Instytut Pamięci Narodowej
-
KL Ravensbrück powstał pod koniec 1938 r. w pobliżu miasta Fürstenberg, w pobliżu Berlina. Od kwietnia 1940 r. z więzień Generalnego Gubernatorstwa do KL Ravensbrück zaczęły docierać liczne transporty Polek. Były to głównie działaczki organizacji konspiracyjnych, a po upadku powstania warszawskiego również kobiety ze zniszczonej stolicy (ok. 12 tysięcy). Szacuje się, że przez obóz przeszło ok. 40 tysięcy Polek. W FKL Ravensbrück były również osadzone Rosjanki, Francuzki, Holenderki, Żydówki. Od kwietnia 1941 r. funkcjonował tam również obóz męski, zaś od czerwca 1942 r. do stycznia 1945 r. – Jugendschutzlager Uckermark, podobóz dla młodzieży. Obozowe piekło przeszło ok. 130 tysięcy osób różnych narodowości. Kiedy 30 kwietnia 1945 r. obóz został oswobodzony, w FKL Ravensbrück znajdowało się ok. 3500 chorych więźniarek, skrajnie wykończonych głodem i pracą ponad siły. W miejscu kaźni w wyniku bestialstwa i nieludzkich warunków zostało zamordowanych lub zmarło 92 000 tysiące więźniów. We wrześniu 1959 r. powstało tam Narodowe Miejsce Pamięci Ravensbrück, obecnie Miejsce Pamięci i Przestrogi Ravensbrück. 30 kwietnia – 81. rocznica oswobodzenia więźniów KL Ravensbrück – materiały IPN
-
12 grudnia 1965 r. we Frankfurcie nad Menem zmarł prof. Jan Sehn. Ten krakowski prawnik odegrał ważną rolę w ściganiu zbrodni niemieckich z czasów II wojny światowej. 60. rocznica śmierci prof. Jana Sehna
-
Podpisanie aktu kapitulacji przez Niemcy 8 maja 1945 r. nie zakończyło wysiłku zbrojnego Polaków. W wyniku trwających sześć lat represji obydwu reżimów totalitarnych: niemieckiego i sowieckiego Polska straciła blisko 6 milionów obywateli. Po wojnie znalazła się pod nową okupacją z rządem narzuconym przez Moskwę. Koniec II wojny światowej nie oznaczał wolności dla Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Niemiecki reżim totalitarny został zastąpiony sowieckim. W kolejną rocznicę zakończenia II wojny światowej pamięci o kapitulacji Niemiec powinna towarzyszyć pamięć o zbrodniach sowieckich i o żelaznej kurtynie, która podzieliła świat na dwa przeciwstawne obozy: wolny świat zachodnich demokracji i państwa zniewolone przez sowiecki system totalitarny. 81. rocznica zakończenia II wojny światowej – materiały IPN
-
Akcja wysiedleńcza ludności polskiej w Poznaniu rozpoczęła się 5 listopada 1939 r. Niemieckie służby mundurowe zjawiały się w wytypowanym mieszkaniu, dając jego mieszkańcom niejednokrotnie 15 minut na opuszczenie domu. Część osób od razu wywożono koleją do Generalnego Gubernatorstwa, pozostałych umieszczano w specjalnie tworzonych obozach przejściowych. Adam Kaczmarek: Lager Glowna (1939-1940)
-
Żołnierz Armii Krajowej, Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj i 2. Korpusu Polskiego. Członek sieci wywiadowczych „Pralnia II” i „Liceum”. Odznaczona m.in. Krzyżem Walecznych, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski, Brązowym i Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Agnieszka Chrzanowska-Pietrzak: Halina Waszczuk-Bazylewska
-
9 października 1944 roku Reichsführer-SS Heinrich Himmler wydał rozkaz zburzenia Warszawy. W rezultacie stała się ona najbardziej zniszczonym w czasie II wojny światowej miastem. Było to również wypełnienie znanej od lat i modyfikowanej przez niemieckich architektów koncepcji wyburzenia stolicy Polski. Agnieszka Wygoda: Kamień na kamieniu. Zniszczenie Warszawy po Powstaniu Warszawskim
-
W centrum Warszawy, po trwającym zaledwie dwie i pół minuty ataku na samochód bankowy, Armia Krajowa zdobyła ponad 105 milionów okupacyjnych złotych. Akcja „Góral” jest powszechnie uznawana ją za jedną z najlepiej przeprowadzonych w dziejach ruchu oporu w okupowanej Europie. Akcja „Góral”
-
Polski pedagog, wychowawca, profesor nauk humanistycznych, współtwórca metodyki zuchowej, instruktor harcerski, harcmistrz, żołnierz Armii Krajowej oraz jeden z ideowych przywódców Szarych Szeregów, przewodniczący Prezydium Rady Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego. Autor najsłynniejszej książki czasu okupacji „Kamienie na szaniec” zmarł 15 marca 1978 roku. Aleksander Kamiński – Komendant główny Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”
-
Na skutek ofensywy wojsk Armii Czerwonej, 17 stycznia 1945 r. rozpoczęła się ewakuacja więźniów KL Auschwitz i jego podobozów. Pierwsza trasa piesza prowadziła przez miasta i miejscowości: Oświęcim – Pszczyna – Wodzisław Śląski. Ewakuowano nią około 25 tys. więźniów. Druga trasa obejmowała odcinki: Oświęcim – Tychy – Mikołów – Przyszowice – Gliwice. Aleksandra Namysło: Pomoc rodziny Paszków i Godzieków zbiegłym więźniom żydowskim z marszu ewakuacyjnego z KL Auschwitz
-
„19 grudnia [1941] piątek. Śniło mi się, że z powodu lekcji miałam do czynienia z policją, że musiałam otworzyć mój przemęczony kuferek, a w nim było pełno książek i zeszytów”. To zdanie zapisała w swoim Dzienniczku siedemnastoletnia Jadwiga Pfeiferówna z Ostrowa Wielkopolskiego. Zawiera się w nim prawda o wielkopolskiej tajnej oświacie: warunkach, metodach, uczestnikach. Aleksandra Pietrowicz: Przemęczony kuferek. Tajna oświata w okupowanej Wielkopolsce 1939–1945
-
Gdy wybuchła druga wojna światowa, Grecja ogłosiła neutralność, lecz w październiku 1940 r. dyktator włoski Mussolini zażądał od gen. Ioanisa Metaxasa, który wprowadził w kraju dyktaturę wojskową, zgody na wkroczenie do Grecji włoskich wojsk. Alicja Gontarek: Władysław Günter-Schwarzburg a uchodźcy żydowscy w Grecji podczas II wojny światowej – epizod z działań Poselstwa RP w Atenach
-
Beatyfikacja Sługi Bożego ks. Jana Franciszka Machy ma wymiar nie tylko religijny. Symbolicznie upamiętnia także tych wszystkich, którzy na Górnym Śląsku w czasie niemieckiej okupacji pozostali wierni Polsce, płacąc za swoją postawę ponoszonymi prześladowaniami, a często życiem. Andrzej Grajewski: Cel osiągnąłem. Ks. Jan Franciszek Macha (1914–1942)
-
Historia niemieckiego obozu Soldau w Działdowie na Mazurach, jego więźniów i ofiar doczekała się w ostatnich latach kilku publikacji oraz licznych artykułów naukowych i popularyzatorskich. Obóz dotychczas zapomniany odzyskuje należne mu miejsce na mapie polskiej martyrologii – szczególnie martyrologii duchowieństwa katolickiego. Andrzej Rutecki: Eksterminacja duchowieństwa katolickiego w niemieckim obozie Soldau
-
Zburzona przez okupanta niemieckiego Warszawa, po wojnie powstawała z ruin dzięki wysiłkowi mieszkańców. Aneta Nisiobęcka: Biuro Odbudowy Stolicy
-
5 lipca 1943 r. w mieszkaniu przy ul. Poznańskiej 38 padły strzały. Oddział egzekucyjny polskiego podziemia wykonał wyrok śmierci za kolaborację z okupantem hitlerowskim. Śmiertelne kule dosięgły wybitnego polskiego aktora, Kazimierza Junoszę-Stępowskiego. Aneta Nisiobęcka: Tragiczna śmierć Kazimierza Junoszy-Stępowskiego
-
Maria Zazulowa w czasie okupacji niemieckiej w sposób szczególny zaangażowała się w pomoc więźniom i ich rodzinom. Nazywana „Panią Prezesową”, „Ciotką”, „Czarną Panią”, stała się symbolem ofiarności i niezłomności w działaniu, a dla osadzonych w krakowskich więzieniach także symbolem nadziei. Anna Czocher: Ciotka – opiekunka więźniów
-
Otwartym pozostaje pytanie, na ile rozluźnienie norm moralnych, brak poszanowania dla praworządności wywołany i praktykowany przez władze okupacyjne, powszechny deficyt dóbr codziennego użytku, brak zajęcia lub możliwości edukacji miały wpływ na to, że część osób decydowała się na kradzieże, zarówno z biedy, jak i dla wzbogacenia się. Anna Czocher: Drobne kradzieże w okupowanym Krakowie w świetle akt więziennych
-
W czasie okupacji niemieckiej wydawanie, sprzedaż i udostępnianie polskich książek zostały objęte systemem obostrzeń i zakazów oraz – podobnie jak cała polska działalność w obszarze kultury – drastycznie ograniczone. Anna Czocher: Jagiellonka w konspiracji
-
20 i 21 czerwca 1940 r., w ramach nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej, Niemcy dokonali największej egzekucji ze wszystkich przeprowadzonych w Palmirach. Położona na skraju Puszczy Kampinoskiej wieś jest synonimem losu polskiej inteligencji w czasie niemieckiej okupacji. Anna Czocher: Palmiry – symbol niemieckiego okrucieństwa
-
We wrześniu 1939 r. Kraków szybko stał się „stolicą uchodźców i przesiedleńców”, którzy nagle tracili cały dorobek życia. Nasilała się atmosfera niepewności i chaosu, spotęgowana ewakuacją władz. Na tym tle wyraźnie odcinał się przykład osób takich jak Róża Łubieńska, która zajęła się organizacją pomocy dla rodaków najciężej dotkniętych wojennym koszmarem. Anna Czocher: Róża Łubieńska (1881–1954)
-
W czasie okupacji deficyty na rynku zaopatrzenia w odzież i obuwie nie były równoznaczne z tym, że wygląd zewnętrzny przestał mieć znaczenie. Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że kwestie z nim związane zyskały na ważności. Anna Czocher: Strój jako kamuflaż w czasie okupacji niemieckiej
-
Końca wojny i okupacji wyczekiwano od samego jej początku, niemniej późną jesienią 1939 r. nikt nie przypuszczał, że okupacja potrwa tak długo, ani co się podczas niej wydarzy. A nastroje panujące w polskim społeczeństwie w przededniu końca okupacji zapewne wyobrażano sobie inaczej. Anna Czocher: „Wojna nigdy się nie skończy”. Atmosfera ostatnich tygodni okupacji na zachodnich terenach Generalnego Gubernatorstwa
-
Płk William Quinn z 7. Armii Amerykańskiej, wyzwalając w maju 1945 r. obóz koncentracyjny w Dachau, napisał w raporcie: „Oddziały nasze zastały tam widoki, jęki tak straszne, że aż nie do uwierzenia, okrucieństwa tak ogromne, że aż niepojęte dla normalnego umysłu. Dachau i śmierć są synonimami”. Anna Jagodzińska, Tomasz Ceran: Dachau i śmierć są synonimami
-
Jej życie to gotowy scenariusz na doskonały film wojenny. Pedagog, matematyk i profesor nauk humanistycznych, żołnierz AK, powstaniec warszawski, więzień okresu stalinowskiego. Przede wszystkim jednak legendarna kurierka, emisariuszka Komendanta Głównego ZWZ do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Jedyna kobieta w gronie cichociemnych oraz druga w historii polskich sił zbrojnych generał brygady. Anna Lasek: W konspiracji była postacią legendarną. Niesamowity życiorys Elżbiety Zawackiej
-
10 stycznia 2009 r. zmarła Elżbieta Zawacka ps. „Zelma”, „Sulica”, „Zo” – kurierka Komendy Głównej AK, profesor nauk humanistycznych, druga kobieta awansowana na stopień generała brygady Wojska Polskiego. Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk: Elżbieta Zawacka. Jedyna cichociemna
-
„Dążyć trzeba do takiego stanu, by choroba stała się jedynie wyrazem niedoskonałości naszej natury, a nie np. krzywdy społecznej. Do tego jednak potrzebni są lekarze z prawdziwego zdarzenia” – twierdził Stanisław Liwszyc, propagując idee lecznictwa uspołecznionego. Anna Wardzińska: Stanisław Liwszyc. Lekarz ocalały z Holokaustu
-
Austriacki ogrodnik Franz Kutschera pozostałby zapewne jednym z tysięcy anonimowych zbrodniarzy wojennych, gdyby Reichsführer SS Heinrich Himmler nie wysłał go w sierpniu 1943 r. do Warszawy z poleceniem sterroryzowania niepokornego miasta. Anna Zechenter: Franz Kutschera
-
Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy w Żabikowie (niem.: Polizeigefängnis der Sicherheitspolizei und Arbeitserziehungslager in Posen-Lenzingen) rozpoczęły funkcjonowanie wiosną 1943 r. Do 27 kwietnia 1944 r. działały równoległe z niemieckim obozem w Forcie VII w Poznaniu, którego były kontynuacją. Obóz w Żabikowie stał się miejsce kaźni wielu polskich konspiratorów. Anna Ziółkowska: Niemiecki obóz w Żabikowie
-
Jedną z nielicznych więźniarek, które w dniu 4 listopada 1943 r. przeżyły wymordowanie 14 800 osób w obozie w Poniatowej była – obok Estery Rubinsztein – Ludwika Fiszer. W 1944 roku spisała ona przeżycia, jakie przechodziła w trakcie rozstrzeliwania więźniów. Artur Podgórski: „Erntefest” („Dożynki”) 4 listopada 1943 r. – egzekucja żydowskich więźniów obywateli austriackich, słowackich i polskich w niemieckim obozie pracy w Poniatowej
-
Atak na więzienie w Pińsku, 18 stycznia 1943 r.
-
Barbara Sadowska
-
Na terenie więzienia na Mokotowie przy ul. Rakowieckiej 37 w Warszawie 2 sierpnia 1944 r. rozpoczęła się akcja mordowania osadzonych przeprowadzona przez niemieckich esesmanów. Barbara Świtalska-Starzeńska: Eksterminacja osadzonych w więzieniu mokotowskim 2 sierpnia 1944 roku
-
Bezludna wyspa, nora, grób. Wojenne kryjówki Żydów w okupowanej Polsce
-
Biograficzna wystawa elementarna „Irena Sendlerowa”
-
Wydarzenia na froncie wschodnim, wybuch Powstania Warszawskiego i jego upadek spowodowały, że w Komendzie Okręgu Pomorskiego Armii Krajowej zdawano sobie sprawę, że na Pomorze wkroczy armia sowiecka. Bogdan Chrzanowski: Akcja „Burza” na terenach Pomorza i Wielkopolski
-
Akcja „Reinhard” (także „Reinhardt”) to kryptonim operacji, której celem była eksterminacja Żydów, początkowo tylko z obszaru Generalnego Gubernatorstwa, potem też z innych krajów okupowanych przez III Rzeszę, przeprowadzonej w latach 1942–1943 w ramach tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (niem. „Eindlösung der Judenfrage”). Bożena Witowicz: Początek akcji „Reinhard” (niem. „Einsatz Reinhardt”)
-
Brygada „Juranda”. Zarys historii 1. Brygady Wileńskiej Armii Krajowej
-
Do wzięcia udziału w konferencji zapraszamy historyków oraz innych badaczy z Polski, którzy w swojej pracy naukowej zajmują się tematyką okupacji niemieckiej w Polsce w latach 1939–1945, w tym przede wszystkim jej ujęciem strukturalnym (funkcjonalistycznym) oraz personalnym. CALL FOR PAPERS: Ogólnopolska konferencja naukowa „Okupacja niemiecka w Polsce w latach 1939–1945. Struktury władzy i ich zarządcy” – Szczecin, 15–16 września 2026
-
Do Cegłowa docierały echa likwidacji przez okupanta niemieckiego w drugiej połowie 1942 r. gett w Kałuszynie i Mińsku Mazowieckim. Działania te Niemcy prowadzili w ramach akcji „Reinhardt”, której celem była zagłada Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Część ludności żydowskiej mordowano na miejscu, zdecydowaną większość jednak unicestwiono w obozie zagłady w Treblince. Damian Sitkiewicz: Rodzina Wąsowskich. Zamordowani za pomoc Żydom w Cegłowie w 1943 roku
-
W marcu 1945 r. Sowieci przystąpili do zdobywania zamienionego przez Niemców w twierdzę Gdańska. 23 marca wkroczyli do Sopotu, dzień później do Pruszcza Gdańskiego, a 25 marca, w Niedzielę Palmową, do Oliwy. Zmasowane ostrzały i bombardowania Gdańska zamieniło śródmieście w morze ruin. Początek Wielkiego Tygodnia był zarazem początkiem końca niemieckiego Danzig. Daniel Gucewicz: Zdobycie Gdańska przez Armię Czerwoną z perspektywy diecezji gdańskiej
-
Biedna Polska! Polacy twierdzą, że jeśli Niemcom uda się wziąć Warszawę, to oznacza, że ostatni polski żołnierz zginął – zanotowała we wrześniu 1939 r. słynna Szwedka. Ci którym krewnych zamęczono w niemieckich obozach koncentracyjnych, nie zapomną niczego tylko dlatego, że jest pokój – zauważała w dalszej fazie niszczącej wojny. Diana Maksimiuk: Polska w latach II wojny światowej oczami Astrid Lindgren
-
30 kwietnia 1946 roku na Dworzec Główny w Krakowie wjechał pociąg z 26 wagonami wypełnionymi dziełami sztuki, zrabowanymi przez Niemców z Polski w czasie II wojny światowej. Wśród nich był ołtarz Wita Stwosza (w 10 wagonach) oraz „Dama z łasiczką” Leonarda Da Vinci. Do Krakowa przybyło 26 wagonów z odzyskanymi dziełami sztuki zrabowanymi przez Niemców w czasie II wojny
-
W niedzielę 30 lipca 1944 r., na 2 dni przed rozpoczęciem Powstania Warszawskiego, Niemcy zamordowali w Forcie III Pomiechówek około 280 Polaków. Byli to głównie żołnierze Armii Krajowej oraz osoby podejrzane o działalność w ruchu oporu. Dorota Grzechocińska: „Tu była Zosia Krauzów…”. Kobiece ofiary zbrodni w Pomiechówku
-
Dziennik 1941–1943
-
Polacy z II wojny światowej wyszli okaleczeni jak żaden inny naród. Śmierć, głód, doświadczenie niewyobrażalnej przemocy stało się udziałem większości rodzin, a trauma z tym związana zbiera swoje żniwo w kolejnych pokoleniach. Elżbieta Pietrzyk-Dąbrowska: Traumy powojenne w społeczeństwie polskim
-
3 lipca 1944 r., w ramach akcji odwetowej, na terenie starej żwirowni w podciechanowskim Śmiecinie Niemcy zamordowali 30 mężczyzn – więźniów przetrzymywanych w ciechanowskich aresztach. Elżbieta Strzeszewska: Egzekucja w Śmiecinie
-
W nocy z 16 na 17 stycznia 1945 r. w Ciechanowie, na dziedzińcu miejscowego ratusza oraz na podwórzu kamienicy przy ul. Śląskiej 7, Niemcy zamordowali ok. 100 przetrzymywanych w ciechanowskich aresztach mężczyzn. Elżbieta Strzeszewska: Mord w Ciechanowie
-
14 kwietnia 1940 r. w Józefowie Dużym (powiat łukowski) Niemcy dokonali mordu na ok. 200 Polakach. Istotną rolę w opisanych wydarzeniach odgrywali, obok żandarmów, funkcjonariuszy Gestapo i SS, także członkowie lubelskiego Selbstschutzu, w tym miejscowi koloniści niemieccy (volksdeutsche). Elżbieta Strzeszewska: Zbrodnia w Józefowie Dużym
-
Kiedy w lutym 1940 r. władze niemieckie w pow. ciechanowskim zarządziły dokonanie spisu osób ułomnych i nieuleczalnie chorych, rozgłaszając jednocześnie, że zostaną one wysłane na leczenie, wielu im uwierzyło. Mieszkańcy nie mieli jeszcze świadomości, że w myśl niemieckiej polityki każda osoba niesamodzielna, a więc też nieprzydatna dla III Rzeszy, powinna zostać zlikwidowana. Elżbieta Strzeszewska: „Niech pani jej tam nie puszcza, bo ona już nie wróci”. Mord w lasach ościsłowskich z 20 lutego 1940 r.
-
Poległ w Powstaniu Warszawskim, dowodząc 2. kompanią „Rudy” w batalionie „Zośka”. Kilkukrotnie ranny, walczył na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari i dwukrotnie (za życia i pośmiertnie) Krzyżem Walecznych. Ewa Wójcicka: Andrzej Romocki (1923–1944)
English version