2 października Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w 2015 roku ustanowił dzień 2 października Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy. Jak zapisano w uchwale, „Dzięki ofiarnej i pełnej determinacji postawie mieszkańców Warszawy Powstanie Warszawskie trwało aż 63 dni”. Sejm oddał hołd ofiarnym mieszkańcom stolicy Polski, którzy „wspierając walczących powstańców złożyli ofiarę życia” oraz tym, „którzy po kapitulacji Powstania Warszawskiego zostali wypędzeni z miasta i przeszli gehennę obozów koncentracyjnych, niewolniczej pracy i tułaczki”.

Cywilna ludność Warszawy Dulag 121 Pruszków II Wojna Światowa Powstanie Warszawskie Zbrodnie niemieckie
02.10.2026
Następny
Powrót
pauza

Oblężone miasto
W momencie wybuchu Powstania Warszawskiego Warszawa liczyła około miliona mieszkańców. W walce z niemieckim okupantem poległo około 16 tysięcy żołnierzy, zginęło od 130 do 200 tysięcy ludności cywilnej. Około jedna trzecia ofiar zginęła wskutek masowych mordów, których sprawcami były oddziały niemieckie, które na początku sierpnia 1944 r. wymordowały ok. 63 tysięcy mieszkańców warszawskiej Woli. Masowe mordy na ludności cywilnej miały miejsce również w innych dzielnicach, takich jak: Służewiec, Mokotów, Marymont, Powiśle, Sadyba, Czerniaków.

Eksodus mieszkańców Warszawy
Po 63 dniach walki 2 października 1944 r. dowództwo Armii Krajowej podpisało z Niemcami „Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie”. Pozostali przy życiu mieszkańcy zostali wypędzeni. Niemieckie władze wojskowe przeforsowały wypędzenie ludności cywilnej z Warszawy, aby uniemożliwić powstanie w stolicy Polski kolejnej konspiracji antyniemieckiej. Zgodnie z rozkazem Hitlera Warszawa miała zostać zrównana z ziemią. Około tysiąca Warszawiaków – cywilnych mieszkańców i walczących powstańców – pozostało na zgliszczach stolicy. Byli to tzw. warszawscy Robinsonowie.

Od sierpnia do października 1944 roku Niemcy wysiedlili łącznie ponad 500 tysięcy mieszkańców Warszawy i okolic. Wypędzonych mieszkańców stolicy kierowano do obozu przejściowego Durchgangslager – Dulag 121 w Pruszkowie. 7 sierpnia 1944 r. dotarła tam pierwsza grupa 3 tysięcy kobiet i dzieci ocalałych z rzezi Woli. Warszawiaków zapędzonych do obozu w Pruszkowie segregowano.  Z Dulagu 121 wywieziono ok. 60 tysięcy osób do obozów koncentracyjnych na terenie Generalnego Gubernatorstwa i III Rzeszy, m.in. do: KL Auschwitz, KL Buchenwald, KL Dachau, KL Flossenburg, KL Gross-Rosen, KL Mauthausen, KL Ravensbruck, KL Sachsenhausen, KL Stutthof. Tych, którzy zdaniem Niemców byli zdolni do pracy, wywożono na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pozostałych rozlokowano w miejscowościach na terytorium Generalnego Gubernatorstwa. Warszawiacy znajdowali się w tragicznych warunkach bytowych. Wiele osób zmarło z głodu, chorób i wycieńczenia.

Materiały IPN

► Fotografie z Powstania Warszawskiego

  • Kolekcja zdjęć Henryka Śmigacza – Henryk Śmigacz: Fotograf ginącej Warszawy – Henryk Śmigacz stworzył fotograficzną kronikę życia warszawiaków pod okupacją niemiecką. Jest autorem m.in. zdjęć płonącego Zamku Królewskiego oraz archikatedry św. Jana Chrzciciela tuż po bombardowaniu we wrześniu 1939 r. W czasie Powstania Warszawskiego Henryk Śmigacz był jednym z fotoreporterów Delegatury Rządu na Kraj. Zdjęcia z tego okresu przedstawiają zgliszcza gmachów i kamienic warszawskiego Śródmieścia. Fotografie powstańcze Henryka Śmigacza stanowią jedynie niewielką (82 szt.) część, która ocalała z około 2 tys. negatywów, jakie fotograf ukrył w piwnicy swojego mieszkania i fotograficznego atelier przy ul. Złotej 24 przed kapitulacją i opuszczeniem Warszawy.

►Świadectwa: Opowiadają o Powstaniu Warszawskim i eksodusie ludności cywilnej Warszawy

Danuta Charkiewicz-Topolska i Stanisław Maciej Kicman

Jako 11-letnia dziewczynka Danuta Charkiewicz mieszkała z rodzicami w Śródmieściu Warszawy. Rodzina Charkiewiczów zdecydowała się wyjść z miasta na początku września 1944 r., trafiła do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, gdzie została rozdzielona przez Niemców w czasie segregacji.

Danuta Charkiewicz-Topolska, świadek historii .
„Potem nastąpiło już Powstanie. (…) Wszyscy byli bardzo podekscytowani Powstaniem, przynajmniej w moim otoczeniu. Wszyscy wspierali powstańców. Mieliśmy ich niedaleko. Ja znałam przejście na Złotą 8. A ze Złotej 8 do kina Palladium, gdzie mieścił się sztab powstańczy. Zanosiłam im tam suchy prowiant, bo tego mieliśmy pod dostatkiem w domu. Pamiętam, że zaczęli budować barykadę. Przewrócony tramwaj z ul. Marszałkowskiej przeciągnięto na skrzyżowanie ze Złotą i w ten sposób powstawała barykada. (…)

„Wielokrotnie byłam w sztabie w kinie Palladium. Na półpiętrze mieścił się sztab. Było tam kilka maszyn do szycia. Kobiety szyły (…) manekiny do przesuwania przez ul. Marszałkowską celem odwrócenia uwagi Niemców z Ogrodu Saskiego, w momencie zdobywania PAST-y po drugiej stronie Marszałkowskiej. Proszono nas, abyśmy zbierały z Hanią biało-czerwone materiały, bo one z tego szyły opaski – tak dla powstańców, jak i dla tego manekina."

„Któregoś dnia, już pod koniec sierpnia, poszłam po wodę sama (…) Wyszłam na ulicę Złotą i blisko barykady, w oknie naprzeciwko usłyszałam dźwięk fortepianu. Ktoś grał „Warszawiankę”. Pełnym dźwiękiem „Warszawianka” była grana przez kogoś na fortepianie. (…) Byłam niesamowicie wzruszona (…) wiedziałam, że to był jakiś akt rozpaczy tego człowieka, dlatego, że nie było już ludzi na Złotej. Nikt się już nie pokazywał, nikt nie stał w kolejce po wodę. Stałam tam, pamiętam, że zaczęłam płakać. To czerwone niebo nade mną, dym czarny. Wróciłam do piwnicy na Marszałkowską 118 bez wody już. Tak się zaczęła nasza tragedia, bo wtedy zaczęły się bombardowania naszej dzielnicy”.

„Były w tym czasie apele, żeby opuszczać Warszawę. (…) Wyszliśmy. Szliśmy ul. Śniadeckich w kierunku Politechniki. Wiedzieliśmy, że musimy się dostać do Dworca Zachodniego. Przy Politechnice, na placu, obejrzałam się jeszcze w kierunku Warszawy i pamiętam, jak dzisiaj, tę straszliwą łunę i dym nad Warszawą. Nie mogę zapomnieć tego widoku. Doszliśmy do Dworca Zachodniego. O ile pamiętam dobrze, to pojechaliśmy pociągiem do Pruszkowa. (….)  Dotarliśmy do ogromnych hal w Pruszkowie. Tłumy ludzi szły z nami. Wszyscy mieli walizki. My też. Walizka pełna była suchego chleba. Ten chleb właściwie był naszym pożywieniem przez długi czas. Suchy chleb, z którym nie rozstawaliśmy się.

Weszliśmy do hali. Ogromnej hali. Blisko torów kolejowych była ta hala. Na betonie leżało mnóstwo ludzi. Wszyscy zajmowali jakieś swoje miejsca. Myśmy nie mogli znaleźć jakiegoś wolnego miejsca na podłodze, żeby usiąść nawet” (...).

„Czasami mi się wydaje, że to był sen. Potworny sen….”

► Posłuchaj – IPNtv Jak straszny sen… – świadectwo Danuty Charkiewicz z Powstania Warszawskiego i wypędzenia

  • Janina Kozłowska: Lekarz pediatra, jako dziecko przeżyła Powstanie Warszawskie i pobyt w niemieckim obozie Dulag 121.

Czas okupacji to dla mnie czas, w gruncie rzeczy, strachu. Myśmy się bali nawet widoku Niemców. Dziwna sprawa, ja nigdy nie mówię o wojsku niemieckim albo żołnierzach niemieckich – dla mnie to był po prostu Niemiec, innych Niemców nie znaliśmy

„Urodziłam się 28 marca 1938 roku w Warszawie na ulicy Poznańskiej 14 m. 47, bo takie mieszkanie wówczas zajmowali moi rodzice, ale dokładnie rzecz biorąc, to urodziłam się w szpitaliku pod wezwaniem św. Józefa na ulicy Hożej.

(…) Moi rodzice: Franciszek i Aurelia, byli kupcami, byli właścicielami sklepu spożywczego na ulicy Nowogrodzkiej 37. I te dwa adresy: Poznańska 14 i Nowogrodzka 37 to są dla mojego dzieciństwa, tego wczesnego, bardzo ważne, (…) później stracili rodzice wszystko. Dwoje rodzeństwa: mój brat Jędrek urodził się w trzydziestym szóstym roku, w listopadzie, natomiast Tomek urodził się w roku czterdziestym pierwszym, a więc już w czasie okupacji.

(…) nasi rodzice starali nam się stworzyć, no w miarę możliwe dzieciństwo, (…) mimo że była okupacja, wynajmowali letnisko i wyjeżdżaliśmy poza Warszawę. Nie mówiło się wtedy: „wczasy”, „urlop” – wyjeżdżało się na letnisko. Tym letniskiem to w czterdziestym trzecim, to pamiętam, to był, to było Michalin, linia otwocka, a w czterdziestym czwartym to był Józefów. I tam spędzaliśmy lato. Pod koniec lipca czterdziestego czwartego roku na to letnisko przyjechał mój ojciec i mówi do matki: „Słuchaj, coś się dzieje w mieście, coś jest niespokojnie. Zbierajmy się i wracajcie do Warszawy”.

„Tak też zrobiliśmy. Więc dla mnie to Powstanie Warszawskie, to z takim kilkudniowym wyprzedzeniem było niemalże. A dlaczego. Otóż… Jechaliśmy oczywiście kolejką elektryczną, która kursowała między Otwockiem a Warszawą i zwykle bez żadnych problemów. Tym razem pociąg został zatrzymany w Falenicy i skierowany na boczny tor, i zobaczyliśmy wówczas transporty Niemców w kierunku Warszawy. Po przejściu tego transportu dopiero nasz pociąg został puszczony na główny tor i wróciliśmy do Warszawy. Wybuch Powstania do pewnego stopnia był zaskoczeniem dla moich rodziców. (…)  Nie znali szczegółów, nie wiedzieli, co i jak będzie, ale wiedzieli, że coś, że coś się szykuje. Efektem tego było to, że ojciec został w sklepie na Nowogrodzkiej 37, a my z mamą na Poznańskiej 14 m. 47."

„Ojciec powiedział matce, że tam [gdzie sklep] straszne bombardowanie poszło,  (...) że wszystko co było w sklepie, w zapasach, zostawił dla Powstańców, żeby tam mogli to, co się dało, jeszcze wygrzebać, wziąć. Ale były problemy z wodą, z jedzeniem, no i ze światłem. Ja nie umiem powiedzieć, jak długo i czy były czynne wodociągi, i czy mieliśmy wodę w kranie. Natomiast przemarsz po wodę pitną, no to był obarczony bardzo dużym ryzykiem."

Matka (…) była zapisana do biblioteki, tam była wypożyczalnia książek na Poznańskiej 16. Więc oczywiście w czasie Powstania wszystko stało otworem. Moja mama wymykała się, żeby sobie wziąć kolejną książkę. (…) w ciągu dnia nieraz nie schodziła z nami do piwnicy, zamykała się w łazience, która była z ogromnym oknem u góry (…). I tam czytała. Było to chyba w czasie tych ataków „szaf” (…). I to była taka, taka ucieczka mojej matki w książkę przed tą grozą, a my z ojcem schodziliśmy do, do piwnicy.

Wrześniowe naloty i bombardowania
Zapamiętała mi się noc, to już na pewno musiało być we wrześniu, bo odgłosy samolotów były coraz bliższe, coraz bardziej upiorne, zwłaszcza bombowców ciężkich: (…)  Było chyba coś takiego, jak jakaś obrona cywilna, zorganizowana, bo w podwórzu była zawieszona żelazna sztaba. Były wydzielone osoby do dyżurów, żeby w razie zbliżającego się nalotu walić w tę żelazną sztabę i spowodować, żeby ludzie uciekali do piwnicy. (…) pewnej nocy zbudziliśmy się nieoczekiwanie. Matka zaczęła krzyczeć: „Dzieciaczki, uciekajmy!”. Ja zobaczyłam, że całe nasze podwórko jest wypełnione ogniem. (…)

Później coraz więcej czasu spędzaliśmy w piwnicy. Pewnego razu ogłoszony był alarm i właśnie przez tę sztabę, wszyscy uciekli do piwnicy. To był nalot długi i straszny. To długo trwało. Walące się mury… Słyszeliśmy już nie tylko, że bomby lecą, ale efekt tego bombardowania. W pewnym momencie kamienica się zakołysała. To było jak trzęsienie ziemi.(...)

Upadek Powstania i przemarsz do Pruszkowa
W końcu zaczęły nas dochodzić, to znaczy, moich rodziców i to znam z opowieści, że ludzie są wysiedlani z kamienic, jeszcze przed tym i kierowani do Pruszkowa. (…) w Pruszkowie rozdzielają mężczyzn od kobiet i dzieci. Jak zbliżał się już, bo wiedzieliśmy, że będzie, że będzie akt kapitulacji. Nie wiedzieliśmy dokładnie kiedy, ale rodzice jak się dowiedzieli, to szybko przygotowali dla nas małe teczki. Ojciec zrobił szelki, (...) które spowodowały, że te teczki były rodzajem tornistra i tam matka umieściła zmianę bielizny i kartkę: imię, nazwisko, data urodzenia, nasz ostatni adres, swoje namiary. Dostał taki, taką teczuszkę, jak to myśmy nazywali, mój brat starszy, Jędrek i ja. Tomkowi włożono w wózek (...) I szykowaliśmy się do tego wyjścia, do tego Pruszkowa.

Warszawa po nas płacze...
W przeddzień już dużo ludzi wyszło. W przeddzień wyjścia, bo myśmy postanowili – to znaczy: „myśmy” – rodzice postanowili do ostatniej chwili tkwić na miejscu. Matka wzięła nas, mojego starszego brata i mnie, i mówi: „Dzieci, a teraz pójdziemy do kościoła podziękować Panu Bogu, że żyjemy”. Jak otworzyła się brama, to pamiętam moją zgrozę na widok tego, co zobaczyłam. Ale moja matka była dzielną kobietą, wzięła nas za ręce i przez te gruzy poprowadziła (...).  W nocy z czwartego na piątego [października] zaczął padać deszcz, tak sobie przypomniałam, bo rano mama powiedziała: „Warszawa po nas płacze”.

I tak zaczął sie eksodus mieszkańców Warszawy  do Pruszkowa. Więcej na Opowiedziane.ipn.gov.pl: Janina Kozłowska:

► Katalogi Biura Lustracyjnego

► Audycja

► Podcast

► Powstanie Warszawskie – lista publikacji IPN, materiałów naukowych, popularnonaukowych, multimedialnych, fotografie oraz świadectwa

► Powstanie Warszawskie (artykuły, audio/wideo w portalu przystanekhistoria.pl)

https://przystanekhistoria.pl/dokumenty/szablonyimg/166-Logo_Przystanek-Historia_shared.png

► Artykuły o Powstaniu Warszawskim, w tym n.in.:

► Wydawnictwo IPN: Publikacje na temat Powstania Warszawskiego

► Komuksy IPN

► Wywiady

► Opowiedziane.ipn.gov.pl: W jak Wspomnienia. Poznaj 44 Świadectwa Niezwyciężonych
► Powstanie Warszawskie – playlista
• Barbara Borysiuk
  • Warszawianka, handlarka z bazaru Różyckiego, świadek represji niemieckich wobec ludności żydowskiej.
• Janusz Brochwicz-Lewiński
  • Żołnierz września 1939 r. i ZWZ-AK, uczestnik Powstania Warszawskiego w Batalionie „Parasol”, generał dywizji rezerwy WP.
• Mirosław Bzdyra
  • Syn warszawskiego strażaka wspierającego Żydów w getcie, podoficer Milicji Obywatelskiej, społecznik, wiceprzewodniczący Komitetu Założycielskiego Związku Zawodowego Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej.
• Lech Charewicz
  • Dziecko warszawskiego Powiśla. Przeżył w stolicy wrzesień 1939 r., okupację i Powstanie Warszawskie. Zasłużony warszawski fotografik. Przez siedemdziesiąt lat ze swoim aparatem towarzyszył  ważnym wydarzeniom miasta. Jako fotograf z polskimi wspinaczami zjechał góry świata.
• Andrzej Chiliński
  • Jako dziecko przeżył okupację niemiecką w Warszawie, był świadkiem Powstania Warszawskiego. Wywieziony wraz z rodziną do obozu w Pruszkowie, po wojnie powrócił do stolicy.
• Elżbieta Dąbrówka-Madej
  • Jako cywil przetrwała Powstanie Warszawskie na Powiślu i w Śródmieściu, zasłużona nauczycielka.
• Barbara Gancarczyk
  • Major rezerwy Wojska Polskiego, inżynier architekt, w Powstaniu Warszawskim sanitariuszka harcerskiego batalionu „Wigry” AK, odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. W kwietniu tego roku Pani Barbara ukończyła sto lat. Jej wcześniejsze relacje nagrane przez Muzeum Powstania Warszawskiego zostały wykorzystane w wyprodukowanym przez IPN filmie „Wiara’44”.
• Jerzy Gliszczyński
  • Lekarz, warszawiak, świadek Powstania Warszawskiego, więzień obozu Dulag 121.
• Natalia Hapłoniuk
  • Świadek okupacji niemieckiej w Warszawie, a następnie w Pruszkowie, pracownica zakładów mechanicznych „Ursus”, członek PTTK.
• Genowefa Kacprzak
  • Mieszkanka Famułek Królewskich, świadek okupacji i zbrodni niemieckich dokonanych na tych terenach podczas II wojny światowej.
• Bogusław Kamola
  • Harcerz Szarych Szeregów, Powstaniec Warszawski.
• Amelia Korycka
  • W czasie okupacji należała do konspiracyjnego harcerstwa w Warszawie, w Powstaniu Warszawskim pełniła funkcję sanitariuszki, a po jego upadku była więźniem niemieckiego stalagu. Zasłużony lekarz pediatra.
• Janina Kozłowska
  • Lekarz pediatra, jako dziecko przeżyła Powstanie Warszawskie i pobyt w niemieckim obozie Dulag 121.
• Zofia Książek-Bergułowa
  • Aktorka, poetka, łączniczka AK.
• Barbara Kurzawińska
  • Podczas okupacji niemieckiej przechowywała i żywiła żydowskiego chłopca z  legionowskiego getta. Przeżyła Powstanie Warszawskie, była więźniem niemieckiego obozu przejściowego Dulag 121.
• Krzysztof Lubicz-Szydłowski
  • Major rezerwy WP, harcerz „Szarych Szeregów” i żołnierz ZWZ-AK w Okręgu Warszawa, uczestnik Powstania Warszawskiego, jeniec stalagu, po ucieczce z obozu żołnierz 1. Dywizji Pancernej w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.
• Wiesława Łapacz
  • Organizatorka pomocy dla żydowskiego chłopca, świadek Powstania Warszawskiego, więźniarka niemieckiego obozu Dulag 121.
• Zofia Majewska
  • świadek Rzezi Woli, więźniarka obozu koncentracyjnego Auschwitz oraz Bergen-Belsen.
• Helena Majkowska
  • Konspiratorka Wojskowej Służby Kobiet ZWZ-AK, uczestniczka Powstania Warszawskiego, więźniarka KL Stutthof.
• Janusz Maksymowicz
  • Uczestnik Powstania Warszawskiego, w latach 2021–2023 prezes Zarządu Głównego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych (ZKRPiBWP).
• Anna Mizikowska
  • Działaczka konspiracji niepodległościowej w Szarych Szeregach, uczestniczka Powstania Warszawskiego, więźniarka stalinowska, nauczycielka, działaczka „Solidarności” Oświaty, major Wojska Polskiego.
• Jakub Nowakowski
  • Konspirator Szarych Szeregów i żołnierz AK, Powstaniec Warszawski.
• Stanisław Olszewski
  • Fizyk kwantowy, jako dziecko przeżył okupację niemiecką i Powstanie Warszawskie.
• Feliks Osiński
  • Żołnierz 1. Armii WP, ranny podczas walk w Powstaniu Warszawskim, więzień Auschwitz, saper w 2 Korpusie Polskim gen. Andersa.
• Andrzej Marek Ostrowski
  • Jako dziecko przeżył samodzielnie Powstanie Warszawskie. Absolwent Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, rehabilitant sportowy, kapitan jachtowy, bojerowiec, narciarz, kustosz pamięci o swoim wuju - rotmistrzu Witoldzie Pileckim.
• Stefan Pastewka
  • Żołnierz Szarych Szeregów, Powstaniec Warszawski, konspirator podziemia antykomunistycznego, więzień UB i NKWD.
• Jan Podhorski
  • Generał brygady rezerwy WP, harcerz, ochotnik w wojnie obronnej 1939 r., żołnierz Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy i NSZ, powstaniec warszawski, leśnik.
• Anna Przytuła
  • Łączniczka Komendy Głównej AK w Powstaniu Warszawskim, absolwentka Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego.
• Anna Rastawicka
  • Członkini Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego, przewodnicząca Krajowej Konferencji Instytutów Świeckich w Polsce, w latach 1969–1981 pracownik w Sekretariacie Prymasa Polski.
• Danuta Rossman
  • Harcerka, ochotniczka służby sanitarnej w 1939 r., konspiratorka Szarych Szeregów, uczestniczka Powstania Warszawskiego.
• Wacław Sikorski
  • Żołnierz Armii Krajowej i WiN, powstaniec warszawski, więzień okresu stalinowskiego.
• Maria Danuta Skorupińska
  • Uczestniczka Powstania Warszawskiego, pielęgniarka.
• Jerzy Substyk
  • Powstaniec Warszawski, członek Prezydium Zarządu Związku Powstańców Warszawskich.
• Zenona Suwińska
  • Jako dziecko przeżyła Powstanie Warszawskie
• Andrzej Tomasz Szymański
• Kordian Tarasiewicz
  • W II Rzeczpospolitej znany polski producent kawy. Po wybuchu II wojny światowej przydzielony do Wydziału Propagandy przy Naczelnym Dowództwie. Przedsiębiorąca w czasie okupacji pomagał przeżyć wielu rodakom.
• Henryk Troszczyński
  • Porucznik rezerwy WP, żołnierz AK, przymusowy robotnik III Rzeszy, powstaniec warszawski, żołnierz LWP.
• Zygmunt Walkowski
  • Dziecko wojny, badacz i znawca Warszawy oraz Powstania Warszawskiego.
• Stanisław Woźniak
  • Żołnierz Armii Krajowej, a po wojnie II Korpusu Polskiego, Powstaniec Warszawski.
• Wiesław Wyszyński
  • Świadek okupacji niemieckiej w Warszawie, Powstanie Warszawskie przetrwał z matką w piwnicy. Po wygnaniu z miasta jako dziecko był przymusowym robotnikiem III Rzeszy. Po wojnie oficer Milicji Obywatelskiej.
• Czesław Sapiejewski

Robotnik przymusowy w III Rzeszy, urodzony w Warszawie w 1926 r.

Antonina Kalinowska

  • Wychowanka Domu Dziecka Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, świadek Powstania Warszawskiego.

Janina Ostrowska-Kin

  • Urodzona w Warszawie, przed wybuchem wojny mieszkanka Kresów Wschodnich, po wojnie szczecinianka, sanitariuszka zgrupowania AK „Róg” w Powstaniu Warszawskim, z zawodu księgowa.

Halina Rogozińska

  • Warszawianka, harcerka, żołnierz AK, łączniczka w Powstaniu Warszawskim, inżynier budownictwa.

►Wielkopolanie w powstaniu warszawskim

► Do pobrania

Z serii „Patroni naszych ulic”

Z serii: „Bohaterowie Niepodległej”

pamięć.pl

► Wydawnictwo IPN – publikacje obcojęzyczne

► Świadectwa

Projekt „Wola Pamięci 1944” – 5 sierpnia 2012

  • Wywiad z dr Marią Wardzyńską - Wola Pamięci 1944 – Biuro Edukacji Publicznej IPN w ramach projektu "Wola Pamięci 1944" zbiera relacje, świadectwa, dokumenty oraz zdjęcia dotyczące dokonanej przez Niemców eksterminacji ludności cywilnej w sierpniu 1944 roku na warszawskiej Woli. W związku z siedemdziesiątą rocznicą tych tragicznych wydarzeń prezentujemy rozmowę z historykiem IPN dr Marią Wardzyńską, która w swojej pracy naukowej zajmuje się m. in. tematem tzw. Rzezi Woli.
  • Niemiecka okupacja Warszawy we wspomnieniach Hanny Woźniak – Projekt „Świadkowie Historii”: posłuchaj Hanny Woźniak, która pamięta dobrze czasy okupacji, łapanek, powstania warszawskiego, piwnicę przy Świętojerskiej, gdzie razem z bliskimi ukrywała się niemal do końca powstania. I pamięta wypędzenie ostatnich cywilów ze zrujnowanej stolicy do obozu przejściowego w Pruszkowie.
  • II wojna światowa we wspomnieniach Alicji Jezierskiej – Projekt „Świadkowie Historii”: posłuchaj Alicji Jezierskiej, która opowiada o masowych zbrodniach dokonywanych przez Niemców na Polakach podczas II wojny światowej na terenie Generalnego Gubernatorstwa (m.in. masakra wawerska, Powstanie Warszawskie).

► IPNtv

  • [ZWIASTUN] Wiara`44 – film dokumentalny 
    Faith '44 – [DOCUMENTARY] Instytut Pamięci Narodowej przygotował pierwszy w historii film opowiadający o znaczeniu wiary oraz roli duchownych podczas Powstania Warszawskiego. W latach międzywojennych Warszawa nie była miastem nadmiernie religijnym. Ten stan rzeczy uległ zmianie po wybuchu II wojny światowej. Podczas okupacji, pod wpływem szoku wywołanego upadkiem państwa i stałego zagrożenia życia, tysiące warszawiaków wróciło do regularnych praktyk religijnych. Z kolei trudne warunki życia podczas Powstania Warszawskiego spowodowały dalsze pogłębienie wiary w opiekę Bożą i potrzebę życia sakramentalnego. W wyprodukowanym przez Biuro Edukacji Narodowej IPN filmie, wykorzystano materiały notacyjne z Archiwum Historii Mówionej Muzeum Warszawskiego oraz archiwalne fotografie i materiały wideo.  Dokument trwa 30 minut. Premiera dokumentu w języku polskim miała miejsce rok temu. 1 sierpnia 2024 r. o godz. 15.00 będzie miała miejsce premiera filmu w języku angielskim: Faith '44.
  • Ucieczka [FILM DOKUMENTALNY]
  • Zrealizowany w 2024 roku z okazji 80. rocznicy Powstania Warszawskiego film dokumentalny w reżyserii Rafała Brylla to opowieść mającej obecnie 101 lat i mieszkającej w Warszawie na Saskiej Kępie Barbary Gancarczyk z domu Piotrowskiej ps. „Pająk” (ur. 18 kwietnia 1923 roku) – uczestniczki Powstania Warszawskiego, sanitariuszki harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. Nie jest to jednak filmowa opowieść o jej udziale w powstaniu, ale o tym, co działo się już po tym, gdy wraz z tysiącami innych warszawiaków przez niemiecki obóz przejściowy Durchgangslager 121 w Pruszkowie została wysłana do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy i trafiła do wojennego Wrocławia. Filmowa opowieść głównej bohaterki, która w 1944 roku miała 21 lat, dotyczy jej pobytu w wojennym Wrocławiu, warunków, jakie panowały w niemieckim obozie pracy, a także pracy w FAMO, będącym w czasie II wojny światowej jednym z największych wrocławskich zakładów przemysłowych, które zatrudniały tysiące cudzoziemskich robotników przymusowych, w tym Polaków.
  • Playlista Powstanie Warszawskie
  • Komendanci Obwodów Okręgu Warszawskiego AK w godzinie próby – Michał Zarychta [WYKŁAD]
  • „Rechts, links, geradeaus…” – Film o losie mieszkańców Warszawy wygnanych przez Niemców w trakcie Powstania Warszawskiego i po jego zakończeniu w październiku 1944 roku
  • Niezwyciężeni [PL] – historia odzyskania wolności przez Polskę opowiedziana przez Mirosława Zbrojewicza.
  • The Unconquered [Niezwyciężeni] [ENG] – historia odzyskania wolności przez Polskę opowiedziana przez Sean Bean'a
  • „Niezwyciężeni. Czas Próby” to porywająca opowieść o walce Polaków o niepodległość w latach 1918 – 1939 i prequel filmu „Niezwyciężeni”.
  • IPN o powstaniu warszawskim: w nauce, w komiksie, na wystawie, w grze miejskiej
  • Jak straszny sen… – świadectwo Danuty Charkiewicz z Powstania Warszawskiego i wypędzenia 
  • 75 rocznica rzezi Woli.
  • Ekspertyza ws. obozu przejściowego w Pruszkowie (Durchgangslager 121 Pruszków) [DYSKUSJA o KSIĄŻCE]

Dyskusja poświęcona eksodusowi ludności cywilnej w okresie Powstania Warszawskiego. W dyskusji udział wzięli: Maria Zima-Marjańska, autorka – Instytut Pamięci Narodowej, Małgorzata Bojanowska – Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie, dr Agnieszka Praga – Instytut Pamięci Narodowej, prof. Wiesław Jan Wysocki – Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

O trudnej historii II wojny światowej rozmawiają: dr Marcin Owsiński (kierownik Działu Naukowego Muzeum Stutthof w Sztutowie) oraz dr Daniel Czerwiński z Oddziału IPN w Gdańsku.

Więcej: Płyta: Dziesięć kroków. Memoriał Warszawski 1944 – do pobrania książeczka z tekstami utworów

► Dodatki do prasy – do pobrania

► Wystawy

  • Powstanie Warszawskie 1944. Bitwa o Polskę [PL/EN] – wystawa elementarna została przygotowana przez Centralę Biura Edukacji Narodowej IPN w Warszawie. Przedstawia podstawowe informacje o powstańczym zrywie naszej stolicy w sierpniu i wrześniu 1944 roku. Jest pierwszą – w całości kolorową – wystawą o Powstaniu Warszawskim, dzięki kunsztownemu procesowi koloryzacji zdjęć czarno-białych dokonanemu przez Mikołaja Kaczmarka. Zaprezentowane fotografie pochodzą ze zbiorów m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Polskiej Agencji Prasowej, Ośrodka KARTA i kolekcji prywatnych.

► „Powstanie Warszawskie 1944. Bitwa o Polskę. Materiały edukacyjne do wystawy elementarnej"

Jest to dodatek edukacyjny do wystawy elementarnej o tym samym tytule, która w zwięzły sposób przedstawia historię zrywu Armii Krajowej i warszawiaków przeciwko okupantowi niemieckiemu. Publikacja zawiera plansze wystawy oraz zestaw ćwiczeń wraz z komentarzem metodycznym ułatwiającym pracę z ekspozycją. Przeznaczona jest przede wszystkim dla nauczycieli i osób zajmujących się dydaktyką historii. Materiał jest rekomendowany do pracy z uczniami powyżej 14 r.ż.

W regionie łódzkim prezentujemy biografie Krzysztofa K. Baczyńskiego, Karola Wojtyły, Reginy Pleśniewicz i Anieli Dziewulskiej-Łosiowej (część ogólnopolska), a także Marka Edelmana, Haliny Szwarc i Jerzego Miecznikowskiego (część regionalna).

Autorką części łódzkiej jest Marzena Kumosińska, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Łodzi.

W celu wypożyczenia wystawy, prosimy o kontakt z Oddziałowym Biurem Edukacji Narodowej IPN w Łodzi, tel. 42/ 201-46-61; e-mail: oben.lodz@ipn.gov.pl

► Gdzie szukać informacji o ofiarach niemieckich represji?

straty.pl - to internetowa i ogólnodostępna baza ofiar niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej będąca wynikiem programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”.

Podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości). Baza „Straty” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

W bazie danych zebrano informacje o 5 565 892 ofiarach i osobach represjonowanych przez niemiecki reżim, m.in. abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, Henryku Ząbku, Marii Hiszpańskiej-Neumann, a także dwóch kobietach, których obrączki zostały odnalezione w wyniku prac poszukiwawczych w Dolinie Śmierci w Chojnicach: Irenie Szydłowskiej i Annie Stołowskiej.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archivew - to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zaiwerają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzitwa UNESCO „Pamięć Świata". Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: international Center on Nazi Persecution; Große Allee 5–9; 34454 Bad Arolsen
Niemcy, tel: +49 (0)5691 629-0; fax: +49 (0)5691 629-501

► Bazy IPN - więcej materiałów:

► Wnioski o udostępnienie dokumentów z Archiwum IPN

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. +48 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

IPN_logo sygnet-02-02

AUDIO:

  • 2 października obchodzimy Dzień Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy - Michał Zarychta, OBBH IPN w Warszawie

Na skróty

Tagi

do góry