Nawigacja

Historia z IPN

Grzegorz Łeszczyński: Konspiracja młodzieżowa na wsi mazowieckiej

Spośród wielu powojennych podziemnych organizacji młodzieżowych znaczna część działała na Mazowszu. Jedną z największych była Obrona Konspiracyjna Polskiego Stronnictwa Ludowego, znana częściej pod nazwą Polska Szturmówka Chłopska.

  • Henryk Bąk. Fot. ze zbiorów rodzinnych
    Henryk Bąk. Fot. ze zbiorów rodzinnych

Jej twórcą i liderem był Henryk Bąk „Burza”, który od wczesnej młodości podjął walkę z komunizmem i prowadził ją do końca PRL-u. Dorastał w środowisku chłopskim podgrójeckiej wsi Lisów związanej z tradycją sadowniczą, a politycznie bardzo silnie z ruchem ludowym. Tam też przyszedł na świat 19 listopada 1930 r. Z racji wieku nie mógł czynnie włączyć się w walkę zbrojną podczas wojny, jednakże obserwował starszych kolegów, którzy byli dla niego wzorem przy organizowaniu własnych struktur konspiracyjnych kilka lat później.

Pierwsze doświadczenia

Pierwszym i nad wyraz bolesnym zderzeniem się z terrorem komunistycznym był dla niego rok 1947. Przed sfałszowanymi przez władze wyborami do Sejmu Ustawodawczego agitował na rzecz PSL, rozdając ulotki przed kościołem w Goszczynie. Z ruchem ludowym, do którego wciągnął go starszy brat, związany był już od lat szkolnych jako członek ZMW „Wici”. Swoją aktywność polityczną przypłacił aresztowaniem przez PUBP w Grójcu i ciężkim przesłuchaniem w tamtejszym areszcie. Ubecy, chcąc uzyskać od niego informacje o miejscowych członkach PSL, kilkakrotnie przystawiali mu twarz do gorącego pieca. Mimo tortur Bąk nie ugiął się, nikogo nie wydał, a doznane cierpienia tylko wzmogły w nim chęć dalszej walki z nieludzkim ustrojem.

Już nieco ponad rok po zatrzymaniu i brutalnym śledztwie założył organizację niepodległościową – OK PSL. Było to najprawdopodobniej wiosną 1948 r. (brak dokładnej daty, ale pierwsze dokumenty w postaci rozkazów i wytycznych pochodzą z tego właśnie okresu). Oprócz Bąka w skład organizacji weszło w początkowym okresie kilku jego kolegów z rodzimych stron: Herman Dąbrowski, Stefan Pietrusiński, Czesław Owczarek i Henryk Kosut. Była to organizacja o charakterze propagandowym i militarnym, całkowicie niezależna od jakichkolwiek działających w podziemiu innych struktur niepodległościowych czy emigracyjnych partii politycznych. Wręcz odcinająca się od nich. Bąk tłumaczył to tym, że

„linia wszystkich innych organizacji jest sprzeczna z linią polityczną P[olskiej] S[zturmówki] Ch[łopskiej] i przy połączeniu organizacji lub nawiązaniu ściślejszego kontaktu nasza PSCh musiałaby zmienić swoją linię, przez co nie miałaby takiego wpływu w masach chłopskich”.

OK PSL i Polska Szturmówka Chłopska

Młodzi mężczyźni, podobnie jak i Bąk, nie mieli wcześniej żadnego poważniejszego doświadczenia w konspiracji. Za cel przyjęli początkowo prowadzenie działalności informacyjnej wśród ludności wiejskiej. Polegało to na wydawaniu i kolportowaniu odezw, ulotek, a najczęściej – przekazywaniu chłopom bezpośrednich komunikatów w formie ustnej, informujących o niebezpieczeństwach płynących z kolektywizacji wsi, działalności partii komunistycznej, zagrożeniach, jakie niesie ze sobą dla państwa nowy ustrój. Zbierano również dane o członkach PZPR na obszarach działania OK PSL, a więc w powiecie grójeckim, a później także w Warszawie.

Choć w nazwie organizacji występuje PSL, to jednak nie była ona młodzieżową przybudówką tej partii, nawet do tego nie aspirowała. Wręcz przeciwnie, po ucieczce Stanisława Mikołajczyka i porozumieniu się części działaczy z prokomunistycznym Stronnictwem Ludowym, starano się odciąć od jej struktur, podkreślając jedynie więź z niepodległościowym ugrupowaniem kierowanym do 1947 r. przez Mikołajczyka. W 1950 r. Bąk zmienił nazwę organizacji na Polska Szturmówka Chłopska, ukierunkowując ją na typowo militarny charakter. Co ciekawe, zbiegło się to w czasie z niemal całkowitym już rozbiciem struktur drugiej konspiracji. Być może Bąk upatrywał tu możliwość zajęcia miejsca starszych kolegów i kontynuowania partyzantki antykomunistycznej

Struktura i zaplecze społeczne organizacji

Polska Szturmówka Chłopska dzieliła się na dwie grupy: polityczną (agitacyjną) i bojową. Do zadań tej pierwszej należały m.in. werbunek nowych członków, przeprowadzanie szkoleń politycznych, rozpoznanie polityczne, propaganda. Druga natomiast odpowiadała za szkolenia wojskowe, gromadzenie środków do walki oraz wykonywanie akcji bojowych. Organizacja podlegała również podziałowi terytorialnemu. Ponieważ z założenia miała charakter ogólnopolski, w związku z tym kraj podzielono na obwody odpowiadające obszarowi województwa, podobwody – składające się z kilku powiatów z danego województwa, okręgi (powiaty), podokręgi (kilka gmin), rejony (jedna gmina) i podrejony – część gminy, a więc kilka lub jedna wieś. Na czele poszczególnych obszarów stało kierownictwo, które składało się z prezesa odpowiedzialnego za całokształt działalności organizacyjnej na podległym sobie terenie; sekretarza – zastępcy prezesa ds. politycznych i propagandowych oraz komendanta – odpowiedzialnego za działalność wojskową i jednocześnie zastępcy prezesa ds. militarnych. Ponadto przy kierownictwie obwodu i podobwodu istniały komórki, zaś na szczeblu okręgu i podokręgu – placówki. Na ich czele stali kierownicy sprawujący nadzór nad podkomendnymi i przełożonymi niższych szczebli. I tak, najlepiej zorganizowany teren powiatu grójeckiego wchodził w skład Okręgu nr 1 założonego przez Bąka. Obejmował gminy Błędów, Promna, Rykały. Niewielkie, kilkuosobowe struktury organizacji udało się stworzyć również w Świętokrzyskiem, a nawet we Wrocławiu, poprzez kilku „emisariuszy” z Warszawy.

Organizację tworzyli przede wszystkim mężczyźni pochodzenia chłopskiego i robotniczego w wieku od osiemnastu do około trzydziestu lat. Pod względem przekroju społecznego nie odbiegała ona w zasadzie od innych formacji niepodległościowych. To polska wieś bowiem stanowiła główny trzon opozycji antykomunistycznej w tym okresie. Wiązało się to z jednej strony z niechęcią do wprowadzanej siłowo kolektywizacji, z drugiej – z jawnie antyreligijnym charakterem nowej władzy, który był w większości nie do przyjęcia dla tradycyjnych środowisk chłopskich. Kiedy Bąk przeniósł się w 1949 r. do Warszawy, gdzie rozpoczął studia prawnicze, również wśród osób o takim pochodzeniu szukał potencjalnych kandydatów.

Profil bojowy

Po zmianie profilu organizacji młodzi ludzie zaczęli gromadzić broń z czasów okupacji niemieckiej, która była ukrywana w chłopskich zagrodach. Rozpoczęto też na szerszą skalę przyjmowanie nowych członków. Każdy z nich przybierał pseudonim konspiracyjny oraz składał przysięgę na wierność organizacji, po czym Bąk polecał mu jako jedno z głównych zadań werbowanie nowych osób oraz dalsze gromadzenie broni. W ten sposób formacja rozrastała się, teoretycznie o ludzi zaufanych, gdyż każdy z werbujących odpowiadał za wprowadzaną w jej szeregi nową osobę.

Czytaj całość na portalu przystanekhistoria.pl

do góry