Instytut Pamięci Narodowej
-
Generał brygady WP, dowódca obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. 7 kwietnia 1962 r. w Walii zmarł Walerian Czuma
-
We wrześniu 1939 r. Kraków szybko stał się „stolicą uchodźców i przesiedleńców”, którzy nagle tracili cały dorobek życia. Nasilała się atmosfera niepewności i chaosu, spotęgowana ewakuacją władz. Na tym tle wyraźnie odcinał się przykład osób takich jak Róża Łubieńska, która zajęła się organizacją pomocy dla rodaków najciężej dotkniętych wojennym koszmarem. Anna Czocher: Róża Łubieńska (1881–1954)
-
Wrzesień ‘39 jest dla warszawiaków próbą wytrzymałości psychicznej i fizycznej. Apokaliptyczny konflikt przynosi im całą gamę doświadczeń, które mają często charakter graniczny. Uczucia, emocje i nastroje dyktuje dynamiczny rytm nowoczesnej wojny na wyniszczenie, w której celem Niemców jest m.in. eksterminacja cywilów przy pomocy nieznanych wcześniej metod i środków. Bartłomiej Noszczak: Wojna nerwów
-
Biedna Polska! Polacy twierdzą, że jeśli Niemcom uda się wziąć Warszawę, to oznacza, że ostatni polski żołnierz zginął – zanotowała we wrześniu 1939 r. słynna Szwedka. Ci którym krewnych zamęczono w niemieckich obozach koncentracyjnych, nie zapomną niczego tylko dlatego, że jest pokój – zauważała w dalszej fazie niszczącej wojny. Diana Maksimiuk: Polska w latach II wojny światowej oczami Astrid Lindgren
-
Mimo tego, że od zakończenia II wojny światowej minęło wiele lat, jest ona wciąż wydarzeniem, wokół którego ogniskuje się publiczna dyskusja na arenie międzynarodowej. Niekoniecznie ta, którą widzimy codziennie w programach informacyjnych, ale ta, która jest ważnym elementem dyplomacji historycznej. Filip Musiał: II wojna światowa a kapitał moralny
-
Według ustaleń pionu śledczego Instytutu Pamięci Narodowej Stefan Starzyński, ostatni prezydent przedwojennej Warszawy, zginął z rąk gestapowców pomiędzy 21 a 23 grudnia 1939 r. w Warszawie lub w jej okolicach. Irena Siwińska: Stefan Starzyński. Chciał, by Warszawa była wielka
-
Wkrótce po tym, gdy Niemcy 1 września 1939 r. zaatakowali II Rzeczypospolitą, rozpoczęła się masowa eksterminacja polskiej ludności cywilnej, Żydów, osób upośledzonych, przedstawicieli różnych grup społecznych. Jednym z miejsc kaźni zbrodni pomorskiej 1939 r. były Księże Góry koło Grudziądza. Izabela Mazanowska: Księże Góry
-
W dniach 10-12 lipca 1940 r. pełnomocnik armii litewskiej płk Antanas Jakštas przekazał szefowi Wojsk Konwojowych NKWD, kombrigowi Michaiłowi Kriwence, 4373 internowanych polskich żołnierzy. Od sierpnia do października 1940 r. w ręce sowieckie zostali wydani także polscy wojskowi internowani na Łotwie. Janusz Wróbel: Przejęcie polskich wojskowych internowanych na Litwie i Łotwie przez Związek Sowiecki
-
Henryk Śmigacz był fotografem i fotoreporterem, który dokumentował zarówno obronę Warszawy we wrześniu 1939 r. jak i Powstanie Warszawskie. W kadrze utrwalił zarówno płonący Zamek Królewski, jak i barykady na placu Grzybowskim i zgliszcza PAST-y. Joanna Dardzińska: Ginąca Warszawa (1939, 1944) w obiektywie Henryka Śmigacza
-
Tragiczne wydarzenia 1939 r. to bolesny moment naszej historii. Wdzierająca się do kraju nawała niemiecka siała śmierć i zniszczenie. Choć Busko-Zdrój nie stało się ostatecznie areną większych starć, to również dotknięte zostało wojennym koszmarem. Karolina Trzeskowska-Kubasik: Wrzesień 1939 roku w Busku-Zdroju
-
Choć Polska, słabsza od swoich przeciwników i pozbawiona wsparcia sojuszników, nie mogła z kampanii wrześniowej wyjść zwycięsko, to jednak wielokrotnie nasi żołnierze dawali dowody bohaterstwa, skutecznie opóźniając niemieckie, słowackie, a później sowieckie wojska. Jednym ze szczególnie zasłużonych bohaterów tych starć był Stanisław Bielański. Krzysztof Pięciak: Stanisław Bielański (1916-1982). Bohater bitwy nad Dunajcem we wrześniu 1939 r.
-
Weteran walk 1918-1920, oficer rezerwy i wybitny botanik, należał do osób, które odznaczyły się podczas walk o niepodległość i granice RP, a 20 lat później zginęły z rąk oprawców z NKWD w Katyniu, Charkowie, Miednoje i innych miejscach kaźni. Marcin Krzek-Lubowiecki: Edward Ralski. Botanik z karabinem
-
Pakt Ribbentrop-Mołotow nie był i nie miał być sojuszem opartym na wspólnej ideologii Niemiec i Związku Sowieckiego, ponieważ takiej wspólnej ideologii nie było. Pakt był dowodem doraźnej wspólnoty interesów, która na krótko – zaledwie na dwa lata – połączyła Hitlera i Stalina. Marcin Przegiętka: Czy pakt Ribbentrop-Mołotow był „paktem dwóch marksistowskich ideologii”?
-
Druga wojna światowa kosztowała życie ok. 5,9 mln obywateli Rzeczypospolitej. Zdecydowaną większość z nich stanowią ofiary III Rzeszy Niemieckiej, która 1 września 1939 r. zaatakowała Polskę bez wypowiedzenia wojny. Marcin Przegiętka: Inwazja Wehrmachtu na Polskę i zbrodnie niemieckich grup operacyjnych jesienią 1939 roku
-
Władze polskie za główne niebezpieczeństwo dla niepodległości państwa uważały możliwość agresji ZSRS. Drugi z wielkich sąsiadów Polski – Niemcy – na mocy postanowień traktatu wersalskiego dysponował przez dłuższy czas jedynie stutysięczną armią, niemal całkowicie pozbawioną ciężkiej broni. Marek Gałęzowski: Agresja Niemiec i ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 roku
-
Bez wypowiedzenia wojny Sowieci dokonali 17 września 1939 r. zbrojnej napaści na Polskę, będącą od 1 września w stanie wojny z III Rzeszą. Wkraczającym jednostkom Armii Czerwonej opór zbrojny stawiały m.in. związki taktyczne Korpusu Ochrony Pogranicza, Brygada Rezerwowa Kawalerii Wołkowysk i Samodzielna Grupa Operacyjna Polesie. Marek Kozak: Boje rtm. Ryszarda Wiszowatego na Grodzieńszczyźnie we wrześniu 1939 roku
-
W centrum wsi Kodziowce (przy drodze) upamiętniono miejsce bohaterskiej bitwy 101. Pułku Ułanów z Rezerwowej Brygady Kawalerii „Wołkowysk” z pancerną jednostką Armii Czerwonej. Starcie to, uwieńczone polskim sukcesem, umożliwiło utrzymanie dotychczasowych pozycji i zadanie ciężkich strat przeciwnikowi. Marek Kozak: Kodziowce – miejsce pamięci na Grodzieńszczyźnie
-
Na łamach francuskiego dziennika „l’Oeuvre” ukazał się 4 maja 1939 r. artykuł Marcela Déata pod tytułem „Mourir pour Dantzig?” (Umierać za Gdańsk?). Tekst ten stał się symbolem polityki appeasementu i niechęci części społeczeństwa francuskiego do zaangażowania w kłopotliwy sojusz z Polską. Michał Wenklar: Déat nie chciał umierać za Gdańsk
-
Od Mostów do Hohenlychen. Z archiwum Hansa Albrechta Herznera
-
W czasie działań wojennych we wrześniu 1939 r. szczególnym zaangażowaniem w pracę pogotowia harcerskiego wykazali się chłopcy z 11. Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. ks. Jeremiego Wiśniowieckiego, pełniący służbę na terenie dworca Łódź–Widzew. Patrycja Resel: „Dzieci Widzewa”. Tragiczne losy członków Pogotowia Wojennego Harcerzy w Łodzi
-
W czasie I wojny światowej służył w armii niemieckiej i walczył na froncie wschodnim, a potem na zachodzie Europy. Powstaniec Wielkopolski, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej oraz walk na Śląsku. Żołnierz września 39, który po upadku Polski przedostał się na Węgry, a stamtąd przez Jugosławię na Bliski Wschód, aby zostać żołnierzem Brygady Strzelców Karpackich. Paweł Głuszek: Kazimierz Kaniewski (1897–1942)
-
Zygmunt Tucewicz urodził się 24 kwietnia 1904 roku w Żytomierzu. W trakcie kampanii wrześniowej w 1939 roku w stopniu rotmistrza służył w 9. Pułku Strzelców Konnych. Był dowódcą 2. szwadronu. Paweł Głuszek: Zygmunt Tucewicz. Żołnierz gen. Maczka
-
Rozkazy specjalne Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych z sierpnia 1939 r. przewidywały w przypadku wojny bezwzględne utrzymanie przepraw na Niemnie w okolicy Grodna. Wskutek niepomyślnego biegu wojny zakładany wcześniej scenariusz działania okazał się niemożliwy do zrealizowania. Ze wspomnień żołnierzy, uczestniczących w obronie miasta, wyłania się obraz równie pełen chaosu, co poświęcenia. Paweł Nowik: Obrona Grodna we wrześniu 1939 r. w świetle materiałów z Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego
-
W Archiwum IPN znajduje się kilkanaście fotografii przedstawiających wykolejony i uszkodzony pociąg. Przedstawiają one pociąg pancerny nr 13 „Generał Sosnkowski”, który 10 września 1939 r. wykoleił się w pobliżu stacji w Łochowie i tym samym zakończył udział w kampanii polskiej 1939 r. Paweł Tomasik: Wykolejenie pociągu pancernego „Generał Sosnkowski”
-
Już w pierwszych dniach wojny polska ludność cywilna padła ofiarą brutalnych represji ze strony Wehrmachtu. Znamienny jest przykład miejscowości Torzeniec i Wyszanów, w których zamordowano kilkadziesiąt osób. Paweł Żołądek: Niemieckie zbrodnie wojenne we wrześniu 1939 r. w miejscowościach Torzeniec i Wyszanów
-
Armia niemiecka wkraczająca na terytorium Polski we wrześniu 1939 r. od pierwszych dni wojny dokonywała zbrodni na ludności cywilnej. Jednostki Wehrmachtu na trasie przemarszu przeprowadzały egzekucje nie tylko jeńców wojennych. Paweł Żołądek: Pacyfikacje wsi Parzymiechy i Zimnowoda
-
Jego samotnemu rejsowi dookoła świata na pokładzie jachtu Opty kibicowała cała Polska. 21 maja 1970 r. zmarł Leonid Teliga. Pierwszy Polak, który opłynął świat
-
Polskie lotnictwo wojskowe w czasie II wojny światowej
-
– Dużo przeszedłem, ale miałem szczęście. Na przykład nie słyszę i nie widzę dobrze, bo Niemcy zrzucili dwie bomby, które spadły ode mnie 1,5-2 metry. My przeżyliśmy, ale trzech Żydów stało obok, to wszystkich ich spaliło – mówił Tadeusz Lutak, żołnierz AK, uczestnik wojny obronnej w 1939 r., najstarszy żyjący czołgista Wojska Polskiego. Jego relacja właśnie ukazała się na portalu Opowiedziane.ipn.gov.pl. Premiera notacji. Najstarszy Świadek Historii wspomina wrzesień 1939 r.
-
Przejścia. Exodus cywilów we Wrześniu ’39 w relacjach i we wspomnieniach
-
Ostatnim etapem walk w kampanii polskiej 1939 r. było między innymi opanowanie przez polskie oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej (SGO) „Polesie” w dniu 5 października silnie obsadzonego przez Niemców kościoła Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny wraz z zespołem klasztornym karmelitów trzewiczkowych w Woli Gułowskiej i pobliskiego cmentarza w Turzystwie. Radosław Peterman: Skórzana teczka sztabu Kleeberga
-
Bomby na Warszawę spadły już 1 września o świcie. Wielu mieszkańców początkowo myślało, że to próbny alarm, który rozpoczął ćwiczenia lotnicze. Potem ruszono na sklepy, ludzie wykupywali co się dało. Handel pracował normalnie, cen nie zmieniono. Odnotowano pierwsze ofiary cywilne. Robert Spałek: Warszawa i jej prezydent. Walka, odwaga i opór w czasie Katastrofy
-
Był działaczem niepodległościowym jeszcze przed I wojną światową. Wojskowy, twórca i dowódca polskiej 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Po wojnie pracował jako magazynier, utrzymując żonę i ociemniałego syna, który stracił wzrok w Powstaniu Warszawskim. Zmarł 25 września 1967 r. w Hillingdon (W. Brytania). Ryszard Sodel: Generał Stanisław Sosabowski
-
28 września 1939 r., o godzinie 13.15, w dawnej Fabryce Silników Lotniczych Skody na Rakowcu, gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz podpisali akt kapitulacji Warszawy. Ryszard Sodel: Kapitulacja Warszawy we wrześniu 1939 roku
-
W 1939 r. dowódca Lądowej Obrony Wybrzeża. Z zawodu nauczyciel ludowy. Z zamiłowania żołnierz, który wychował kilkanaście roczników żołnierzy. Pułkownik Stanisław Dąbek urodził się 28 marca 1892 roku. Stanisław Dąbek – jeden z najlepszych oficerów Wojska Polskiego
-
Podpułkownik Karol Rómmel (1888–1967) to postać znana i niezwykle dla Polski zasłużona, człowiek wielu talentów i jednej prawdziwej pasji, którą było jeździectwo. Prawie wcale nie mówi się natomiast o jego losach w okresie II wojny światowej. Stefan Białek: Losy ppłk. Karola Rómmla w czasie II wojny światowej
-
Przyszły komendant Okręgu Lubelskiego AK urodził się 28 lutego 1897 r. w Radłowie, w wielodzietnej rodzinie. Ojciec wysłał go do I Gimnazjum im. K. Brodzińskiego w Tarnowie. W połowie sierpnia 1914 r. siedemnastoletni gimnazjalista uciekł z domu i zgłosił się do Legionów Polskich. Teodor Gąsiorowski: Kazimierz Tumidajski (1897-1947)
-
Po bitwie pod Kockiem z początku października 1939 r. Franciszek Kleeberg złożył broń jako ostatni polski generał. Dowódca Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie” ostatnie miesiące życia spędził w niemieckiej niewoli. Zmarł 5 kwietnia 1941 r. Teodor Gąsiorowski: Kock. Ostatnia bitwa generała Kleeberga
-
We wrześniu 1939 r. gen. Bernard Stanisław Mond dowodził krakowską 6. Dywizją Piechoty, z którą przeszedł szlak bojowy od Pszczyny po rejon Tomaszowa Lubelskiego. Dwadzieścia lat wcześniej bronił Lwowa przed Ukraińcami, a w wojnie polsko-bolszewickiej został ranny pod Kijowem. „Dzielny Żyd” – jak o nim pisał Józef Piłsudski. Teodor Gąsiorowski: „Dzielny Żyd” na czele dywizji. Gen. Bernard Mond (1887-1957)
-
Pojęcie „Zbrodni Pomorskiej 1939 roku” obejmuje akty eksterminacji bezpośredniej dokonane na ludności polskiej od września do grudnia 1939 r. (w niektórych miejscach do początku 1940 r.) przez oddziały Volksdeutscher Selbstschutz, przy aktywnym wsparciu Wehrmachtu i SS. Tomasz Ceran, Izabela Mazanowska, Monika Tomkiewicz: Zbrodnia Pomorska 1939 roku
-
Zabijanie przez Niemców ludności żydowskiej w okupowanej Polsce nie rozpoczęło się od uruchomienia komór gazowych w obozach koncentracyjnych. Od pierwszych miesięcy okupacji Żydzi byli rozstrzeliwani wraz z polską inteligencją i osobami chorymi psychicznie w dołach śmierci. Na Pomorzu i Kujawach było ich niewielu, dlatego niemiecki okupant podjął już wtedy decyzję o ich całkowitej eksterminacji. Tomasz Ceran: Pierwszy Holocaust. Eksterminacja Żydów na Pomorzu i Kujawach w 1939 r.
-
19 września 2024 roku w Kosakowie odbyły się uroczystości pogrzebowe szczątków śp. nieznanego Żołnierza Wojska Polskiego, który poległ we wrześniu 1939 roku, broniąc Kępy Oksywskiej przed niemieckim agresorem. Wydarzenie miało szczególne znaczenie, ponieważ przypadło w 85. rocznicę zakończenia bohaterskich walk o polskie Wybrzeże. Uroczystości pogrzebowe szczątków śp. nieznanego Żołnierza Wojska Polskiego, poległego w obronie Kępy Oksywskiej
-
Żołnierz Legionów, dowódca 2. pułku ułanów w ramach Polskiego Korpusu Posiłkowego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej. Jako działacz społeczny nigdy nie szczędził pieniędzy na cele publiczne. Podczas obrony Lwowa w 1939 r. trafił do niewoli sowieckiej. Ślad po nim urywa się w obozie w Kozielsku. Wojciech Frazik: Jan Dunin-Brzeziński. Kawalerzysta i burmistrz Myślenic
-
1 września 1939 r. poleciał nad Niemcy, w połowie września dotarł z Wołynia do oblężonej Warszawy i z powrotem, w Bitwie o Anglię zestrzelił niemiecki samolot w swoim pierwszym locie, a podczas inwazji w Normandii dowodził najlepszym skrzydłem myśliwskim aliantów. Wojtek Matusiak: Podpułkownik pilot Tadeusz Nowierski (1907–1983)
-
Wrzesień 1939 w południowej Polsce
-
Wystawa „Wrzesień 1939. Polska wobec niemieckiej i sowieckiej agresji” – do pobrania PL/EN
-
W nocy z 17 na 18 września 1939 r. Prezydent, Rząd RP i Wódz Naczelny przekroczyli granicę polsko-rumuńską. Uczyniono to pod presją sytuacji – Armia Czerwona była już niemal 30 km od Kut, gdzie odbyło się ostatnie posiedzenie gabinetu i skąd Mościcki wydał odezwę do narodu piętnującą sowiecki najazd. Włodzimierz Suleja: Nad Sekwaną i w sojuszniczym Londynie
-
Instytut Pamięci Narodowej zaprasza na audycję „17 września 1939” z cyklu „Kulisy historii”. „17 września 1939” odc. 182 „Kulisy historii” – 14 września 2024
-
„Biuletyn IPN” nr 9/2024 – Zbrodnie, straty, reparacje
English version