Instytut Pamięci Narodowej
-
Podpisanie aktu kapitulacji przez Niemcy 8 maja 1945 r. nie zakończyło wysiłku zbrojnego Polaków. W wyniku trwających sześć lat represji obydwu reżimów totalitarnych: niemieckiego i sowieckiego Polska straciła blisko 6 milionów obywateli. Po wojnie znalazła się pod nową okupacją z rządem narzuconym przez Moskwę. Koniec II wojny światowej nie oznaczał wolności dla Polski i innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Niemiecki reżim totalitarny został zastąpiony sowieckim. W kolejną rocznicę zakończenia II wojny światowej pamięci o kapitulacji Niemiec powinna towarzyszyć pamięć o zbrodniach sowieckich i o żelaznej kurtynie, która podzieliła świat na dwa przeciwstawne obozy: wolny świat zachodnich demokracji i państwa zniewolone przez sowiecki system totalitarny. 80. rocznica zakończenia II wojny światowej – materiały IPN
-
Ostatnia, czwarta deportacja zaczęła się 22 maja 1941 r. Łącznie wywieziono 90 tys. ludzi, z czego ok. 50 tys. z samej Litwy. Zesłańcy trafili do krajów Krasnojarskiego i Ałtajskiego, obwodu nowosybirskiego i Kazachstanu. Z Wilna ostatni transport odjechał w mocno niekompletnym składzie. Większość wagonów została odczepiona przez kolejarzy. Adam Hlebowicz: Transport nie odszedł. Akcja bohaterskich kolejarzy wileńskich 23 czerwca 1941 roku
-
Oprócz postulatów płacowych protestujący w nowohuckim kombinacie metalurgicznym w kwietniu 1988 roku, wysunęli żądania o charakterze politycznym. Andrzej Malik: Hutnicy mówią: „Dość”. Strajk 1988 roku w Hucie im. Lenina
-
23 marca 1925 r. w Dąbrowie Górniczej urodził się ppor. Zdzisław Badocha ps. „Żelazny”. Anna Płońska: Ni śladu, ni znaku – życie i śmierć „Żelaznego”
-
W konspiracji działał od początku 1941 r. Wiosną 1944 r. zorganizował na terenie Obwodu AK Lubartów oddział partyzancki, podejmując działania przeciwko niemieckim siłom okupacyjnym. Po wkroczeniu Sowietów na Lubelszczyznę rozformował grupę, ale już pod koniec lata 1944 r., zagrożony aresztowaniem, podjął ograniczone działania z zakresu samoobrony. Artur Piekarz: Bunkier „Uskoka”
-
Ppor. Henryk Wieliczko ps. „Lufa” – legendarny oficer 5. Brygady Wileńskiej – został zamordowany przez komunistów 14 marca 1949 r. w więzieniu na Zamku w Lublinie. Przez lata IPN poszukiwał jego szczątków. Udało się je odnaleźć dopiero w 2021 roku. Artur Piekarz: Zatrzymanie i śmierć „Lufy”
-
Barbara Sadowska
-
Świadectwem autorytetu społecznego i pozycji politycznej, jaką posiadał profesor Chmaj było jego wejście w skład działającego oficjalnie Komitetu Polskiego. Możliwości tego gremium były niewielkie. Niemniej przez cały czas istnienia Komitet prowadził systematyczną walkę w obronie interesów Wilnian. Bogusław Wójcik: Ludwik Chmaj – profesor i patriota
-
Brygada „Juranda”. Zarys historii 1. Brygady Wileńskiej Armii Krajowej
-
W 1945 r. zakończyła się II wojna światowa – najbardziej krwawy konflikt w dziejach ludzkości. Po prawie sześciu latach Polska została uwolniona od niemieckiej okupacji. Mimo to obywatele Rzeczypospolitej tak ciężko doświadczani przez brunatnych i czerwonych zbrodniarzy nie mogli czuć się ludźmi wolnymi. Nadchodzący ze wschodu Sowieci ustanowili bowiem w Polsce kolejną okupację… Cykl etiud edukacyjnych „Z(NIE)WOLENIE ‘45”: odc. 18: „Szabrownicy z Armii Czerwonej”
-
W wyniku ofensywy latem 1944 roku, Armia Czerwona zajęła tereny Białostocczyzny, które miały stać się Polską Ludową. Do września 1939 roku tereny te były centralnym obszarem II RP. Po klęsce wrześniowej znalazły się pod okupacją sowiecką. Damian Marculewicz: Wyzwolenie czy następna okupacja? Stosunek ludności cywilnej do wkraczającej Armii Czerwonej w rejonie Kuźnicy
-
W marcu 1945 r. Sowieci przystąpili do zdobywania zamienionego przez Niemców w twierdzę Gdańska. 23 marca wkroczyli do Sopotu, dzień później do Pruszcza Gdańskiego, a 25 marca, w Niedzielę Palmową, do Oliwy. Zmasowane ostrzały i bombardowania Gdańska zamieniło śródmieście w morze ruin. Początek Wielkiego Tygodnia był zarazem początkiem końca niemieckiego Danzig. Daniel Gucewicz: Zdobycie Gdańska przez Armię Czerwoną z perspektywy diecezji gdańskiej
-
Komuniści budujący po II wojnie światowej Polskę Ludową zamierzali w niej stworzyć wymiar sprawiedliwości na wzór sowiecki. Dokonywane – krok po kroku – zmiany w prawie miały służyć realizacji tej koncepcji. Prawem posłużyli się też, by walczyć z wszystkimi, którzy byli im nieprzychylni. Diana Maksimiuk: Dekrety do walki z przeciwnikami politycznymi
-
Los setek aresztowanych w lipcu 1945 r. w ramach Obławy Augustowskiej do dnia dzisiejszego pozostaje zagadką nie do końca rozwikłaną. Do grupy niewyjaśnionych spraw należy też dopisać zagadnienie nieznanej liczby osób, które, także w tajemniczych okolicznościach, po zakończeniu wojny wywiezione zostały w Sowiety i nierzadko przepadły jak kamień w wodę. Diana Maksimiuk: Powojenne wywózki żołnierzy AK – studia przypadków
-
Polacy z II wojny światowej wyszli okaleczeni jak żaden inny naród. Śmierć, głód, doświadczenie niewyobrażalnej przemocy stało się udziałem większości rodzin, a trauma z tym związana zbiera swoje żniwo w kolejnych pokoleniach. Elżbieta Pietrzyk-Dąbrowska: Traumy powojenne w społeczeństwie polskim
-
Zgodnie z najbardziej znaną wersją śmierci tego żołnierza podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, 30 października 1945 r. został zastrzelony przez żołnierzy sowieckich na dworcu lub w okolicach dworca kolejowego w Ciechanowie, gdy stanął w obronie napastowanej przez tych żołnierzy dziewczyny bądź (według innego przekazu) po próbie uniemożliwienia grabieży przez czerwonoarmistów butów. Elżbieta Strzeszewska: Roman Dziemieszkiewicz „Adam”, „Pogoda”
-
W nocy z 25 na 26 listopada 1946 r. żołnierze Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość Obwodów Ostrów Mazowiecka i Pułtusk przeprowadzili wspólnie niezwykle spektakularną, zbrojną akcję, w trakcie której uwolniono ok. 65 członków podziemia niepodległościowego, przetrzymywanych w więzieniu w Pułtusku. Elżbieta Strzeszewska: Rozbicie ubeckiego więzienia
-
2 grudnia 1950 r. podczas zebrania Związku Literatów Polskich (ZLP) omawiano sprawę mieszkania Wojciecha Bąka – „podkreślano jego aspołeczną postawę, która wyrażała się zajmowaniem dwu pokojów z kuchnią przez osobę samotną”. Elżbieta Wojcieszyk: Związek Literatów Polskich a Wojciech Bąk
-
Był czwartek, 26 czerwca 1941 roku – piąty dzień wojny III Rzeszy ze Związkiem Radzieckim. Oddziały Wehrmachtu posuwały się szybko na wschód, ale sowiecka bezpieka nadal pracowała. W mieszkaniu Eugeniusza Bodo przy ulicy Kogonowskiej we Lwowie zjawiło się tego dnia dwóch enkawudzistów. Filip Gańczak: Szwajcar, czyli szpion
-
Mimo tego, że od zakończenia II wojny światowej minęło wiele lat, jest ona wciąż wydarzeniem, wokół którego ogniskuje się publiczna dyskusja na arenie międzynarodowej. Niekoniecznie ta, którą widzimy codziennie w programach informacyjnych, ale ta, która jest ważnym elementem dyplomacji historycznej. Filip Musiał: II wojna światowa a kapitał moralny
-
II wojna światowa jest dla Polaków wciąż tematem ważkim. Nie mniej istotne z punktu widzenia naszej historycznej świadomości są kwestie związane z zakończeniem tego zbrojnego konfliktu. Filip Musiał: Koniec wojny, ale nie zniewolenia
-
W 2005 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Datą, w której obchodzimy to wspomnienie jest 27 stycznia – rocznica wkroczenia Armii Czerwonej do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Filip Musiał: Oswobodzenie KL Auschwitz – między pamięcią a propagandą
-
Spośród wielu powojennych podziemnych organizacji młodzieżowych znaczna część działała na Mazowszu. Jedną z największych była Obrona Konspiracyjna Polskiego Stronnictwa Ludowego, znana częściej pod nazwą Polska Szturmówka Chłopska. Grzegorz Łeszczyński: Konspiracja młodzieżowa na wsi mazowieckiej
-
3 lutego 1945 r. Państwowy Komitet Obrony ZSRS wydał dyrektywę o nakazie pracy przymusowej obywateli III Rzeszy w wieku od 17 do 50 lat, którzy znaleźli się na tyłach I, II i III Frontu Białoruskiego oraz I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. Dla ponad 46 tys. mieszkańców Górnego Śląska oznaczało to deportację do łagrów na terenie Związku Sowieckiego. Irena Siwińska: Tragedia Górnośląska
-
Było to pierwsze tak ogromnej skali wydarzenie społeczno-religijne w opanowanej przez Sowietów Polsce: w ciągu kilkunastu dni wzięło nim udział kilkadziesiąt tysięcy osób. Poprzedziły je podjęte przez komunistów w pierwszej połowie 1949 r. antykościelne działania i akcje propagandowe. Jacek Wołoszyn: „Cud lubelski” – lipiec 1949 r.
-
Pod koniec czerwca 1940 r. rozpoczęła się trzecia z czterech masowych deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS. Deportowano wówczas głównie uciekinierów z obszaru okupowanego przez III Rzeszę. Zesłano od około 75 tys. do ponad 80 tys. osób. W wyniku wywózek deportowani znaleźli się głównie w obwodach zachodniej Syberii i na północnych terenach europejskiej części Rosji. Jacek Wróbel: Na nieludzką ziemię. Trzecia z masowych deportacji w głąb ZSRS
-
Zygmunt Szendzielarz urodził się 12 marca 1910 r. w Stryju (w latach międzywojennych miasto powiatowe wchodzące w skład woj. stanisławowskiego), w wielodzietnej rodzinie urzędnika kolejowego. Po ukończeniu w 1929 r. gimnazjum matematyczno-przyrodniczego jako ochotnik wstąpił do wojska. W 1934 r., w stopniu podporucznika, otrzymał przydział do stacjonującego w Wilnie 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich. Jakub Ryba: „Łupaszka” – partyzancka legenda
-
W areszcie WUBP w Łodzi 18 stycznia 1947 r. został rozstrzelany ppor. Alfons Olejnik „Babinicz”, dowódca jednego z najlepiej zorganizowanych oddziałów partyzanckich Konspiracyjnego Wojska Polskiego. W chwili śmierci miał 26 lat. Jerzy Bednarek: „Babinicz” ze Skomlina. Alfons Olejnik (1921–1947)
-
Amnestia z 1947 r. zakończyła pewien etap historii polskiego powojennego podziemia niepodległościowego. Oceniano, że 90% jego członków związanych z nurtem poakowskim złożyło broń. Podziemie uległo dezintegracji, rozproszeniu, przestała istnieć hierarchiczna struktura obejmująca obszar całego kraju. Justyna Dudek: Oddział Lotnej Żandarmerii Mieczysława Wróblewskiego „Szuma” (Drugiego Inspektoratu Zamojskiego AK)
-
Dla historyków badających podziemie niepodległościowe na ziemiach polskich, a szczególnie dzieje konspiracji wileńskiej i 5. Brygady Wileńskiej AK mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, niepewną pozostaje tożsamość porucznika „Stefana”, adiutanta dowódcy oddziału w 1945 i 1946 r. Karol Polejowski: Porucznik „Stefan” – adiutant majora „Łupaszki” w 1945 i 1946 roku
-
17 stycznia Armia Czerwona wkroczyła do zrujnowanej lewobrzeżnej Warszawy. Wraz z czerwonoarmistami do stolicy weszli także żołnierze 1. Armii WP. W dzisiejszej narracji historycznej trwa spór o słowo „wyzwolenie”. W rzeczywistości prawie nie było ani kogo, ani czego wyzwalać… Katarzyna Adamów: Zdobycie ruin. Wkroczenie Armii Czerwonej do Warszawy
-
W wyniku zawartego 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy Niemcami a Związkiem Sowieckim paktu Ribbentrop-Mołotow przypieczętowany został los niepodległej Polski. W tajnej klauzuli paktu terytorium II Rzeczypospolitej zostało podzielone wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Wisły i Sanu. Porozumienie to otworzyło niemieckiej III Rzeszy i Sowietom drogę do agresji na Polskę. Krzysztof Sychowicz: Białostocczyzna między totalitaryzmami
-
Dowódcą najaktywniejszej jednostki partyzanckiej działającej latem 1946 r. na terenie powiatów częstochowskiego, lublinieckiego i kłobuckiego był ppor. Stanisław Lisiecki „Jaguar” (1908–1946). Ksawery Jasiak: „Jaguar” z Konspiracyjnego Wojska Polskiego
-
27 marca 1945 roku z Obozu Specjalnego w podlubartowskim Skrobowie zbiegło czterdziestu ośmiu przetrzymywanych w nim żołnierzy Armii Krajowej. Ci, którzy się przed ucieczką zawahali, zostali wywiezieni w głąb ZSRS. Magdalena Mołczanowska: Ucieczka z obozu w Skrobowie
-
Odważna konspiratorka, więźniarka łagru, „repatriantka” wygnana z małej ojczyzny. Losy Danuty Szyksznian-Ossowskiej stanowią odzwierciedlenie burzliwej historii Polaków z Wileńszczyzny, którym w dorosłość przyszło wkraczać w latach II wojny światowej. Magdalena Semczyszyn: Wileńska łączniczka. Danuta Szyksznian-Ossowska „Sarenka”
-
15 lutego 1981 roku zmarł Karol Hilary Tarnowski, ostatni prezes Zachodniomałopolskiego Związku Ziemian i inicjator powstania w okupowanym kraju zrzeszenia „Tarcza”-„Uprawa”-„Opieka”-„S-1”, podporządkowanego AK. Marcin Chorązki: Karol Tarnowski. Ziemianin w burzliwych czasach
-
W niedzielę 22 czerwca 1941 r. nad ranem Wehrmacht najechał Związek Sowiecki. Niemcy postanowiły wcielić w życie plan Führera zakładający budowę Tysiącletniej Rzeszy z „przestrzenią życiową”(Lebensraum) sięgającą aż po góry Ural. Marcin Chorązki: Polacy wobec wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej
-
Wojska sowieckie do Krakowa wkroczyły 18 stycznia 1945 r. Na początku lutego były już w Białej. „Smiersz” i NKWD od razu rozpoczęły likwidację struktur Polskiego Państwa Podziemnego na terenie Okręgu Kraków Armii Krajowej. Marcin Chorązki: Wywózki akowców w głąb Związku Sowieckiego
-
17 września 1939 r. o 1.00 w nocy polski ambasador w Moskwie Wacław Grzybowski przybył do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych (KLSZ). Polaka wezwano na pilną rozmowę z Władimirem Potiomkinem, zastępcą szefa KLSZ. Marcin Kruszyński: Sowiecki zabór II RP, czyli „wyzwolenie” Białorusinów i Ukraińców
-
Jedno ze spotkań, kluczowych dla rozwoju wypadków w 1981 r., odbyło się tuż za granicą PRL. 3 kwietnia w Brześciu nad Bugiem Stanisław Kania i Wojciech Jaruzelski spotkali się z sowieckimi przywódcami, żeby omówić sytuację. Marcin Krzek-Lubowiecki: Stan wojenny na polecenie Kremla
-
Kilkanaście dni po niemieckim ataku na Polskę z 1 września 1939 r. Związek Sowiecki wypełnił swoje zobowiązanie dotyczące Polski zawarte w tajnym protokole paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. Marek Hańderek: Sowieckie zbrodnie i represje wobec obywateli polskich po 17 września 1939 roku
-
Wraz z wybuchem II wojny światowej bezpieczny świat młodych wilnian uległ całkowitej zmianie, a ostatnie pokolenie pochodzące z kresowych obszarów II Rzeczypospolitej wzięło ma siebie obowiązek walki za ojczyznę. Marta Kupczewska: „Kozy”, czyli wileńskie łączniczki
-
Najważniejsze fałszerstwo dokonane przez komunistów miało miejsce w styczniu 1947 r. Zostało ono przygotowane równie starannie jak referendum. W województwie kieleckim jeszcze przed wyborami zdecydowana większość mieszkańców została pozbawiona możliwości poparcia opozycyjnej partii. Głosowanie było tylko formalnością. Marzena Grosicka: Sfałszowane wybory do Sejmu 19 stycznia 1947 r. w województwie kieleckim
-
2 września 1945 r. powstało Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, najważniejsza organizacja powojennego podziemia niepodległościowego. Michał Wenklar: O wolność i niezawisłość
-
Święta Wielkanocne mieli spędzić już w wolnym kraju, w Szwecji. W Wielką Środę, 5 kwietnia 1950 r., na płycie lotniska w Gdańsku grupa pasażerów z biletami PLL LOT oczekiwała na samolot relacji Gdańsk–Łódź–Katowice. W kilka godzin później wszyscy trafili do Łodzi transportem więziennym. Milena Przybysz-Gralewska: Ucieczka… z lotniska do więzienia
-
Dla mieszkańców wschodnich terenów Polski okres okupacji „pierwszego Sowieta” kojarzy się przede wszystkim z masowymi deportacjami w głąb Związku Sowieckiego. Ta brutalna forma zbiorowych represji ze strony bolszewickiego okupanta dotknęła setki tysięcy polskich obywateli. Obchody 85. rocznicy pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRS
-
Tylko Rzesza Niemiecka, ZSRS i Republika Słowacka przyjęły w 1939 r., że w wyniku ich agresji doszło do zawojowania (debellacji) Rzeczypospolitej, czyli pozbawienia dotychczasowego suwerena władzy zwierzchniej po zbrojnym zajęciu terytorium państwa i przejęciu nad nim całkowitej kontroli. Paweł Kosiński: Czy po uderzeniu Niemiec na Polskę, państwo polskie przestało istnieć?
-
Interwencja w Czechosłowacji była jedyną operacją militarną ludowego Wojska Polskiego poza granicami kraju. Miała na celu stłumienie Praskiej Wiosny, czyli próby liberalizacji systemu komunistycznego pod hasłem „socjalizmu z ludzką twarzą”, nieakceptowanej przez władze „bratnich” państw. Paweł Piotrowski: Udział PRL w inwazji na Czechosłowację
-
10 lutego 1940 r. rozpoczęła się pierwsza masowa deportacja Polaków na Sybir. W głąb Związku Sowieckiego wywieziono wówczas ok. 140 tys. Polaków z Kresów Wschodnich. Transportowano ich w bydlęcych wagonach i w 30-stopniowym mrozie. Paweł Sokołowski: Z Medyki do Pimy. Syberyjskie wspomnienia Kazimierza Cybulskiego
-
Na początku lutego 1946 r. utworzono wydziały doraźne przy sądach okręgowych, których głównym celem było jak najszybsze spacyfikowanie antykomunistycznego podziemia zbrojnego. W trakcie kilkumiesięcznej działalności te tak zwane „sądy na kółkach”, których składy orzekające rekrutowały się z sędziów i prokuratorów wojskowych, orzekły kilkaset wyroków śmierci. Paweł Wąs: Szafarze śmierci. Sędziowie sądów doraźnych Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (luty – czerwiec 1946)
English version