Instytut Pamięci Narodowej

Od maja 1943 r., na terenie Związku Sowieckiego tworzony były oddziały 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, które w późniejszym czasie przerodziły się w Armię Berlinga. Oprócz regularnych oddziałów komuniści postanowili utworzyć siły specjalne – Polski Samodzielny Batalion Specjalny, którego zadaniem było prowadzenie działań dywersyjnych na tyłach wojsk niemieckich.

Wkład oddziałów Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego w walkę z Niemcami był jednak niewielki. Ostatecznie latem 1944 r. postanowiono przekazać tę jednostkę pod auspicje kierownika komunistycznej bezpieki w Polsce Stanisława Radkiewicza i przekształcić ją w tzw. Wojska Wewnętrzne. Spore kłopoty organizacyjno-kadrowe doprowadziły do tego, że jednostki te nigdy nie rozwinęły w pełni swojej działalności. Tym samym kierownictwo Polskiej Partii Robotniczej postanowiło utworzyć w ich miejsce Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego – specjalne siły zbrojne, które miały bardzo szerokie zastosowanie.

Premiera na kanale IPNtv 7 maja 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 6: „Rozbicie aresztu w Radomsku”

Największą i najbardziej spektakularną operacją zbrojną przeprowadzoną przez Konspiracyjne Wojsko Polskie był atak na Radomsko w nocy z 19 na 20 kwietnia 1946 r. Głównym jej celem było uwolnienie więźniów z aresztu miejskiego, znajdującego się przy budynku magistratu.

W wyniku przeprowadzonej koncentracji w akcji wzięły udział oddziały por. Jana Rogulki „Grota”, por. Henryka Glapińskiego „Klingi”, ppor. Władysława Kuśmierczyka „Longinusa”, sierż. Tomasza Szczęsnego „Tygrysa”, w sumie liczące niemal 170 żołnierzy. Całością dowodził por. „Grot”.

Choć w trakcie rozpoczętej ok. godz. 1 w nocy operacji nie udało się wykonać części z założonych zadań, zrealizowano główny cel akcji. 20-osobowa grupa ppor. „Longinusa” wysadziła żelazną bramę i drzwi prowadzące na dziedziniec aresztu miejskiego od strony ul. Narutowicza. Po obezwładnieniu niewielkiej liczby strażników, uwolniono 57 więźniów. Po niemal dwóch godzinach oddziały rozpoczęły wycofywanie się z Radomska.

W trakcie szeroko zakrojonych działań pacyfikacyjnych po rozbiciu radomszczańskiego więzienia zatrzymano wielu członków KWP, którzy w trakcie brutalnego śledztwa byli przesłuchiwani również przez sowieckich śledczych. Siedemnastu z zatrzymanych, w tym por. Jan Rogulka „Grot”, zostało osądzonych 7 maja w sali kina „Wolność” w Radomsku przez sąd doraźny KBW, występujący pod szyldem Sądu Okręgowego w Częstochowie. Dwunastu z nich skazano na śmierć i dwa dni później zamordowano.

Premiera na kanale IPNtv 21 maja 2025 r. o godz. 15.00.

Odcinek 7: „Rozbicie Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grajewie”

W pierwszych tygodniach 1945 r. całość przedwojennego województwa białostockiego znalazła się pod okupacją sowiecką. Walkę z nowym reżimem na Białostocczyźnie prowadziły organizacje niepodległościowe, które były kontynuacją struktur konspiracyjnych, prowadzących działalność w okresie okupacji niemieckiej. Okręg AK Białystok po styczniowym rozkazie o rozwiązaniu Armii Krajowej kontynuował walkę jako Armia Krajowa Obywatelska.

Głównym celem działań polskiego podziemia była ochrona ludności cywilnej przed wszechobecnym „czerwonym” terrorem. Jedną z najbardziej brawurowych akcji było przeprowadzone przez oddziały Armii Krajowej Obywatelskiej, przy wsparciu Narodowych Sił Zbrojnych, uderzenie na Grajewo. Polscy żołnierze zaatakowali miasteczko i opanowali je w nocy z 8 na 9 maja 1945 r.

Premiera na kanale IPNtv 4 czerwca 2025 r. o godz. 15.00.

Odcinek 8: „Proces Szesnastu”

Po zajęciu większości obszaru Polski przez oddziały Armii Czerwonej, a także w związku sytuacją międzynarodową, jaka wytworzyła się przede wszystkim w trakcie obrad konferencji jałtańskiej, która miała miejsce lutym 1945 r., kierownictwo Polskiego Państwa Podziemnego zastanawiało się nad dalszymi posunięciami.

W marcu 1945 r. szesnastu najważniejszych przedstawicieli polskiej konspiracji z wicepremierem rządu RP Janem Stanisław Jankowskim oraz dowódcą Armii Krajowej gen. Leopoldem Okulickim zostało zaproszonych na rozmowy z niejakim gen. Iwanowem, aby omówić sytuację na tyłach wojsk sowieckich. Pod tym nazwiskiem ukrywał się osławiony funkcjonariusz NKWD gen. Iwan Sierow. Polscy politycy, zwabieni podstępnie do Pruszkowa zostali przez Sowietów zatrzymani i wywiezieni do ZSRS, gdzie ich bezprawnie osądzono, skazując na kary więzienia. Kilku z nich nigdy do Polski nie wróciło.

Premiera na kanale IPNtv 18 czerwca 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 9: „Pomorska grabież Armii Czerwonej”

Stacjonowanie wojsk sowieckich miało bardzo negatywny wpływ na sytuację gospodarczą na Pomorzu w 1945 r. Dysponująca tzw. oddziałami trofiejnymi Armia Czerwona miała jeden cel, wywieźć z zajętych terenów jak najwięcej było można. Nie chodziło tylko o grabież dokonywaną przez poszczególnych żołnierzy. Wojska sowieckie prowadziły również demontaż mienia, które uznano za szczególnie istotne dla zniszczonego wojną Związku Sowieckiego. Teoretycznie podlegało to regulacji w umowach zawieranych pomiędzy stroną sowiecką i nowym polskim rządem, jednak faktycznie Sowieci traktowali wszystko jako mienie zdobyczne. Duże straty poniosło również rolnictwo Pomorza, które było szczególnie intensywnie eksploatowane w 1945 r. Także później wojska sowieckie zajmowały jednak majątki rolne, mimo, że formalnie nie miały do tego prawa. Nie może więc dziwić, że zjawisko to już wówczas nazywano „klęską pookupacyjną wsi gdańskiej”.

Premiera na kanale IPNtv 2 lipca 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 10: „Obława Augustowska”

Latem 1945 r., czyli już po zakończeniu II wojny światowej w Europie północno-wschodnie rubieże Polski były świadkiem największej, zbrodniczej operacji wojskowo-ubeckiej, przeprowadzonej przez komunistów i Sowietów przeciwko polskim oddziałom niepodległościowym.

Późną wiosną oraz latem 1945 r. żołnierze konspiracyjnej Armii Krajowej Obywatelskiej prowadzili zakrojoną na szeroką skalę działalność antykomunistyczną, wobec której bezradni byli lokalni działacze Polskiej Partii Robotniczej, wspierani przez struktury bezpieki. W lipcu 1945 r. „w sukurs” tym ostatnim przyszły oddziały Armii Czerwonej oraz osławionego, sowieckiego Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych, które zaprzęgły do pomocy m.in. niektóre jednostki „ludowego” Wojska Polskiego i Urzędu Bezpieczeństwa, przeprowadzając tzw. Obławę Augustowską, określaną przez niektórych badaczy „Małym Katyniem”.

Premiera na kanale IPNtv 11 lipca 2025 r. o godz. 11.00.

Odcinek 11: „Bitwa pod Majkowicami”

Po rozwiązaniu AK w styczniu 1945 r., ppor. Stanisław Karliński „Burza” wzorem wielu innych żołnierzy, nie miał szans na wyjście z konspiracji. Ponieważ nie chciał, pod naciskiem nowych władz i sowieckiej komendantury w Piotrkowie Trybunalskim, wydać oświadczenia wzywającego akowców do „wyjścia z lasu”, musiał się ukrywać i z czasem stworzył samodzielny oddział, który funkcjonował jako Oddział Samoobrony AK i Narodu.

Tymczasem aparat bezpieczeństwa rozpoczął polowanie na „Burzę”. Już na początku maja 1945 r. spalono jego rodzinne gospodarstwo w okolicy Ręczna, a najbliższych (w tym żonę, i dwoje maleńkie dzieci) umieszczono w tymczasowym obozie dla volksdeutschów na obrzeżach Piotrkowa. W tej sytuacji „Burza” zdecydował się na rozbicie tego obozu. Akcja ta miała jednak poważne konsekwencje. Aparat bezpieczeństwa, przy wsparciu sił sowieckich, nasilił działania operacyjne przeciwko „Burzy”. W efekcie doprowadziły one do ustalenia miejsca postoju oddziału i do krwawej bitwy pod Majkowicami, która miała miejsce 8 lipca 1945 r.

Premiera na kanale IPNtv 23 lipca 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 12: „Rozbicie więzienia w Kielcach”

Sowieccy okupanci oraz współpracujący z nimi rodzimi komuniści starali się zniszczyć oddziały polskiego podziemia niepodległościowego, które było realną siłą zagrażającą ich władzy. Tym samym już od roku 1944 Armia Czerwona, NKWD ale również tzw. ludowe Wojsko Polskie oraz aparat bezpieczeństwa starały się rozbić jak największą ilość grup partyzanckich, których członków albo zabijano albo też umieszczano w miejscach odosobnienia.

Jednym z takich aresztów było więzienie w Kielcach, które polscy żołnierze postanowili zaatakować i odbić przetrzymywanych tam więźniów. Operację, przeprowadzoną w nocy z 4 na 5 sierpnia 1945 r., zorganizowało zgrupowanie poakowskich oddziałów partyzanckich, związanych z Delegaturą Sił Zbrojnych, pod dowództwem kpt. Antoniego Hedy „Szarego” oraz por. Stefana Bembińskiego „Harnasia” – „Sokoła”.

Premiera na kanale IPNtv 13 sierpnia 2025 r. o godz. 15.00.

 

 

 

Odcinek 13: „Powstanie Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość”

Latem 1945 r. jedyną szansę na odzyskanie niepodległości Polski widziano w wolnych i demokratycznych wyborach, które przewidziane były umowami jałtańskimi. To one miały zadecydować o tym, jaki będzie w Polsce ustrój i kto będzie sprawował władzę. Dowódcy dotychczasowego podziemia – Armii Krajowej, organizacji „Niepodległość” oraz Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj zdecydowali, że należy tę szansę wykorzystać i przestawić działanie z walki zbrojnej na walkę polityczną.

2 września 1945 r. założono w Warszawie konspiracyjne Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” (WiN). Głównym hasłem WiN było „Wyborów sfałszować nie damy”. Było to streszczenie celu i form działalności tej organizacji, które miały służyć właśnie temu, żeby skontrolować proces wyborczy i stworzyć warunki do walki politycznej.

Premiera na kanale IPNtv 3 września 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 14: „Obóz NKWD w Działdowie”

W latach 1944-1945 całe terytorium II Rzeczypospolitej zostało zajęte przez oddziały Armii Czerwonej. Tym samym okupacja niemiecka została zastąpiona na okupację sowiecką. W jej trakcie czerwonoarmiści oraz funkcjonariusze komunistycznym organów represji starali się wyłapywać żołnierzy polskiego podziemia niepodległościowego, które uznali za najważniejszego wówczas wroga.

Żołnierze ci trafiali do różnych miejsce odosobnienia na terenie współczesnej Polski, które Sowieci bardzo często lokowali w byłych niemieckich obozach. Jednym z takich był obóz w Działdowie. Tam „czerwoni” okupanci umieszczali więźniów, których następnie wysyłali w głąb ZSRS, gdzie ci musieli pracować w katorżniczych warunkach na rzecz sowieckiej gospodarki.

Premiera na kanale IPNtv 1 października 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 15: „Bezpieka”

Latem 1944 r. Armia Czerwona weszła do Lublina. W tym samym czasie w Moskwie sowiecki dyktator Józef Stalin powołał do życia quasirząd czyli Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który miał zarządzać tym obszarem Polski, który został zajęty przez Sowietów. Jednym z najważniejszych resortów PKWN był Resort Bezpieczeństwa Publicznego.

W tamtym czasie, tj. latem 1944 r. resort bezpieczeństwa dopiero był organizowany i w niczym nie przypominał późniejszej bezpieki – potężnej instytucji, która próbowała trzymać w garści polskie społeczeństwu. Niemniej w kolejnych miesiącach i latach aparat bezpieczeństwa stał się głównym narzędziem represji, wymierzonych w Polaków po 1944 r.

Premiera na kanale IPNtv 5 listopada 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 16: „Strzelecka 8 – ubeckie więzienie”

Kamienica przy ul. Strzeleckiej 8 to zwyczajna kamienica z niezwyczajną historią. Kamienica ta w latach czterdziestych XX wieku pełniła centralną rolę w działaniach operacyjnych NKWD i UB. Na przełomie 1944/1945 była ona wykorzystywana jako jedna z kwater gen. Iwana Sierowa – zastępcy Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych. Od 20 lutego1945 roku kamienica przy ul. Strzeleckiej 8 stała się siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie. Mieszkania, na wyższych kondygnacjach zostały zmienione na pokoje przesłuchań, piwnice na więzienne cele, a dwie skrytki pod schodami na karcery.

Przez to miejsce w latach 1945-1948 przewinęło się wiele tysięcy aresztowanych, wśród których dominowały osoby wywodzące się z kręgów polskiego podziemia niepodległościowego.

Premiera na kanale IPNtv 12 listopada 2025 r. o godz. 15.00.

 

Odcinek 17: „Czerwoni bandyci na polskim zachodzie”

W okresie II wojny światowej obecne polskie ziemie zachodnie, podobnie jak cały obszar II Rzeczypospolitej doświadczyły bardzo brutalnej, wręcz bestialskiej okupacji niemieckiej. Jednym z symboli tego strasznego czasu były np. masowe mordy Polaków z podpoznańskich Lasach Palędzie i Dąbrówka.

Wobec powyższych nadejście Armii Czerwonej w 1945 r. mogło jawić się mieszkańcom ziem zachodnich jako autentyczne „wyzwolenie”. Szybko okazało się jednak, że ci, którzy mieli przynieść wolność kontynuowali okrutną politykę poprzedników wobec ludności cywilnej. W okresie przebywania na tym fragmencie Polski czerwonoarmiści dopuścili się bardzo wielu gwałtów, pobić, rabunków oraz zabójstw…

Premiera na kanale IPNtv 3 grudnia 2025 r. o godz. 15.00.

 

 

Odcinek 18: „Szabrownicy z Armii Czerwonej”

W 1945 r. Armia Czerwona znalazła się na obecnych, zachodnich ziemiach Rzeczypospolitej, które wcześniej były częścią państwa niemieckiego i w większości przez Niemców były zamieszkiwane. Niemniej żyjący tam ludzi, zarówno Niemcy, jak i Polacy nie mogli się wówczas czuć bezpiecznie. Wiele rodzin doświadczyło bowiem ogromnego okrucieństwa ze strony „czerwonych” okupantów, którzy masowo mordowali i gwałcili obywateli różnych narodowości.

Innym elementem, którego doświadczyli m.in. mieszkańcy Górnego Śląska była ogromna grabież mienia, tzw. szaber. Był on zjawiskiem powszechnym. Przede wszystkim kradzieży tej dopuszczali się zwykli żołnierze Armii Czerwonej. Co jednak istotne szaber był wydarzeniem zaplanowanym przez najwyższe organa władzy ZSRS.

Premiera na kanale IPNtv 10 grudnia 2025 r. o godz. 15.00.