Instytut Pamięci Narodowej

Początki niezależnego ruchu chłopskiego (1978–1980)

Książka zawiera wybór kilkudziesięciu dokumentów, wytworzonych przez aparat bezpieczeństwa, organy PZPR, dotyczących Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej (KSCh ZL) i Komitetu Samoobrony Chłopskiej Ziemi Grójeckiej (KSCh ZG) z okresu 1978–1980. Edycja dokumentów poprzedzona jest wstępem naukowym, przedstawiającym działalność obu organizacji, oraz notą edytorską. Wybór dokumentów, publikowanych po raz pierwszy, ukazuje zaangażowanie społeczności wiejskich w tworzenie się struktur opozycyjnych w tym środowisku, kierowanych przez Janusza Rożka (KSCh ZL) ks. Czesława Sadłowskiego (KSCh ZG). Całość uzupełniona jest skanami dokumentów oraz zdjęciami, przedstawiającymi również działania aparatu bezpieczeństwa przeciwko obu organizacjom.

Kobiety internowane. Gołdap 1982

Ośrodek Odosobnienia dla kobiet w Gołdapi istniał w okresie 9 stycznia – 24 lipca 1982 r. Internowano w nim w tym okresie co najmniej 392 kobiety, najwięcej, bo aż 116 z terenu Dolnego Śląska. Pierwszy transport internowanych dotarł na miejsce już na trzy dni przed formalnym powołaniem Ośrodka, nazywanego powszechnie „złotą klatką”, ponieważ – ze względów propagandowych - ulokowano go w luksusowym jak na owe czasy Ośrodku Wczasowym Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Prasy, Książki, Radia i Telewizji w Gołdapi. Osadzone tam kobiety były z tego powodu obiektem stałej nagonki mediów – ukazywano je umęczonemu biedą, złamanemu przemocą społeczeństwu jako wyrzutki, symbol rozpasanej opozycji. Kamery telewizyjne rejestrowały warunki, w jakich były przetrzymywane, filmowano także bagaże zwalnianych z Ośrodka, aby pokazać jak się „wzbogaciły” na zagranicznej pomocy. „Tu żyją w luksusie i chodzą przynajmniej we własnym przekonaniu w aureoli bohaterów narodowych. Mówi o nich Wolna Europa, BBC i wiele innych zagranicznych radiostacji. Po opuszczeniu Ośrodka musiałyby utonąć w anonimowym tłumie, powrócić do uciążliwej pracy (...) i poddać się tym samym kłopotom codziennym, jakim my, nieprześladowani podlegamy w swym zwyczajnym życiu” - pisał reżimowy literat i dziennikarz białostockiej „Gazety Współczesnej” Dionizy Sidorski. Ta symboliczna „złota klatka” miała w ich wypadku również swój realny, jakże dojmujący wymiar: miesiącami nie mogły opuścić pilnowanego przez wojsko, Służbę Więzienną i funkcjonariuszy SB budynku Ośrodka, nawet dotknąć stopami miękkiej ziemi. Były tam pozbawione kontaktu z rodzinami, inwigilowane, namawiane do podjęcia tajnej współpracy. Mimo to w ośrodku istniało intensywne nieformalne życie – dzięki przemyconym radioodbiornikom słuchano zachodnich rozgłośni, produkowane własne ulotki, stemple, wydawano prasę, prowadzono kursy samokształceniowe. Uwięzione próbowały nawet stworzyć Wewnątrzgołdapski Uniwersytet Opozycyjny, zamiar ten jednak udaremniła SB. Mimo sprzeciwu kierownictwa Ośrodka, obchodzono też rocznice świąt patriotycznych, a nawet prowadzono protesty, w tym głodowe.

Trzy pamiętniki

Edmund Edward Taraszkiewicz „Żelazny” (1921–1951) był ostatnim dowódcą oddziału zbrojnego w Obwodzie WiN Włodawa i równocześnie jednym z najdłużej walczących żołnierzy podziemia antykomunistycznego w Polsce. Dowództwo oddziału przejął po śmierci swojego brata Leona – „Jastrzębia” (1921–1947). Zginął w walce, otoczony przez kilkusetosobową grupę operacyjną UB i KBW. Pozostawił po sobie pamiętniki, zarekwirowane później przez UB, w których opisał zbrojny opór antysowiecki od jesieni 1944 r. do października 1949 r. na terenie powiatu włodawskiego. W żywy i ciekawy sposób zrelacjonował w nich udział żołnierzy podziemia niepodległościowego w walce z komunizmem i coraz bardziej postępującą sowietyzację Polski.

Z „Archiwum Pawła Cierpioła »Makopola«” 1941–1948

Dokumenty w prezentowanym tomie pochodzą z zarekwirowanego przez UB w 1947 r. archiwum tzw. grupy Makopola – poakowskiej organizacji działającej do 1947 r., a dowodzonej przez Pawła Cierpioła ps. „Makopol”, byłego inspektora rybnickiej AK/DSZ. Wybrane materiały podzielono na dwa bloki tematyczne. Część pierwsza charakteryzuje aktywność podziemia niepodległościowego na Górnym Śląsku w okresie II wojny światowej i krótko po jej zakończeniu W części drugiej zamieszczono materiały związane z problematyką narodowościową na terenach górnośląskich.

Pozyskać „Dobrego”

Książka jest pierwszą publikacją ukazującą na przykładzie losów polskiego naukowca emigranta różnorodność metod i środków stosowanych przez aparat bezpieczeństwa PRL dla realizacji wywiadu naukowego i gospodarczego w państwach zachodnich. Figurantem wieloaspektowego zainteresowania Departamentu I MSW stał się Franciszek Chrapkiewicz, wybitny biochemik pracujący w Centrum Badań Energii Atomowej w Saclay pod Paryżem, a potem m.in. wieloletni dyrektor Instytutu Jacques'a Monoda w Paryżu – wiodącej instytucji naukowej we Francji. Zwerbowanie go do współpracy miało umożliwić służbom wywiadowczym uzyskiwanie informacji o badaniach nad bronią atomową i środkami przeciwpromiennymi oraz zagwarantować dostęp do wyników doświadczeń fizjologicznych, prowadzonych na zlecenie wojska. Pomimo ogromnej presji wywieranej na niego i jego rodzinę Franciszek Chrapkiewicz nie dał się złamać i zamierzenia bezpieki zakończyły się fiaskiem.

Portret malowany historią. Dzieje rodziny Komorowskich

Portret malowany historią” dokumentuje dzieje jednej z milionów polskich rodzin, które wbrew własnym oczekiwaniom i decyzjom zostały uczestnikami najważniejszych wydarzeń dwudziestego stulecia: I wojny światowej, rewolucji październikowej i II wojny światowej. Ich udziałem stały się także bolesne doświadczenia związane z instalowanym w Polsce od 1944 roku komunizmem. W latach 1951–1953 prawie wszyscy członkowie rodziny znaleźli się w więzieniach. Senior rodu – kpt. Wiktor Komorowski zmarł w Więzieniu nr 1 przy ul. Kleczkowskiej we Wrocławiu, a dwaj jego synowie: Jerzy i Bogdan-Wiktor zostali straceni w więzieniach Wrocławia i Warszawy. Skomplikowane losy rodziny Komorowskich odtworzono w oparciu o liczne dokumenty rodzinne, pamiętniki, listy i archiwalia przechowywane w Instytucie Pamięci Narodowej, w tym stanowiący część materiału śledczego Urzędu Bezpieczeństwa bezcenny album fotografii Wiktora Komorowskiego, w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie i Rosyjskim Państwowym Wojskowym Archiwum Historycznym w Moskwie.

W służbie komuny

Partia z narodem, naród z Kościołem

Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim

Publikacja „Między Warszawą a regionem. Opozycja przedsierpniowa na Pomorzu Zachodnim” jest pokłosiem konferencji naukowej, która została zorganizowana przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie oraz Instytut Politologii i Europeistyki Uniwersytetu Szczecińskiego. Sympozjum odbyło się 24-25 października 2008 r. Głównym celem konferencji było ukazanie specyfiki funkcjonowania oporu społecznego na Pomorzu Zachodnim w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji panującej w aglomeracji szczecińskiej, poprzez skonfrontowanie wyników prac historyków i politologów badających różne aspekty funkcjonowania opozycji. Za niezwykle ważny uznano problem wpływu rewolty robotniczej przełomu 1970 1971 r. w Szczecinie na działalność opozycji demokratycznej w tym mieście. Istotne było także zbadanie wpływu i wzajemnych relacji pomiędzy stolicą a tzw. prowincją, która wielokrotnie odgrywała rolę wręcz wiodącą.

Wielki Głód na Ukrainie 1932–1933 / Голодомор в Україні 1932–1933