Audio

14 czerwca: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady - rocznica pierwszego masowego transportu Polaków do KL Auschwitz (14 czerwca 1940) – materiały IPN

W rocznicę pierwszego masowego transportu Polaków do KL Auschwitz obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.

Akcja AB II Wojna Światowa Intelligenzaktion KL Auschwitz Martyrologia Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady Niemieckie obozy koncentracyjne Niemieckie obozy zagłady Polacy

Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady

W 2006 r. Sejm RP ustanowił 14 czerwca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych. Tego dnia w 1940 roku z więzienia w Tarnowie Niemcy przetransportowali grupę 728 Polaków, głównie żołnierzy kampanii wrześniowej, do obozu zagłady KL Auschwitz. 

W 2015 r. Sejm zmienił uchwałę z 2006 roku i ustanowił 14 czerwca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady, a tym samym zmienia „w imię prawdy historycznej" ustanowioną uchwałą z 8 czerwca 2006 r. nazwę Narodowego Dnia Pamięci Ofiar Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wzywa władze państwowe i samorządowe do podejmowania inicjatyw upamiętniających ofiary II wojny światowej, w szczególności niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i niemieckich nazistowskich obozów zagłady, oraz polski wkład w walkę z niemiecką ideologią narodowego socjalizmu"

► Pierwszy transport śmierci do Auschwitz z polskimi więźniami politycznymi – infografiki

Niemiecka fabryka śmierci

Obóz w Auschwitz został utworzony na polecenie Heinricha Himmlera z dnia 27 kwietnia 1940. Miał powstać na terenie przedwojennych koszar z odpowiednimi zabudowaniami oraz z dogodnym połączeniem kolejowym ze Śląskiem i Generalnym Gubernatorstwem, w widłach Wisły i Soły. Polacy - najczęściej przedstawiciele polskiej inteligencji i duchowieństwa, zatrzymani przez Niemców na początku II wojny światowej na podstawie przygotowanych jeszcze przed wojną list proskrypcyjnych trafiali do aresztów i więzień, które bardzo szybko sie zapełniały i nie byly już w stanie pomieścić więcej osób. Jeszcze w maju 1940 r. do Auschwitz trafia grupa 30 więźniów kryminalnych z obozu w Sachsenhausen. Otrzymali numery obozowe od 1 do 30. W nowym obozie mieli być funkcyjnymi (kapo, blokowi itp.), a więc pełnić rolę nadzorczą nad więźniami, którzy w następnym tygodniach trafiali do Auschwitz.

14 czerwca 1940 roku wyruszył pierwszy masowy transport Polaków do KL Auschwitz z przedwojennego zakładu karnego w Tarnowie przy ul. Konarskiego. Niemcy przywieźli 728 więźniów politycznych. Polacy stali się pierwszymi więźniami niemieckiego obozu śmierci. Co roku tego dnia obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.

W chwili wybuchu wojny więzienie w Tarnowie zamieniono w więzienie polityczne niemieckiej policji bezpieczeństwa i pełniło ono funkcję więzienia etapowego (było jednym z etapów wędrówki więźnia od chwili aresztowania, aż do miejsca docelowego, którym często były obozy koncentracyjne). W tarnowskim więzieniu Niemcy osadzali osoby zatrzymane w ramach akcji AB – nadzwyczajnej akcji pacyfikacyjnej, której celem była likwidacja jak największej liczby osób z grona polskiej inteligencji, duchowieństwa, polskiego ruchu oporu czy działaczy politycznych. Tylko w maju w Tarnowie znalazło się ponad 900 osób – ofiar akcji AB.

14 czerwca 1940 r. uznawany jest za początek funkcjonowania niemieckiego obozu zagłady w Oświęcimiu. W pierwszym transporcie więźniów (otrzymali obozowe numery od 31 do 758) dużą grupę stanowiły osoby, które próbowały przedostać się do tworzonych we Francji Polskich Sił Zbrojnych. Wraz z nimi do KL Auschwitz trafili także organizatorzy przerzutów.

Część więźniów została aresztowana podczas ludobójczej akcji AB, czyli tzw. Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (niem. Außerordentliche Befriedungsaktion), którą Niemcy przeprowadzili w Generalnym Gubernatorstwie w 1940 r. Była to dalsza część eksterminacji Polaków, jaką niemiecki okupant rozpoczął od września 1939 r. na okupowanych ziemiach polskich od tzw. Intelligenzaktion - fizycznej eliminacji polskiej inteligencji.

W transporcie do KL Auschwitz były także osoby zatrzymane podczas łapanek, działacze organizacji politycznych, konspiracyjnych i społecznych, urzędnicy państwowi, harcerze, maturzyści oraz inni przedstawiciele polskiej inteligencji. 14 czerwca 1940 r. do KL Auschwitz przywieziono także niewielką grupę polskich Żydów.

Podczas apelu od zastępcy komendanta obozu SS-Hauptsturmführera Karla Fritzscha więźniowie usłyszeli: 

„Przybyliście tutaj nie do sanatorium, tylko do niemieckiego obozu koncentracyjnego, z którego nie ma innego wyjścia, jak przez komin. Jeśli się to komuś nie podoba, to może iść zaraz na druty. Jeśli są w transporcie Żydzi, to mają prawo żyć nie dłużej niż dwa tygodnie, księża miesiąc, reszta trzy miesiące”.

Piekło KL Auschwitz przeżyło 239 osób z pierwszego transportu. Część została zwolniona po kilkunastu miesiącach, inni byli tam ponad cztery lata.

***

POLACY więźniowie niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz

► Tadeusz Dionizy Pietrzykowski (nr obozowy 77)

Tadeusz Dionizy Pietrzykowski „Teddy” przyszedł na świat 8 kwietnia 1917 roku w Warszawie. Jego ojciec Tadeusz był projektantem i inspektorem nadzoru rozbudowy warszawskiego węzła kolejowego, a matka Sylwina nauczycielką. Teddy był najstarszym synem i już w dzieciństwie przejawiał uzdolnienia plastyczne. Jednak to boks stał się jego pasją, a fascynacja tą dyscypliną sportu zaprowadziła go na ring, gdzie odniósł wielkie sukcesy.

Kiedy miał 16 lat, Tadeusz Pietrzykowski dołączył do sekcji bokserskiej Wojskowego Klubu Sportowego „Legia". Swoje umiejętności rozwijał pod okiem legendarnego trenera boksu Feliksa Stamma. Odnosił kolejne zwycięstwa na ringach krajowych i zdobywał mistrzostwa, m.in. wicemistrzostwo Polski i tytuł mistrza Warszawy w wadze koguciej. Wybuch II wojny światowej zahamował rozwój kariery sportowej i zmienił bieg jego życia.

We wrześniu 1939 roku kiedy wojska niemieckie najechały Polskę zaledwie 22 letni Tadeusz wstąpił do Wojska Polskiego biorąc aktywny udział w walkach o Warszawę. Po kapitulacji Wojska Polskiego i zakończeniu wojny obronnej próbował uciec na zachód i dołączyć do Polskich Sił Zbrojnych. Na początku 1940 roku został przez Niemców złapany w pobliży granicy węgierskiej i wzięty do niewoli. Przetrzymywany i torturowany w więzieniach w Muszynie, w Nowym Sączu i Tarnowie. Stamtąd przewieziony 14 czerwca 1940 r. w pierwszym masowym transporcie Polaków do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie otrzymał numer 77 jako więzień polityczny. Był jednym z pierwszym Polaków uwięzionych w KL Auschwitz i zarazem jednym z pierwszych więźniów obozu zagłady. W obozie zmuszany był do ciężkiej pracy fizycznej. Doświadczył również okrucieństw nazistowskiego reżimu, poddawany był m.in. eksperymentom pseudomedycznym w styczniu 1942 r. Siła charakteru nie pozwoliła mu się złamać. Przebywając kolejno w obozach koncentracyjnych Auschwitz-Birkenau, Neuengamme i Bergen-Belsen, Tadeusz Pietrzykowski brał udział w organizowanych przez Niemców walkach bokserskich (w KL Auschwitz, KL Neuengamme i KL Bergen-Belsen). Przeszedł do historii zwłaszcza jako pięściarz, który podczas II wojny światowej stał się więźniem politycznym Niemców. Za wygrane otrzymywał bochenek chleba, czasem też kostkę margaryny, czym dzielił się ze współtowarzyszami. Stoczył około 60 pojedynków, z których prawie wszystkie wygrał. Stał się symbolem nadziei i siły dla swoich współtowarzyszy. 

Skutkiem eksperymentów pseudomedycznych, którym był poddawany w KL Auschwitz, był trwały uszczerbek na zdrowiu, przejawiający się m.in. bólem w okolicy serca, zawrotami głowy, chorobą nerek i wątroby. Z powodu trwałej utraty zdrowia, nie mógł podjąć stałej pracy. W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajdują się m.in. akta osobowe Tadeusza Pietrzykowskiego, dotyczące ubiegania się o przyznanie pomocy finansowej ze względu na poddawanie eksperymentom pseudomedycznym w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiuw latach II wojny światowej. Akta zawierają wniosek o przyznanie pomocy finansowej, korespondencję, protokół przesłuchania świadka, oświadczenia świadków (współwięźniów), decyzje dotyczące rozpatrzenia wniosku [GK 927/982]

► Izydor Kielar (nr obozowy 103 029)

Izydor Kielar urodził się 1 czerwca 1898 r. w Haczowie w powiecie brzozowskim (województwo lwowskie) w rodzinie chłopskiej, jako syn Jana i Heleny z domu Rymar.

Już w wieku lat czternastu, mieszkając w zaborze austriackim rozpoczął działalność w Polskich Drużynach Strzeleckich. Następnie służył w armii austro-węgierskiej. Gdy w listopadzie 1918 r. rodziła się niepodległa Polska, zgłosił się na ochotnika w szeregi jej armii.

W latach 1918–1921, walcząc z Ukraińską Armią Halicką, a później bolszewicką Armią Czerwoną, dał przykład męstwa i odwagi, za które odznaczono go Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Zwolniony z wojska założył rodzinę i zajął się pracą w gospodarstwie rolnym. Wraz z klęską wrześniową 1939 r., jako podoficer WP, włączył się w budowanie tajnych struktur konspiracji niepodległościowej. Został dowódcą plutonu ZWZ-AK w swojej rodzinnej miejscowości. Po trzech latach działalności aresztowany przez Gestapo i po bestialskim śledztwie przewieziony 16 lutego 1943 r. do obozu koncentracyjnego Auschwitz–Birkenau (otrzymał numer 103 029). Tam po kilku tygodniach pobytu podczas selekcji wytypowany do rozstrzelania i zamordowany 10 kwietnia 1943 r. Władze obozowe nie poinformowały o jego śmierci najbliższej rodziny.

► Adam Pelczarski (nr obozowy 22700)

Adam Pelczarski – ur. w 1888 r. w Brzozowie, zam. w Białej Niżnej, żonaty z Julią z d. Wiatr. Mieli troje dzieci: Eugeniusza, Adama, Janinę; był urzędnikiem, pracował jako adiunkt katastralny. Adam Pelczarski współtworzył w Grybowie struktury Polskiego Państwa Podziemnego.

Za działalność konspiracyjną został aresztowany i trafił do KL Auschwitz razem z grupą 20 mężczyzn w transporcie z Tarnowa 20 lutego 1942 r. Zmarł po miesiącu, 21 marca 1942 r. 

W Grybowie i okolicy funkcjonowało kilka grup konspiracyjnych. W Grybowie pierwsza tego typu placówka konspiracyjna powstała m.in. z inicjatywy Adama Pelczarskiego i Alojzego Czaplińskiego. Siatką konspiracyjną dowodził Czapliński. Przerzucano pocztę i uchodźców z Polski. Grupa została rozbita w marcu 1941 roku. Rozpoczęły się wówczas aresztowania. Właśnie wtedy został aresztowany Adam Pelczarski. Już nigdy nie wrócił do domu. Rodzina jego żony, Julii z d. Wiatr, również doświadczyła prześladowań ze strony okupanta niemieckiego i sowieckiego. Alojzy Wiatr zginął w więzieniu gestapo w Jaśle 17 lutego 1944 roku – został skatowany na śmierć. Narcyz Wiatr zastrzelony przez członka UB na krakowskich Plantach 21 kwietnia 1945 r.

Następny
Powrót
pauza
► św. Maksymilian Maria Kolbe (numer obozowy 16670)

św. Maksymilian Maria Kolbe urodzony w Zduńskiej Woli, na chrzcie świętym otrzymał imię Rajmund. W dzieciństwie - jak zapisała w liście do franciszkanów w październiku 1941 r. jego matka  - objawiła mu się Matka Boża:

(...) pokazała mi się, trzymając dwie korony: jedną białą, drugą czerwoną. Z miłością na mnie patrzała i spytała, czy chcę te korony. Biała znaczy, że wytrwam w czystości, a czerwona, że będę męczennikiem. Odpowiedziałem, że chcę.

Całe życie poświęcił Maryi.  Jego dewizą i celem życia było krzewienie kultu maryjnego, przepełnionej bezgraniczną ufnością w Opatrzność Bożą. Był założycielem Rycerstwa Niepokalanej. W 1927 r. w Niepokalanowie utworzył klasztor franciszkański oraz nowoczesny ośrodek wydawniczy. Działalności ewangelizacyjnej nie ograniczał do kraju, powołując w 1931 r. w Nagasaki japoński Niepokalanów – Mugenzai no Sono (Ogród Niepokalanej). Wydawana przez o. Maksymiliana gazetka „Rycerz Niepokalanej” osiągnęła jeden raz nakład miliona egzemplarzy. W Niepokalanowie, oprócz wysokonakładowych wydawnictw katolickich, działała radiostacja, nadająca na obszar niemal całej Polski „Radio Niepokalanów”, elektrownia, straż pożarna, piekarnia. Wybuch wojny pokrzyżował plany założenia studia filmowego, telewizji i lotniska. Franciszkanin potrafił doskonale wykorzystać najnowsze technologie do ewangelizacji. Maksymilian był również uzdolnionym fizykiem i matematykiem, jeszcze w 1915 r. zaprojektował eteroplan – rakietę kosmiczną, której szkic złożył w urzędzie patentowym.

Po wybuchu II wojny światowej już 19 września 1939 został aresztowany. Niemcy przewieźli o. Maksymiliana razem z ponad trzydziestoma zakonnikami do obozu w Lambsdorf (Łambinowiece), następnie został osadzony w obozie Amtitz (Gębice). Na początku listopada 1939 zakonnicy trafili do obozu w Ostrzeszowie. 8 grudnia w święto Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny Maksymilian Kolbe został uwolniony. Razem ze współbraćmi powrócili do klasztoru w Niepokalanowie.

17 lutego 1941 r. Niemcy ponownie aresztowali Franciszkanina. Był przesłuchiwany i więziony na Pawiaku. Stamtąd transportem 28 maja 1941 przewieziono o. Maksymiliana do obozu koncentracyjnego w Auschwitz (numer obozowy 16670). W obozie pracował m.in. przy wyrębie drzew. W ukryciu pełnił posługę kapłańską dla współwięźniów (sprawował msze święte, spowiadał, nauczał).

Maksymilian Maria Kolbe dał swoje życie za drugiego człowieka w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym i zagłady KL Auschwitz. Po ucieczce więźnia bloku 14, 29 lipca 1941 r., podczas karnego apelu zastępca komendanta obozu Karl Fritzsch, stosując odpowiedzialność zbiorową, wytypował dziesięciu więźniów, którzy mieli umrzeć śmiercią głodową. Za jednego z nich, niespełna czterdziestoletniego żołnierza i ojca rodziny Franciszka Gajowniczka, zgłosił się o. Maksymilian. W celi głodowej, mimo złego stanu zdrowia, żył ponad dwa tygodnie. 

14 sierpnia 1941 r. umierającemu o. Kolbemu wstrzyknięto fenol, a kolejnego dnia ciało skremowano. Został wyniesiony na ołtarze jako wyznawca i męczennik. Beatyfikacji dokonał 17 października 1971 r. papież Paweł VI, a kanonizacji – jedenaście lat później 10 października 1982 r. – Jan Paweł II.

► Czesława Kwoka (nr obozowy 26947)

Czesława Kwoka, ur. 15 sierpnia 1928 r. w Wólce Złojeckiej pod Zamościem została wysiedlona przez Niemców z Zamojszczyzny w 1942 roku w ramach tzw. Generalnego Planu Wschodniego. Akcja wysiedleńczo-pacyfikacyjna z tych terenów trwała od listopada 1942 r. do sierpnia 1943 r. W nocy z 27 na 28 listopada 1942 r. Niemcy rozpoczęli na Zamojszczyźnie akcję pacyfikacyjną i wysiedleńczą. Wypędzono ponad 100 tys. osób, w tym ponad 30 tys. dzieci. Czesława Kwoka trafiła z mamą najpierw do obozu przesiedleńczego w Zamościu, a 13 grudnia 1942 r. do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau (nr obozowy 26947). 12 marca 1943 r. została zamordowana zastrzykiem z fenolu. Miała 14 lat.

Jak wsposminał fotograf obozowy Wilhelm Brasse, przed wykonaniem zdjęcia Czesława Kwoka była bita pejczem, również po  twarzy, bo nie rozumiała niemieckiego.

Taka ładna dziewczynka, taka niewinna. Płakała, ale nic nie mogła zrobić. Przed zdjęciem dziewczynka wytarła łzy i krew z rozcięcia na wardze. Szczerze mówiąc, czułem się, jakbym sam dostał, ale nie mogłem się wtrącać. Zabiliby mnie. Nigdy nie można było się odezwać.

Następny
Powrót
pauza
► Kazimierz Albin (numer obozowy 118)

Kazimierz Albin w latach 1940-43 więzień KL Auschwitz (numer obozowy 118) i uciekinier z tego obozu, a następnie żołnierz Armii Krajowej i wykonawca wyroków śmierci. Został szefem dywersji bojowej III Odcinka Komendy Obwodu Kraków – Miasto Armii Krajowej. Był jednym z założycieli i prezesem Towarzystwa Opieki nad Oświęcimiem. Kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, opowiada o swoim doświadczeniu lat wojny i okupacji niemieckiej.

Więcej: Więzień, uciekinier, egzekutor - rozmowa Macieja Foksa (IPN) z Kazimierzem Albinem

► Helena Jaszowska (nr obozowy 63714)

Helena Jaszowska, ps. „Sylwia” ur. 20 lutego 1897 r. w Leżajsku, ppor. AK, komendantka Wojskowej Służby Kobiet w Placówce nr 2 Leżajsk, nauczycielka, siostra Edmunda Jaszowskiego ps. „Mucha” (ur. 17 listopada 1915 r.) oraz inż. Rudolfa Jaszowskiego – por. ps. „Lampart” (ur. 16 kwietnia 1912 r.), dowódcy leżajskiej placówki ZWZ-AK, skatowanego przez Niemców w jarosławskim więzieniu, zmarł 16 czerwca 1943 r.

Helena Jaszowska przybyła do obozu zagłady Auschwitz transportem z Tarnowa 2 października 1943 r. Zginęła 29 marca 1944 r. w KL Auschwitz. Do Auschwitz trafił również Edmund Jaszowski, zginął w 1945 r. prawdopodobnie w KL Buchenwald (nr obozowy 108622).

W czasie II wojny światowej Helena, Edmund oraz Rudolf Jaszowscy włączyli się aktywnie w działalność konspiracyjną Polskiego Państwa Podziemnego w Leżajsku. Wszyscy zginęli w czasie wojny.

 

► Sługa Boży ks. Franciszek Blachnicki (nr obozowy 1201)

ks. Franciszek Blachnicki - kapłan katolicki, Czcigodny Sługa Boży, urodzony 24 marca 1921 w Rybniku. Harcerz, żołnierz kampanii wrześniowej 1939, konspirator, więzień Gestapo i KL Auschwitz, założyciel Ruchu Światło-Życie, Krucjaty Wyzwolenia Człowieka, Chrześcijańskiej Służby Wyzwolenia Narodów; twórca metody życia oazowego - nowej formy duszpasterstwa katolickiego, więzień polityczny PRL,  naukowiec, zaangażowany w posoborową odnowę Kościoła, ojciec duchowny wspólnot życia konsekrowanego: Instytutu Niepokalanej Matki Kościoła oraz Wspólnoty Chrystusa Sługi.

Franciszek Blachnicki 20 września 1939 dostał się do niewoli niemieckiej, zbiegł i zaczął działać w konspiracji. W kwietniu 1940 r. został ponownie aresztowany przez Gestapo. 26 czerwca 1940 r. Niemcy osadzili go w obozie zagłady w Auschwitz (numer obozowy 1201). Prawie miesiąc przetrzymywany był w bunkrze, w którym w sierpniu 1941 r. zginął o. Maksymilian Kolbe. W KL Auschwitz przebywał łącznie przez 14 miesięcy. W marcu 1942 r. Niemcy skazali Blachnickiego na karę śmierci. Na wyrok czekał w więzieniu w Katowicach. Tam przeżył swoje nawrócenie (17 czerwca 1942 r.).

14 sierpnia 1942 (w pierwszą rocznicę śmierci o. Maksymiliana Kolbe w celi śmierci w KL Auschwitz), po niemal 5 miesiącach w celi śmierci Blachnicki został ułaskawiony.

Po wojnie wstąpił do Śląskiego Seminarium Duchownego w Krakowie (sierpień 1945). Za działalność duszpasterską był prześladowany przez komunistyczną Służbę Bezpieczeństwa. Zmarł nagle w Carlsbergu w Niemczech 27 lutego 1987 r.

W 2020 r. pion śledczy IPN w Katowicach podjął na nowo umorzone w 2006 r. śledztwo dotyczące okoliczności śmierci ks. Blachnickiego. Czynności procesowe, prowadzone w Polsce oraz na terenie Niemiec, Austrii i Węgier wykazały, że śmierć Franciszka Blachnickiego nastąpiła „na skutek zabójstwa, poprzez podanie śmiertelnych substancji toksycznych".

Następny
Powrót
pauza
► Jan Zieliński (nr obozowy 12256)

Jan Zieliński, urodzony 22(26) stycznia 1922 r., aresztowany i osadzony przez Niemców w więzieniu w Piotrkowie Trybunalskim, skąd w 1941 r. został przetransportowany do obozu zagłady KL Auschwitz. Zginął w obozie 20 kwietnia 1942 r.

Były więzień Kazimierz Czaja, który został przewieziony do KL Auschwitz tym samym transportem co Jan Zieliński, tak wspominał pierwsze chwile zetknięcia z obozowym piekłem:

Kiedy pociąg zatrzymał się na miejscu, usłyszałem szczekanie psów i wrzaski esesmanów. Na powitanie w ruch poszły pałki i kije. Niektórzy padali, to znów podrywali się. Wielu miało porozrywane ubrania, porozbijane głowy i zakrwawione twarze. Zmaltretowanych więźniów ustawiono w piątki i pieszo popędzono do obozu. Po obu stronach kolumny szli, w kilkumetrowych odstępach, uzbrojeni esesmani. 

Fragment ze storny https://www.auschwitz.org

 

Następny
Powrót
pauza
► Stanisława Leszczyńska (nr obozowy 41 335)

Stanisława Leszczyńska (1896–1974), Służebnica Boża - położna z Auschwitz, nazywana przez współwięźniów Mateczką i Aniołem Życia. W obozie przyjęła 3000 porodów.

Córka Jana Zambrzyckiego i Henrietty (Henryki) z domu Glaesmann.  Była najstarsza z ośmiorga dzieci Zambrzyckich. Rodzina mieszkała na łódzkich Bałutach. W 1908 r. rodzina wyemigrowała do Brazylii. Po powrocie w 1910 r. Stanisława kontynuowała przerwaną naukę w progimnazjum, którą ostatecznie ukończyła w 1914 r. W okresie I wojny światowej zaangażowana był wraz z matką w pracę Komitetu Obywatelskiego Niesienia Pomocy Biednym. Tam też poznała swojego przyszłego męża Bronisława Leszczyńskiego. 

17 października 1916 r. Stanisława i Bronisław zawarli związek małżeński. Doczekali się oni czworga dzieci: Bronisława, Sylwiny (nazywanej Sylwią), Stanisława oraz Henryka. W 1920 r. Leszczyńska wstąpiła do Państwowej Szkoły Położniczej w Warszawie, a dwa lata później otrzymała dyplom położnej w wyróżnieniem.

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Łodzi przez Niemców w 1939 r., zawód Stanisławy był nadal potrzebny, a bardzo dobra opinia przedwojennej położnej spowodowała, że Niemki chciały, aby to Leszczyńska  przyjmowała ich porody. Bronisław senior, Bronisław junior oraz Stanisław zaangażowani byli w działalność konspiracyjną w Związku Jaszczurczym. 19 lutego 1943 r. Gestapo chciało aresztować Bronisława juniora, ale udało mu się uciec. Bronisław senior był świadkiem zatrzymania pozostałej części rodziny – Stanisławy i trójki ich dzieci. Ukryty w bramie mógł tylko obserwować tragiczną scenę.

Stanisławę i jej córkę osadzono w więzieniu przy ul. Gdańskiej 13 w Łodzi, a następnie przy ul. Kopernika 29. Stamtąd skierowane zostały transportem zbiorowym do KL Auschwitz II-Birkenau, do którego trafiły 17 kwietnia 1943 r. Stanisława Leszczyńska została zarejestrowana pod numerem 41 335 i zatrudniona jako położna w szpitalu dla więźniarek.  W skrajnie nieludzkich warunkach przyjmowała nawet kilka porodów dziennie. Pracowała z modlitwą na ustach, a każde urodzone dziecko chrzciła.  Przeciwstawiła się rozkazowi Josefowi Mengele o mordowaniu nowo narodzonych dzieci. W obozie przebywała z córką, aż do momentu jego oswobodzenia, czyli do 27 stycznia 1945 r.

Po wojnie nadal mieszkała w Łodzi. Pracowała w szpitalu im. Heleny Wolf przy ul. Łagiewnickiej 36. Pozostawała czynna zawodowo do 1958 r. Pod koniec życia zachorowała na nowotwór. Zmarła 11 marca 1974 r. w wieku 78 lat. Pogrzeb odbył się na cmentarzu św. Rocha w Łodzi. W 100. rocznicę urodzin Stanisławy Leszczyńskiej jej szczątki zostały przeniesione z cmentarza do Kościoła Najświętszej Marii Panny w którym została ochrzczona. Od 1992 r. trwa jej proces beatyfikacyjny.

POLAK – OCHOTNIK DO AUSCHWITZ

► Witold Pilecki (nr obozowy 4859)

Witold Pilecki - rotmistrz, urodzony 13 maja 1901 r. bohater wojny polsko-bolszewickiej, ziemianin i społecznik, artysta, żołnierz kampanii wrześniowej, ochotnik do Auschwitz (nr obozowy 4859), autor „Raportu Witolda", żołnierz Wojska Polskiego i Armii Krajowej, współzałożyciel Tajnej Armii Polskiej, więzień i organizator ruchu oporu w KL Auschwitz, działacz podziemia antykomunistycznego, skazany przez komunistyczne władze Polski na karę śmierci.

W Auschwitz Pilecki obserwował i cały czas dokumentował wszystko co działo się w obozie zagłady. W ten sposób powstał Raport Witolda Pileckiego. Jest to jeden z najważniejszych dokumentów XX wieku, symbol bohaterstwa i heroizmu Polaka, który ryzykował własne życie, żeby przekazać światu straszną prawdę o niemieckim obozie zagłady. Pilecki ukazał w „Raporcie” zbrodnie niemieckie: metodyczne niszczenie i fizyczną eliminację polskiej inteligencji, ludobójstwo Polaków i innych narodowości.

W głowy nasze uderzyły nie tylko kolby ss-mannów, – uderzyło coś więcej. Brutalnie kopnięto we wszystkie nasze pojęcia dotychczasowe, do których myśmy się na ziemi przyzwyczaili (do jakiegoś porządku rzeczy – prawa). To wszystko wzięło w łeb. Usiłowano uderzyć możliwie radykalnie. Załamać nas psychicznie jak najszybciej. 

Witold Pilecki, Raport Witolda - fragment

Dzięki staraniom polskiego ruchu oporu, pierwszy raport Witolda Pileckiego dotarł do polskiego rządu na uchodźstwie w Londynie w marcu 1941 roku. Był to pierwszy na świecie oficjalny dokument o Auschwitz. Relacje rotmistrza Pileckiego były tak przerażające, że wielu nie uwierzyło w opisaną przez ochotnika do Auschwitz obozową rzeczywistość. 27 kwietnia 1943 r. wraz z dwoma towarzyszami, po prawie 1000 dniach uwięzienia, udało się Witoldowi Pileckiemu uciec z obozowego piekła.

W rzeczywistości było kilka raportów Pileckiego. Na tekst „Raportu” składają się trzy dokumenty. Pierwszy – tzw. raport W, który powstał jesienią 1943 r., kilka miesięcy po ucieczce Pileckiego z Auschwitz. Raport ten liczy kilkadziesiąt stron. Drugi raport – tzw. Raport terenu S dotyczy współtowarzyszy Pileckiego w obozie zagłady, był częścią Raportu W, lecz został wydzielony i utajniony ze względu na ochronę personaliów członków sitaki konspiracyjnej w KL Auschwitz.

Najbardziej obszerną relacją jest raport z 1945 roku. Dokument ten powstał po upadku Powstania Warszawskiego, w którym Pilecki brał udział. Po pobycie m.in. w obozie w Lamsdorf i Murnau znalazł się we Włoszech. Tam powstał ponadstustronicowy raport. Zawierał nie tylko faktografię, ale również wątki osobiste, refleksje Witolda Pileckiego i jego komentarze. Dokument oryginalny jest przechowywany w Studium Polski Podziemnej w Londynie. Został odnaleziony przez polskiego historyka emigracyjnego Józefa Garlińskiego. Natomiast polskich historyk Adma Cyra „rozszyfrował” pierwszy raport. Witold Pilecki posługiwał się liczbami w miejsce nazwisk osób działających w konspiracji (na wypadek, gdyby ten raport dotarł do Niemców).

Po zakończeniu II wojny światowej Witold Pilecki powrócił do Polski. Działał w podziemiu antykomunistycznym. Skazany na śmierć przez komunistów w pokazowym procesie. W jednym z ostatnich widzeń z żoną przed śmiercią powiedział: „Oświęcim to była igraszka". Zamordowany przez komunistów metodą katyńską: strzałem w tył głowy 25 maja 1948 r. w więzieniu mokotowskim na Rakowieckiej w Warszawie. Jego ciała nigdy nie odnaleziono. 

Następny
Powrót
pauza

Materiały IPN – pierwszy transport Polaków do Auschwitz

– [TEKST+AUDIO] 85 lat temu do Auschwitz wyruszył pierwszy transport polskich więźniów

– Ewa Wójcicka, „Mateczka”. Stanisława Leszczyńska

– Martyna Grądzka-Rejak, Przybyliście tutaj nie do sanatorium, tylko do niemieckiego obozu koncentracyjnego…

– Ewa Wójcicka, Polskie drogi… z niemieckiego obozu. Ucieczka Augusta Kowalczyka

– Ewa Wójcicka, Zatrzymać pociąg do Auschwitz

► Listy więźniów z KL Auschwitz

► Wydawnictwo IPN

► Biuletyn IPN

► Broszury z serii Patroni naszych ulic

► Dodatki historyczne do prasy

► Teki i materiały edukacyjne

► ŚWIADECTWA – Polacy więźniowieKL Auschwitz: opowiedziane.ipn.gov.pl: Archiwum Historii Mówionej

  • Andrzej Marek Ostrowski – jako dziecko przeżył samodzielnie Powstanie Warszawskie. Absolwent Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, rehabilitant sportowy, kapitan jachtowy, bojerowiec, narciarz, kustosz pamięci o swoim wuju rotmistrzu Witoldzie Pileckim – ochotniku do Auschwitz.
  • Eleonora Szafran – córka Tadeusza Pietrzykowskiego „Teddy’ego” - pięściarza, trenera, żołnierza Wojska Polskiego, jednego z pierwszych więźniów niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, w którym walcząc na ringu zdobył tytuł mistrza Wszechwag.
  • Marian Józef Trojanowski – młodociany więzień KL Auschwitz, robotnik przymusowy III Rzeszy, żołnierz AK. Jako siedemnastolatek trafia do niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Auschwitz. Przybywa tutaj jednym z najwcześniejszych transportów. Zostaje  przymusowym robotnikiem przy rozbudowywaniu obozu, aby pomieścił planowane przez Niemców liczby przyszłych więźniów.
  • Bartłomiej Moszoro – Polak urodzony w Argentynie w rodzinie polskich emigrantów - działaczy narodowych, przedsiębiorca, harcerz, działacz społeczny i patriotyczny, Konsul Honorowy RP w Rosario. Opowiada o wojennych losach swojego ojca Kazimierza Wiktora Moszoro oraz o dramatycznych wojennych losach swojej matki – Ludmiły Marii z domu Dąbrowskiej, podczas sowieckiej i niemieckiej okupacji Polski. Po zajęciu przez Sowietów polskich Kresów Wschodnich cudem we Lwowie uniknęła aresztowania przez NKWD uciekając do Krakowa. Tam za działalność konspiracyjną została aresztowana przez Niemców i osadzona w krakowskim ciężkim więzieniu Montelupich. Stamtąd w 1942 roku została wywieziona do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. 
  • Zofia Majewska – świadek Rzezi Woli, więźniarka obozu koncentracyjnego Auschwitz oraz Bergen-Belsen.
  • Zofia Marczenko – więźniarka niemieckich obozów KL Auschwitz, KL Ravensbrück i KL Buchenwald- Meuselwitz. 
  • Feliks Osiński – żołnierz 1. Armii WP, ranny podczas walk w Powstaniu Warszawskim, więzień Auschwitz, saper w 2 Korpusie Polskim gen. Andersa.

► Wystawy

►Infografiki historyczne

►IPNtv

Zobacz również:

► Gdzie szukać informacji o ofiarach niemieckich represji?

straty.pl - to internetowa i ogólnodostępna baza ofiar niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej będąca wynikiem programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archivew - to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zaiwerają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzitwa UNESCO „Pamięć Świata". Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: international Center on Nazi Persecution; Große Allee 5–9; 34454 Bad Arolsen
Niemcy, tel: +49 (0)5691 629-0; fax: +49 (0)5691 629-501

Więcej:

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
p.o. rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

 

AUDIO:

  • Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady - dr. Filip Gańczak, IPN

Na skróty

Tagi

do góry