Instytut Pamięci Narodowej
-
Niemcy wezwali sołtysa gromady, któremu rozkazali okazanie szczegółowych list mieszkańców. Interesowały ich nazwiska złodziei, przestępców, osób niezameldowanych, a także działaczy politycznych. Gdy sołtys stwierdził, że takich ludzi tam nie ma, Niemcy rozpoczęli zbrodnicze działania. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Pacyfikacja Woli Justowskiej 28 lipca 1943 roku
-
W czasie II wojny światowej gros polskich robotników przymusowych skupiono w Brunszwiku w Dolnej Saksonii. W sierpniu 1941 r. pracowały tam 1633 Polki. Zatrudniano je m. in. w takich zakładach przetwórczych jak: Albert Daubert czy też C. Th. Lampe, a także w przemyśle zbrojeniowym – m. in. w Niedersächen Motorenwerke G.m.b.H. Wiele z nich pracowało także w okolicznych gospodarstwach rolnych. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Tragiczne losy polskich robotnic przymusowych i ich dzieci. Działalność zakładu położniczego w Brunszwiku w latach 1943-1945
-
Tragiczne wydarzenia 1939 r. to bolesny moment naszej historii. Wdzierająca się do kraju nawała niemiecka siała śmierć i zniszczenie. Choć Busko-Zdrój nie stało się ostatecznie areną większych starć, to również dotknięte zostało wojennym koszmarem. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Wrzesień 1939 roku w Busku-Zdroju
-
Na terenie Kreishauptmannschaft Busko terror niemiecki był dziełem głównie etatowych i pozaetatowych posterunków żandarmerii, a także Sicherheitspolizei. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Zbrodnia niemiecka dokonana 5 sierpnia 1943 r. we wsi Przededworze (Kreishauptmannschaft Busko, dystrykt Radom)
-
Jednym z miejsc kaźni na terenie Buska-Zdroju był cmentarz żydowski, położony we wschodniej części miasta, przy ul. Widuchowskiej. Z punktu widzenia okupanta niemieckiego stanowił on doskonałą lokalizację do dokonywania zbrodni z racji jego oddalenia od miasta. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Zbrodnie niemieckie popełnione na cmentarzu żydowskim w Busku-Zdroju
-
Na początku 1944 r. lokalni urzędnicy zwrócili uwagę na wysoką liczbę urodzeń dzieci polskich i rosyjskich robotnic przymusowych w powiecie Helmstedt. W celu maksymalizacji zysków z niewolniczej pracy władze powołały specjalny „dom dziecka”, który w ciągu kilkumiesięcznej działalności doprowadził do śmierci niemal wszystkich przekazanych mu niemowląt. Karolina Trzeskowska-Kubasik: „Jeśli echo ich głosów umilknie – zginiemy” – działalność domu dziecka w Velpke
-
Na początku 1943 r. do Dystryktu Warszawskiego Generalnej Guberni skierowano szereg transportów z wysiedleńcami z Zamojszczyzny. Widok wycieńczonych i konających rodaków, a zwłaszcza dzieci, był szokiem dla ludności na trasie ich przejazdu. Katarzyna Adamów: Dzieci w bydlęcych wagonach
-
Kobieta, która w czasie II wojny światowej uratowała wiele istnień ludzkich przed tragiczną śmiercią. Za udzielanie nielegalnej pomocy lekarskiej została przeniesiona karnie do ambulatorium w Auschwitz-Birkenau. Tam poznała dr Irenę Białównę, która udzieliła jej pomocy, zaopiekowała się nią i zaznajomiła z innymi więźniarkami. Katarzyna Malinowska: Jadwiga Kościuszko. Lekarka z obozowego piekła
-
W II RP zmiany na stanowisku szefa rządu dokonywały się często: w ciągu dwudziestu lat jej istnienia na fotelu premiera zasiadło dwudziestu polityków. Aż trudno uwierzyć, że spośród wszystkich premierów RP tylko jeden został zamordowany przez Niemców. Był nim Kazimierz Bartel. Kazimierz Bartel (1882–1941)
-
W podwileńskich lasach w czasie okupacji niemieckiej zamordowano w okrutny sposób dziesiątki tysięcy osób. Trwa walka, by świadectwo tej straszliwej, latami przemilczanej zbrodni trafiło do szkolnych podręczników. Kinga Hałacińska: Rodzina Ponarska walczy o pamięć
-
Komunikat prasowy dotyczący kontynuacji prac archeologicznych IPN w Lesie Piaśnickim – poszukiwanie śladów niemieckiej akcji zacierania zbrodni (Aktion 1005)
-
23 czerwca 2025 r. nad Jeziorem Borówno pod Bydgoszczą, przy Cmentarzu ofiar terroru hitlerowskiego z okresu II wojny światowej 1939–1945 odbyła się konferencja prasowa dr. hab. Karola Polejowskiego, zastępcy prezesa IPN, dr. Marka Szymaniaka, dyrektora Oddziału IPN w Gdańsku, prok. Tomasza Jankowskiego, naczelnika OKŚZpNP w Gdańsku oraz dr. Dawida Kobiałki z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. W związku z prowadzonym śledztwem Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku ustalono nowe fakty w sprawie Zbrodni Pomorskiej. Konferencja prasowa – dowody niemieckich zbrodni w Borównie pod Bydgoszczą
-
Lubelszczyzna między lipcem 1944 a styczniem 1945. Wybrane zagadnienia, t. 1
-
Lubelszczyzna między lipcem 1944 a styczniem 1945. Wybrane zagadnienia, t. 2
-
30 marca 1943 r. zmarł instruktor harcerski, żołnierz Szarych Szeregów, jeden z bohaterów książki Aleksandra Kamińskiego „Kamienie na szaniec” – Maciej Aleksy Dawidowski „Alek”. Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” – poświęcił życie dla wolności i przyjaźni
-
Niewielu jest naszych pisarzy, na których życiu tak silnie, a zarazem tak dramatycznie odcisnął się wiek XX i którzy by to doświadczenie opisali w sposób tak poruszający. Krasiński był nie tylko świadkiem dwu totalitaryzmów – niemieckiego i sowieckiego. Był także ich ofiarą, a zarazem dokumentalistą, analitykiem i oskarżycielem. Maciej Urbanowski: Janusz Krasiński – świadek dwóch totalitaryzmów
-
Wybuch Powstania Warszawskiego 1 sierpnia 1944 r. został potraktowany przez Niemców jako okazja do ostatecznego rozwiązania problemu jaki stanowiła Warszawa. Od samego początku trwania walk na Woli Niemcy dopuszczali się morderstw na ludności cywilnej, które przybrały tam szczególnie brutalny i masowy charakter. Maciej Żuczkowski: Rzeź Woli
-
Tak prasa konspiracyjna Polskiej Partii Socjalistycznej „Wolność, Równość, Niepodległość” pisała o losach ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej. Maciej Żuczkowski: „Zbrodnia, jakiej nie było dotąd”
-
W kamieniołomie w Podgórzu Niemcy założyli 15 kwietnia 1942 r. karny obóz pracy przymusowej Baudienstu. Warunki były tam katastrofalne, a wyżywienie głodowe. Marcin Chorązki: Niemiecki obóz „Liban” w Krakowie. Praca przymusowa w Generalnym Gubernatorstwie
-
14 czerwca 1940 r. do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz dotarł z Tarnowa pierwszy masowy transport 728 Polaków. Więźniom nadano numery, ogolono głowy i wydano pasiaki z naszytym czerwonym trójkątem i literą „P”. Marcin Chorązki: Przyjechali na rampę obstawioną esesmanami…
-
„Pokój i chwała męczennikom pomordowanym przez Niemców…” – taki napis widnieje na grobie ofiar pacyfikacji, którą Niemcy przeprowadzili 80 lat temu. W nocy z 27 na 28 lipca 1943 r. otoczyli kordonem część Krakowa, położoną pomiędzy Rudawą i Wisłą. Marcin Kapusta: Niemiecka pacyfikacja dawnych wsi Bielany, Chełm, Olszanica, Przegorzały, Wola Justowska oraz rejonu Salwatora
-
Druga wojna światowa kosztowała życie ok. 5,9 mln obywateli Rzeczypospolitej. Zdecydowaną większość z nich stanowią ofiary III Rzeszy Niemieckiej, która 1 września 1939 r. zaatakowała Polskę bez wypowiedzenia wojny. Marcin Przegiętka: Inwazja Wehrmachtu na Polskę i zbrodnie niemieckich grup operacyjnych jesienią 1939 roku
-
„Bo oto słychać i oto widać. Ponad murem cmentarza, nad najświeższą drobniutką zielenią drzew czarne chmury, niby kłęby dymu, wstępują w górę. Czasami widać płomienie – jak czerwona, szybka migocąca szarfa na wietrze. I słuchać tego tam nad ciemnymi bratkami grobu. I myśleć o tym. I żyć” – pisała Zofia Nałkowska 25 kwietnia 1943. Marcin Urynowicz: Pokazali, że potrafią walczyć
-
Władze polskie za główne niebezpieczeństwo dla niepodległości państwa uważały możliwość agresji ZSRS. Drugi z wielkich sąsiadów Polski – Niemcy – na mocy postanowień traktatu wersalskiego dysponował przez dłuższy czas jedynie stutysięczną armią, niemal całkowicie pozbawioną ciężkiej broni. Marek Gałęzowski: Agresja Niemiec i ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 roku
-
Durchgangslager (Dulag) 121 Pruszków był największym obozem przejściowym utworzonym przez Niemców dla wypędzonej ludności powstańczej Warszawy i okolicznych miejscowości. Szacuje się, że przez obóz w Pruszkowie przeszło co najmniej 400 tys. ludzi. Maria Zima-Marjańska: Dulag 121 Pruszków. Obóz, przez który przeszła wypędzona Warszawa
-
W 1944 r. w Pruszkowie niemiecki okupant dokonał wielu egzekucji, zarówno na miejscowej ludności, jak i na wypędzonych do obozu przejściowego Dulag 121 Pruszków warszawiakach. Maria Zima: Egzekucja na pruszkowskiej żwirowni – odwet za Powstanie Warszawskie
-
Należał do pokolenia Polaków wychowanych w czasie zaborów, którzy walczyli o Niepodległą, potem budowali jej fundamenty, a gdy wybuchła II wojna światowa – wystąpili przeciw obu równie nieludzkim i zbrodniczym agresorom. Kołomyja i Lwów były dla niego tak samo polskie jak Kraków, Poznań czy Warszawa. W każdym z tych miast czuł się jednakowo dobrze. Jego Kresy zaczynały się gdzieś w Żytomierzu i kończyły za Kijowem. Marian Miszczuk: Stanisław Marian Sedlaczek
-
Wydawało się, że jest już blisko końca okupacji niemieckiej. Sowieci wkroczyli do pobliskiego Krosna i… zatrzymali się. Niemcy rozpoczęli wówczas wysiedlanie mieszkańców Jasła, a następnie grabili, palili, wysadzali w powietrze budynki. Zniszczyli miasto. Mariusz Świątek: Wysiedlenie i zniszczenie Jasła w 1944 roku
-
W roku 1941 męczeńską śmierć ponieśli abp Antoni Julian Nowowiejski i bp Leon Wetmański, zasłużeni płoccy duchowni i patroni miasta Działdowa. Nowowiejski jest jedynym polskim arcybiskupem, który dokonał swego żywota w niemieckim obozie śmierci. Mariusz Żuławnik: Arcybiskup Antoni Julian Nowowiejski (1858–1941) – ofiara niemieckiego obozu Soldau
-
22 kwietnia 1945 roku do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, położonego niedaleko miasta Oranienburg w Brandenburgii, wkroczyli polscy i sowieccy żołnierze. Zastali tam zaledwie 3 000 wyczerpanych więźniów. Kilka miesięcy wcześniej, w obozie i jego filiach było ich około 80 000. Marta Szczesiak-Ślusarek: W rocznicę wyzwolenia KL Sachsenhausen
-
II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym. U progu II wojny światowej liczyła niemal 35 mln mieszkańców, z czego ok. 32 proc. (11,2 mln) stanowiły mniejszości narodowe. Wśród nich najliczniejszą grupą po Ukraińcach, przeszło trzymilionową, byli Żydzi. Kres ich tak licznej obecności w Polsce przyniosła II wojna światowa. Martyna Grądzka-Rejak, Aleksandra Namysło: Niemiecki okupant wobec Żydów w latach 1939–1941
-
Czy poza okupowanymi obszarami II RP groziła ze strony niemieckiego okupanta kara śmierci za ukrywanie Żydów? Temat ten wymaga głębszego zbadania i uwzględnienia specyfiki różnych obszarów znajdujących się pod kontrolą III Rzeszy. Martyna Grądzka-Rejak, Aleksandra Namysło: Pomoc Żydom karana śmiercią. Zarys niemieckich przepisów okupacyjnych na obszarze Europy
-
W upalne lato, kilka tygodni po rozpoczęciu tzw. Wielkiej Akcji, deportacji Żydów z getta warszawskiego do obozu zagłady Treblinka II, pisarka i działaczka społeczna Zofia Kossak-Szczucka oraz inni członkowie Frontu Odrodzenia Polski przygotowali ulotkę „Protest”. 11 sierpnia 1942 r. konspiracyjnie dystrybuowano ją na ulicach okupowanej Warszawy. Martyna Grądzka-Rejak: Kto nie potępia – ten przyzwala. „Protest” Zofii Kossak-Szczuckiej
-
Jesienią 1940 r. Niemcy utworzyli w Warszawie getto. Zorganizowano je w tzw. Dzielnicy Północnej, w większości zamieszkanej przez ludność żydowską. Od reszty miasta getto oddzielał wysoki, ceglany mur. Martyna Grądzka-Rejak: „Ożywieni jednym duchem, przepojeni jedną ideą”. Emanuel Ringelblum i podziemne archiwum getta warszawskiego
-
Amon Leopold Göth nazywany był przez dawnych podwładnych „panem na Płaszowie”, a przez więźniów „katem z Płaszowa”. Martyna Grądzka: Proces „kata z Płaszowa”
-
Rozpoczęcie przez Niemcy działań wojennych 1 września 1939 r. przyczyniło się do szybkiego zajęcia Pomorza Gdańskiego. Obok zdobycia nowego terytorium okupant wprowadził tu elementy terroru względem ludności cywilnej. Jednym z nich były popełniane przez Niemców masowe zabójstwa. Mateusz Kubicki: 11 listopada 1939 r. na Kaszubach i Kociewiu
-
Urodził się na terenie Gruzji, w Tbilisi 2 października 1879 r. w rodzinie polskich zesłańców. Jego ojciec był pracownikiem kolei. W 1899 r. ukończył naukę w gimnazjum ze złotym medalem za wyniki w nauce. Mateusz Kubicki: Józef Władysław Bednarz (1879–1939). Lekarz, reformator, społecznik
-
Pomorze Gdańskie zostało bezprawnie włączone do Niemiec dekretem o aneksji z 8 października 1939 r. Na tym terenie znajdowały się dwa duże ośrodki leczenia osób z zaburzeniami psychicznymi noszące nazwy Krajowych Zakładów Psychiatrycznych: w Świeciu nad Wisłą oraz w Kocborowie nieopodal Starogardu. Mateusz Kubicki: Szpital psychiatryczny w Kocborowie podczas II wojny światowej
-
Holocaust nie był przejawem spontanicznych działań takich czy innych grup narodowościowych. Był efektem działalności państwa – Rzeszy Niemieckiej – które podjęło ludobójcze decyzje i użyło całej swojej potęgi, aby wymordować naród żydowski. Mateusz Szpytma: Akcja „Reinhardt” na prowincji. Przykład Markowej
-
Dlaczego, ryzykując życie, zdecydowali się na tak heroiczny krok? Historykowi trudno jest odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ – co zrozumiałe – nie dzielili się niepotrzebnie swoimi motywacjami. Pewne światło rzucają na to zakreślone w należącej do Ulmów Ewangelii przypowieści o Miłosiernym Samarytaninie oraz inny fragment o miłości bliźniego. Mateusz Szpytma: Błogosławieni Sprawiedliwi. Życiorys Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich rodziny
-
Podczas apelu 29 lipca 1941 roku zastępca komendanta obozu Karl Fritzsch wytypował dziesięciu więźniów, którzy mieli zginąć śmiercią głodową. Była to kara – a zarazem przestroga dla innych – za ucieczkę jednego z osadzonych w KL Auschwitz. Wśród skazańców znalazł się jeden ochotnik. W obozie figurował jako numer 16670. Nazywał się Maksymilian Maria Kolbe. Małgorzata Żuławnik: Zakonnik, redaktor, męczennik
-
Ks. prałat Antoni Rewera zmarł 1 października 1942 r. w Dachau. Męczennik prawdy – Antoni Rewera
-
6 września 1943 roku Niemcy dokonali pierwszej publicznej egzekucji w Polsce za pomoc ludności żydowskiej. Ofiarą padł emerytowany kolejarz, Michał Kruk – rozstrzelany, a następnie powieszony w celu zastraszenia mieszkańców Miasta Przemyśl. Michał Kruk (ok. 1880 – 6 września 1943)
-
Badania stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej niezmiennie wywołują zainteresowanie i ogromne dyskusje, nie tylko w wąskim gronie historyków, ale również polityków i publicystów. Szczególne emocje wzbudza stawiany przez część historyków fałszywy zarzut masowego udziału Polaków w podjętej przez Niemców eksterminacji ludności żydowskiej. Michał Szukała: „Polnische Bürgermeister und der Holocaust: Besatzung, Verwaltung und Kollaboration” – fałszywy obraz Holokaustu
-
Tak zwany „krwawy poniedziałek” w Częstochowie, 4 września 1939 r., to jeden z kilku najbardziej jaskrawych przykładów radykalnej zmiany w filozofii prowadzenia wojny przez armię niemiecką pod rządami narodowych socjalistów. Mirosław Sikora: Wehrmacht i nowe „zasady” wojny. Masakra ludności cywilnej w Częstochowie, 4 września 1939 roku
-
Po zakończeniu kampanii polskiej, w listopadzie 1939 r. ziemie zachodnie II RP przyłączone zostały do III Rzeszy. Utworzono z nich nowe wschodnie prowincje Niemiec jak Kraj Warty i Gdańsk-Prusy Zachodnie lub wcielono je do już istniejących, jak Prusy Wschodnie i Górny Śląsk. Mirosław Sikora: „Aktion Saybusch”. Wysiedlenia Polaków na Żywiecczyźnie w 1940 r.
-
W wyniku ustaleń traktatu wersalskiego Polsce przyznano 140 kilometrów Wybrzeża. Pomorze Gdańskie, określane również mianem Nadwiślańskiego, w swej większości powróciło do Polski na mocy ustawy Sejmu z 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej, która skutkowała utworzeniem województwa pomorskiego. Monika Tomkiewicz: Wysiedlenia Polaków z Gdyni w latach II wojny światowej
-
Na terytorium przedwojennego województwa wileńskiego akcje odwetowe stosowane przez okupanta niemieckiego wiązały się ściśle, w głównej mierze, z działalnością partyzancką i konspiracyjną. Stanowiły one rodzaj terroru prewencyjnego, noszącego wszelkie znamiona eksterminacji bezpośredniej, wymierzonej głównie w ludność cywilną zamieszkującą tereny wiejskie. Monika Tomkiewicz: Zbiorowa egzekucja odwetowa dokonana 25 czerwca 1941 r. w Połukniu
-
Eugenia Pohl, dozorczyni niemieckiego obozu dla dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej w Łodzi, zapisała się w pamięci najmłodszych więźniów jako jedna z najokrutniejszych strażniczek. Nie miała litości dla polskich dzieci
-
„Nie miejcie litości. Bądźcie brutalni. (...) Działajcie z największym okrucieństwem!” – rozkaz Adolfa Hitlera przed najazdem Wehrmachtu na Polskę. Niemcy eliminują „niegodnych życia”
English version