ksiądz Władysław Skalny (1917 – 1984), kapłan diecezji przemyskiej i działacz Zrzeszenia WiN
English version