Instytut Pamięci Narodowej
-
Polacy przebywający w kraju pod okupacją niemiecką i sowiecką nie pogodzili się z utratą niepodległego państwa. Symbolicznym wyrazem tej postawy było ukazanie się 10 października 1939 r. tajnego pisma „Polska Żyje”, wydawanego przez organizację Komenda Obrońców Polski. Marek Gałęzowski: Polskie Państwo Podziemne: konspiracja wojskowa i cywilna pod okupacją niemiecką i sowiecką
-
Nazwa tej organizacji jest dziś kojarzona przede wszystkim z jednym z najbardziej heroicznych czynów w dziejach Polskiego Państwa Podziemnego – kiedy oficer z jej dowództwa – Witold Pilecki – 19 września 1940 r. dobrowolnie oddał się w ręce niemieckie, by dostać się do obozu koncentracyjnego Auschwitz i stworzyć tam organizację wojskową. Marek Gałęzowski: Powstanie Tajnej Armii Polskiej
-
Niespełna dwudziestoletni poeta, prozaik, krytyk literacki, współzałożyciel pisma „Sztuka i Naród”, zmarł jedenaście dni po ciężkim zranieniu go przez Niemców na jednej z ulic rodzinnej Warszawy. Marek Gałęzowski: Śmierć Wacława Bojarskiego
-
Zawstydzająco mało wiemy o ponadrocznej aktywności partyzanckiej w oddziałach AK Obwodu Radomsko kpr. pchor. „Satyra” – „wybitnego polskiego poety, dramaturga, prozaika i scenarzysty”. Mariusz Solecki: Akowska biografia Tadeusza Różewicza „Satyra” (1921–2014)
-
10 września 1942 roku swoją pierwszą audycję radiową nadała z Bletchley Park pod Londynem polskojęzyczna radiostacja „Świt”, która działała do końca listopada 1944 roku. Małgorzata Badowska: Radiostacja „Świt” nadaje
-
„Jeden z najbezwzględniejszych wrogów władzy ludowej” – tak w wydanej w 1974 r. hagiografii tzw. utrwalania władzy ludowej napisał długoletni funkcjonariusz komunistycznej bezpieki o sierżancie Mieczysławie Spule „Felusiu”, „Felku”, „Zbyszku” (w niektórych dokumentach jego nazwisko występuje także w wersji Spóła). Michał Siwiec-Cielebon: Nowy Rok 1947 w Ochodzy
-
2 września 1945 r. powstało Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”, najważniejsza organizacja powojennego podziemia niepodległościowego. Michał Wenklar: O wolność i niezawisłość
-
Uczestnik wojenny obronnej w 1939 r., żołnierz ZWZ-AK-DSZ-WiN, dowódca oddziału partyzanckiego na Lubelszczyźnie zginął 24 czerwca 1946 roku. Mjr Marian Bernaciak „Orlik”
-
W czasie działań wojennych we wrześniu 1939 r. szczególnym zaangażowaniem w pracę pogotowia harcerskiego wykazali się chłopcy z 11. Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. ks. Jeremiego Wiśniowieckiego, pełniący służbę na terenie dworca Łódź–Widzew. Patrycja Resel: „Dzieci Widzewa”. Tragiczne losy członków Pogotowia Wojennego Harcerzy w Łodzi
-
Wydany w 1946 r. zakaz organizacji pochodów związanych z obchodami Trzeciego Maja był przyczynkiem do ostrych starć pomiędzy społeczeństwem, a komunistycznym aparatem represji. Szczególnie traumatyczne były jednak wydarzenia w Janowie, gdzie komuniści publicznie zamordowali organizatora lokalnych uroczystości – Kazimierza Marcinkiewicza, dyrektora miejscowej szkoły i członka WiN. Paweł Niziołek: Polowanie na dyrektora
-
15 marca 1948 r. zakończył się pokazowy proces, który wytoczono przeciwko osobom określanym jako „grupa Witolda”. Ogłoszono wyrok. Oskarżony Witold Pilecki został skazany na karę śmierci. Paweł Sztama: Witold Pilecki – Bohater 1939-1945
-
Największa i najbardziej spektakularna akcja zbrojna Konspiracyjnego Wojska Polskiego została przeprowadzona w nocy z 19 na 20 kwietnia 1946 r. Głównym jej celem było uwolnienie więźniów z aresztu miejskiego w Radomsku. Cena sukcesu była jednak wysoka. Wielu jej uczestników, w tym dowódca, porucznik Jan Rogulka, wpadło w ręce komunistów i straciło życie jeszcze przed upływem miesiąca. Paweł Wąs: Dowódca akcji na Radomsko. Porucznik Jan Rogulka „Grot” (1913–1946)
-
W działalności konspiracyjnych organizacji młodzieżowych okresu stalinowskiego niekiedy jedynym „orężem” młodych ludzi były ręczne drukarki, za pomocą których tworzono ulotki i afisze o treści patriotycznej i antykomunistycznej. Nieliczne z nich zachowały się w aktach procesowych nieletnich konspiratorów. Paweł Wąs: Organizacja Stefana Maksymiliana
-
Spośród ponad trzech tysięcy osób ujawnionych w trakcie akcji amnestyjnej wiosną 1947 r. na terenie województwa łódzkiego, niemal pięćset było członkami i współpracownikami Konspiracyjnego Wojska Polskiego – największej antykomunistycznej organizacji zbrojnej działającej w pierwszych latach powojennych w centralnej Polsce. Paweł Wąs: Ujawnianie struktur Konspiracyjnego Wojska Polskiego wiosną 1947 roku
-
W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Kielcach znajduje się skromny zbiór pamiątek dotyczących rodziny Szczygłowskich, z której ojciec, matka i córka aktywnie angażowali się w walkę o niepodległą Polskę. Paweł Żołądek: Rodzina Szczygłowskich w walce o niepodległą Polskę
-
Często używany argument, że 19 stycznia 1945 r. Armia Krajowa przestała istnieć, a dalej działały już tylko grupki zdeterminowanych osób, irracjonalnie myślących o zwycięstwie nad Związkiem Sowieckim, jest z samego założenia nieprawdziwy. Piotr Niwiński: Czy przestała istnieć
-
Harcerstwo odegrało poważną rolę w kształtowaniu pokolenia, które miało odegrać niepoślednią rolę w drugowojennym dramacie walki o wolną Polskę. Nierzadko jego członkowie służbę ojczyźnie musieli pełnić z bronią w ręku. Nie inaczej było z członkami tzw. „harcerskiego plutonu” 3. Wileńskiej Brygady AK. Piotr Niwiński: Gimnazjalny patriotyzm
-
W szeregach Ochotniczej Legii Kobiet szesnastoletnia Stanisława broniła Lwowa przed oddziałami ukraińskimi. Po studiach na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie została nauczycielką historii. Udzielała się społecznie, organizując biblioteki i przedstawienia teatralne dla społeczności wiejskich. W czasie II wojny działała w wileńskiej konspiracji. Piotr Niwiński: „Zośka”. Stanisława Filipek-Smoter (1902–1990)
-
W 1943 r. dowództwo AK – kilkusettysięcznej podziemnej armii – objął człowiek, który przed wybuchem wojny myślał o emeryturze i objęciu folwarku. Wybitny kawalerzysta bez doświadczenia w pracy sztabowej. Jego kariera nabrała rozpędu, gdy ziemie polskie objęła okupacja dwóch totalitarnych potęg, a walka z wrogiem przyjęła zupełnie nowe formy. Awanse na najwyższe stanowiska wywoływały u niego raczej pełne oporów niedowierzanie niż entuzjazm. 24 sierpnia 1966 roku zmarł Tadeusz Komorowski. Piotr Ruciński: Lider mimo woli – Tadeusz Bór-Komorowski
-
W marcu 1940 r. rozpoczął się kolejny rozdział ponurej epopei naukowców, aresztowanych w ramach tzw. Sonderaktion Krakau. Młodszych członków grupy przewieziono do KL Dachau. Dzięki przypadkowi, ale także niezwykłej determinacji, krakowianom niemal w komplecie udało się doczekać uwolnienia. Kluczową rolę odegrał niezwykły „wynalazek”. Piotr Ruciński: Wynalazek służący do przetrwania. Oddział Naukowy w KL Dachau
-
Przeciw dwóm zaborcom. Polityczna konspiracja piłsudczykowska w kraju w latach 1939–1947
-
Omówienie działalności PPR i GL na terenie województwa lubelskiego nie jest łatwym zadaniem. Przede wszystkim wynika to ze stosunkowo małej ilości źródeł dotyczących ugrupowań komunistycznych na tym terenie. Ponadto, trwająca przez prawie 50 lat cenzura oraz propaganda komunistyczna zrobiły swoje. Rafał Drabik: Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa-Armia Ludowa na południowej Lubelszczyźnie w okresie okupacji niemieckiej
-
W niedzielę, 13 czerwca 1999 r., podczas Mszy św. odprawionej na pl. Piłsudskiego w Warszawie, Jan Paweł II beatyfikował 108 męczenników z czasu II wojny światowej. Przedstawieni przez 18 diecezji, ordynariat polowy i 22 rodziny zakonne słudzy Boży to osoby, których życie i śmierć oddane Bożej sprawie nosiły znamiona heroizmu. Pośród nich było 3 biskupów, 52 kapłanów diecezjalnych, 26 kapłanów zakonnych, 3 kleryków, 7 braci i 8 sióstr zakonnych oraz 9 osób świeckich. Rafał Sierchuła: „Poznańska piątka” – historia wojenna
-
W nocy z 29 na 30 marca 1943 r. oddział partyzancki „Jędrusie” rozbił niemieckie więzienie w Mielcu, uwalniając wówczas ok. 180 osób. Wśród uwolnionych znaleźli się m.in. kpt. Kazimierz Krasoń „Kriszna” – komendant Obwodu Tarnobrzeg AK i prof. gimnazjum tarnobrzeskiego Zygmunt Szewera oraz nauczyciele tajnego nauczania - Jan Luber, Rudolf Jakubiec i małżeństwo Oberców z Mielca. Podkomendni Józefa Wiącka „Sowy” uciekli dzięki tratwom służącym do transportu wikliny. Tymi łodziami popłynęli Wisłoką aż do ujścia Wisły. Rozbicie niemieckiej katowni w Mielcu
-
30 marca 1940 r. w pobliżu wsi Hucisko doszło do zwycięskiego starcia Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego, dowodzonego przez mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, z 51. batalionem niemieckiej policji porządkowej („Ordnungspolizei” „Orpo”). Ryszard Sodel: Bój pod Huciskiem
-
Prawdopodobnie 20 lutego 1944 r. w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen zamordowany został harcmistrz Florian Marciniak „Jerzy Nowak”, „Nowak”, „Krzemień”, „Szary”, „Flo”, pierwszy naczelnik Szarych Szeregów. Ryszard Sodel: Harcmistrz Florian Marciniak. Pierwszy naczelnik Szarych Szeregów
-
18 kwietnia 1944 r. w niewyjaśnionych okolicznościach zginął ppłk Jan Wojciech Kiwerski „Oliwa”, „Dyrektor”, „Kalinowski”, „Lipiński”, „Rudzki” „Ziomek” – oficer Wojska Polskiego i Armii Krajowej. Ryszard Sodel: Jan Wojciech Kiwerski. Saper, konspirator, partyzant
-
Cichociemny, uczestnik powstania warszawskiego, adiutant gen. Tadeusza Komorowskiego „Bór”, architekt, który miał ogromny wpływ na obecny wygląd Warszawy. 5 marca 2002 r. w Warszawie zmarł Stanisław Jankowski „Agaton”, żołnierz kampanii wrześniowej i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Ryszard Sodel: Stanisław Jankowski „Agaton”
-
Gwardia Ludowa rozpoczęła działalność zbrojną w maju 1942 r. w okolicach Piotrkowa Trybunalskiego i Radomia, a w końcu tego roku rozszerzyła ją na teren Generalnego Gubernatorstwa i część obszarów włączonych do III Rzeszy. Ryszard Sodel: Zbrojne ramię PPR. Akcje bojowe Gwardii Ludowej
-
Janina Wasiłojć „Jachna” – sanitariuszka i łączniczka Armii Krajowej, była jedną z nielicznych kobiet skazanych w powojennej Polsce na karę śmierci. Służyła u „Kmicica”, „Ronina” i „Łupaszki”. To w partyzantce poznała swojego przyszłego męża ppor. Leona Smoleńskiego „Zeusa”. W styczniu 1947 r. wpadła w sidła Urzędu Bezpieczeństwa. Podczas śledztwa była bita, torturowana i poniżana, lecz nie dała się złamać. 8 marca 1949 roku, w Dniu Kobiet, usłyszała wyrok: dwukrotna kara śmierci. Skazana na śmierć... w Dniu Kobiet
-
Wczesnym rankiem 25 maja 1943 r. pod pomnikiem Mikołaja Kopernika na Krakowskim Przedmieściu panował niewielki ruch. Okupowana Warszawa dopiero budziła się do życia. Dzień wcześniej obchodzono 400. rocznicę śmierci astronoma, którego postać została zawłaszczona przez nazistowską propagandę, przypisującą mu niemieckie, a nie polskie pochodzenie. Sylwia Szyc: Wacław Bojarski. Śmierć w cieniu pomnika Mikołaja Kopernika
-
Przyszły komendant Okręgu Lubelskiego AK urodził się 28 lutego 1897 r. w Radłowie, w wielodzietnej rodzinie. Ojciec wysłał go do I Gimnazjum im. K. Brodzińskiego w Tarnowie. W połowie sierpnia 1914 r. siedemnastoletni gimnazjalista uciekł z domu i zgłosił się do Legionów Polskich. Teodor Gąsiorowski: Kazimierz Tumidajski (1897-1947)
-
Na dwa dni przed świętami Bożego Narodzenia 1956 r. z ciężkiego więzienia we Wronkach został zwolniony Franciszek Niepokólczycki, prezes II Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Tomasz Balbus: „Poznałem bolszewizm…”. Pułkownik Franciszek Niepokólczycki (1900–1974)
-
Początkowo na barkach funkcjonariuszy policji granatowej spoczęła większa część obowiązków przedwojennych, które można określić mianem utrzymania i zabezpieczenia porządku publicznego, w tym zwalczanie pożarów i przestępstw pospolitych. Z biegiem czasu Niemcy coraz bardziej wykorzystywali PP i PPK do realizowania własnych celów okupacyjnych. Tomasz Domański: Działalność antyniemiecka policjantów granatowych i kryminalnych w Kielcach w okresie II wojny światowej
-
Był oficerem od października 1938 r. Zasłużony żołnierz AK, miał doświadczenie w pracy wywiadowczej. Wrócił do niej pod koniec lat 40., współpracując z emigracyjnym Komitetem do Spraw Kraju. Jego aresztowanie w maju 1950 r. nie było wynikiem wpadki, a przypadku – Rotkiel padł ofiarą zakrojonych na szeroką skalę represji wobec przedwojennych wojskowych. Tomasz Krok: Powojenna działalność wywiadowcza Zbigniewa Rotkiela (1949–1950)
-
Historia Stefana Pabisia pokazuje, że splot dramatycznych wydarzeń może ujawnić w „zwyczajnym” człowieku zdolności, o które nawet bliscy by go nie podejrzewali. W wolnej Polsce byłby rolnikiem, rzemieślnikiem, budowniczym – społecznikiem wykorzystującym swoje umiejętności dla dobra innych. Los chciał jednak inaczej. Tomasz Łabuszewski: James Bond spod Wołkowyska. Stefan Pabiś (1910–2003)
-
14 lutego 1942 r. do Warszawy z Londynu została nadana depesza zawierająca decyzje Naczelnego Wodza i Premiera RP gen. Władysława Sikorskiego. Waldemar Grabowski: Od ZWZ do Armii Krajowej
-
Wanda Madler (1890–1969)
-
Kilka niezbyt czytelnych ulotek, zachowanych w formie mikrofilmu, stanowi jeden z nielicznych śladów działalności „Białych Banitów”, konspiracyjnej organizacji młodzieżowej. Antykomunistyczne druki pojawiły się rok po śmierci Stalina, w okresie szczególnym dla systemu komunistycznego, i stanowią rzadkie świadectwo czasów. Witold Wasilewski: „Biali Banici” z Wrześni kontra Gieorgij Malenkow
-
Cieszyła się opinią osoby mającej niesłychane szczęście, którą to omijały kotły i wpadki. Jednak pod koniec dziewiątego roku jej działalności konspiracyjnej szczęście odwróciło się od Heleny Żurowskiej. 29 września 1948 r. została aresztowana w Gdańsku, prawdopodobnie szukając możliwości wydostania się z Polski drogą morską. Wojciech Frazik: „Wielki indywidualizm – graniczący z dziwactwem”. Helena Żurowska (1905–1949)
-
Była jednym z najważniejszych ludzi w wileńskiej Legalizacji, którą kierowała od marca 1947 r. Kilkukrotnie wyślizgiwała się z sowieckich i niemieckich rąk. Jej niepokorna postawa dała o sobie znać najmocniej, gdy w listopadzie 1948 r. została aresztowana przez UB. Wojciech Kujawa: Janina Kruk. Prosząc o wysoką szubienicę
-
Żołnierz ZWZ-AK, więźniarka stalinowska, lekarz. W 1980 r. włączyła się w ruch solidarnościowy. Odznaczona londyńskim Krzyżem Armii Krajowej oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. W 2007 r. awansowano ją do stopnia porucznika WP. Wojciech Kujawa: Maria Wszelaczyńska-Szaszkiewicz. Od łączniczki AK do kurierki „Solidarności”
-
Choć częściej wspominana jest w kontekście swojego znacznie lepiej znanego męża, Kazimierza Moczarskiego, autora nieodmiennie popularnych „Rozmów z katem”, to pozostaje postacią godną zapamiętania również przez pryzmat swoich własnych dokonań. Nie ustępowała mu zaangażowaniem w pracę konspiracyjną i również zapłaciła za nią wysoką cenę, gdy wpadła w ręce komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Wojciech Kujawa: Zofia Moczarska. „Ofiarna, b. odważna”
-
29 lipca 1949 r. samolot rejsowy Londyn–Praga–Warszawa wylądował na warszawskim Okęciu. Na jego pokładzie znajdował się Andrzej Czaykowski, żołnierz WP, cichociemny, dowódca w Powstaniu Warszawskim. Wojciech Kujawa: Zofia Wieszczycka. Członkini siatki wywiadowczej Andrzeja Czaykowskiego
-
„Była środa 2 lipca 1952 r., zaczęły się wakacje. Właśnie ukończyłem sesję egzaminacyjną po drugim roku studiów na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Zabrzu-Rokitnicy. Niestety, nie zaliczyłem wszystkich egzaminów, oblałem ten z chemii fizjologicznej i nie przystąpiłem do egzaminów z języków obcych – niemieckiego i rosyjskiego. Ale wakacje miałem przed sobą”. Wspomnienia z „1407 dni i nocy w więzieniu mokotowskim”
-
Świtem 1 września 1939 r. wyruszył przeciwko Niemcom jako podporucznik służby stałej, dowodząc na przedpolach Bydgoszczy kompanią przeciwpancerną 62. pp, a 1 marca 1951 r. zginął w komunistycznym więzieniu na warszawskim Mokotowie jako podpułkownik Wojska Polskiego, prezes IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” i jeden z depozytariuszy Testamentu Polski Podziemnej. Zbigniew K. Wójcik: Łukasz Ciepliński – między legendą a rzeczywistością
-
„Żegnam wszystkich”. Henryk Urbanowicz „Zabawa”. Biografia harcerza i żołnierza brygad wileńskich Armii Krajowej kpt. „Szczerbca” i mjr. „Łupaszki”
English version