English versionZbrodnia pomorska 1939 była przede wszystkim eksterminacją dziesiątek tysięcy przedstawicieli polskiej ludności cywilnej rozstrzelanych w ramach „Intelligenzaktion”, ale także rolników, robotników i rzemieślników zamordowanych przez niemieckich sąsiadów z chęci zemsty czy chciwości. Na Pomorzu zgodnie z nazistowską maksymą, że „zdrowe zwierzęta zabijają chore”, zamordowano także tysiące chorych psychicznie w dołach śmierci w Piaśnicy, Szpęgawsku, Mniszku, Chojnicach. Zbrodnia niemiecka na ziemi pomorskiej to także eksterminacja co najmniej 600 obywateli polskich pochodzenia żydowskiego. Zanim mechanizm Zagłady i ludobójstwa został rozwinięty na Wschodzie po 1941 r., został wcielony w mniejszej skali na terenie okupowanej Polski w pierwszych dniach okupacji.
We współczesnej historiografii warto odejść od terminologii sprawców (Intelligenzaktion, Gewaltaktion, Säuberungsaktion, Ausrottungsaktion), która, zgodnie z systemem państwa totalitarnego, zmieniała znaczenie wyrazów, masowe zabijanie nazywając „akcją”, a morderstwa – „likwidacją” (nie likwiduje się człowieka), „ewakuacją” lub „specjalnym traktowaniem” (Sonderbehandlung). Terminologia sprawców, choć wiele nam mówi o nich samych, nie zawsze powinna być przejmowana przez współczesnych historyków do nazwania wydarzenia historycznego. To była zbrodnia, nie „akcja”. Selbstschutz Westpreussen został podzielony na sześć inspektoratów w obrębie niemal całego przedwojennego województwa pomorskiego, a nie w ramach Okręgu Rzeszy Gdańsk – Prusy Zachodnie, który jeszcze wtedy nie istniał. Dekret o wcieleniu ziem polskich do Rzeszy wszedł w życie dopiero 26 października 1939 r., kiedy akcja eksterminacyjna już się rozpoczęła. Dlatego właściwe wydaje się użycie przymiotnika „pomorska” do określenia terytorium, na którym doszło do masowych mordów. Zbrodni dokonano w pierwszych czterech miesiącach okupacji. Główne organy egzekucyjne zostały rozwiązane w 1939 r., dlatego, choć w pojedynczych przypadkach rozstrzeliwania mogły trwać do początku następnego roku, należałoby w nazwie stosować tylko rok 1939.
(fragment broszury IPN)
Zachęcamy do obejrzenia wypowiedzi naukowców:
Wysłuchaj rozmowy z dr. hab. Tomaszem Ceranem:
W księgarni internetowej dostępne są następujące publikacje:
- „Biuletyn IPN” 9/2025. Straty wojenne
- Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce
- Zbrodnia pomorska 1939. Dokumentacja terroru niemieckiego. Tom 1
- Polaków trzeba nauczyć, kto tu jest panem! Polityka germanizacyjna niemieckich władz okupacyjnych na Pomorzu (1939–1945)
- Zbrodnie w Mniszku-Grupie 1939-1940
- Radzim 1939. Zbrodnie w obozie Selbstschutz Westpreusen
- Las Zajączek 1939-1945. Niemiecka zbrodnia na Pomorzu Gdańskim z lat II wojny światowej
- Okupacja niemiecka w powiecie starogardzkim w latach 1939–1945
- W cieniu Einsatzgruppen. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939–1940
Polecamy bezpłatne materiały. W przypadku tytułów w innych wersjach językowych (EN, DE) zachęcamy do podzielenia się wiedzą ze znajomymi spoza Polski.
- Zbrodnia pomorska 1939 (EN, DE)
- „Naukę w języku polskim trzeba całkowicie i brutalnie wytępić…”. Straty osobowe pomorskiego nauczycielstwa 1939–1945 (EN, DE)
- Pomorscy pedagodzy. Ofiary II wojny światowej
- Polska pod okupacją 1939–1945, t. 1
- Polska pod okupacją 1939–1945, tom 2
- Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce Intelligenzaktion
W zapowiedziach wydawniczych znajduje się tłumaczenie książki W cieniu Einsatzgruppen. Volksdeutscher Selbstschutz w okupowanej Polsce 1939–1940 na język niemiecki. Wkrótce w sprzedaży.
- Polecamy tekę edukacyjną Zbrodnia pomorska
- Zapraszamy na portal internetowy zbrodniapomorska1939.pl
- Zapoznaj się także z artykułami na temat Zbrodni Pomorskiej na portalu przystanekhistoria.pl