Instytut Pamięci Narodowej

Getto białostockie. Doświadczenie Zagłady – świadectwa literatury i życia

Książka jest specyficzną, bo odbiegającą od tradycyjnej metodologii historycznej, monografią naukową białostockiego getta, ujmującą badany temat przez pryzmat człowieka doświadczającego Zagłady i świadectw literackich tego doświadczenia. Oprócz tego przeanalizowano w niej świadectwa osób ratujących Żydów, a także zeznania współsprawców zagłady białostockiego getta. Wielkim atutem pracy jest jasny i czytelny przekaz, również w części odnoszącej się do zagadnień filozoficznych i teorii literatury.

Rotmistrz Witold Pilecki 1901–1948

W uchwale, jaką w 2008 roku przyjął Senat Rzeczpospolitej Polskiej „w sprawie przywrócenia pamięci zbiorowej Polaków bohaterskiej postaci rotmistrza Witolda Pileckiego” czytamy: „całe życie Witolda Pileckiego jest wzorem, jak żyć i jak – jeśli trzeba – umierać za Ojczyznę. Pamięć o nim powinna być jednym z elementów budujących zbiorową tożsamość Polaków”. Służbę Polsce rozpoczął w czasie wojny z bolszewikami 1920 r. Walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 r., a następnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W 1940 r., wykonując misję zleconą przez dowództwo ZWZ, dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do KL Auschwitz, by tam zdobyć informacje o obozie oraz zorganizować konspirację niepodległościową. Na skutek zagrożenia dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce, którą udało mu się szczęśliwie przeprowadzić. W 1944 r. walczył w Powstaniu Warszawskim w Zgrupowaniu Chrobry II. Od 1945 r. – w II Korpusie Wojska Polskiego we Włoszech, skąd decyzją gen. Władysława Andersa powrócił do komunistycznej Polski, by odtworzyć rozbite po działaniach wojennych struktury wywiadowcze, działające dla Rządu Rzeczpospolitej na Obczyźnie. Aresztowany w maju 1947 r., został osadzony w Areszcie Śledczym przy ul. Rakowieckiej w Warszawie i poddany okrutnemu śledztwu. Pomimo tortur do końca zachował bohaterską – żołnierską postawę. Pozostał wierny dewizie: Bóg, Honor, Ojczyzna. Przed II wojną światową Witold Pilecki nowatorsko gospodarzył w rodzinnym majątku w Sukurczach. Organizował pomoc społeczną, kółka rolnicze i kursy przysposobienia wojskowego. Założył rodzinę. Rozwijał zdolności artystyczne: rysował, malował, pisał wiersze… Do roku 1989 wszelkie informacje o dokonaniach i losie Witolda Pileckiego podlegały w PRL ścisłej cenzurze. Miejsce jego pochówku do dziś pozostaje nieznane.

Operacja „Zorza II”. Służba Bezpieczeństwa i Komitet Wojewódzki PZPR wobec wizyty Jana Pawła II w Trójmieście (czerwiec 1987)

Celem operacji „Zorza II” była „ochrona operacyjna” trzeciej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Odpowiedni plan działań SB powstał w MSW na przełomie lat 1986 i 1987. Kierownikiem sztabu operacji „Zorza II” został gen. Zbigniew Pudysz. Odbiciem centralnej operacji „Zorza II” były jej regionalne mutacje tworzone przez wojewódzkie urzędy spraw wewnętrznych. Taki plan „Zorzy II” powstał również w Gdańsku w lutym 1987 r. Osobą odpowiedzialną za jego realizację został płk Jan Sosnowski – jeden z zastępców komendanta wojewódzkiego ds. SB i były naczelnik Wydziału IV SB w Gdańsku. Zamieszczone w niniejszej publikacji dokumenty dotyczą przebiegu operacji „Zorza II” na terenie Trójmiasta. Równocześnie ukazują one stosunek kierownictwa SB i KW PZPR w Gdańsku do wizyty Jana Pawła II w Polsce w czerwcu 1987 r.

Bydgoszcz 3–4 września 1939. Studia i dokumenty

Sędziowie Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie i ich wyroki. Studia i materiały

Prowadzone w ostatnim czasie badania nad działalnością wojskowych sądów rejonowych w Polsce w latach 1946–1955 zaowocowały szeregiem cennych publikacji, które od analiz dokonywanych na poziomie regionów zmierzają w kierunku całościowego ujęcia problemu. Pomorze Zachodnie pozostawało dotychczas niemalże poza obszarem tych badań. Niniejsza publikacja ma zatem na celu uzupełnienie wiedzy na temat funkcjonowania wojskowych sądów rejonowych w kraju o wiedzę na temat funkcjonowania Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie. W badaniach nad skalą represji politycznych istotne jest także uwzględnienie specyfiki regionów w których WSR funkcjonowały. Pomorze Zachodnie pod tym względem to obszar szczególny. Tereny do 1945 r. niemieckie, niezwykle mocno zniszczone, na które napływała dopiero ludność osadnicza z różnych stron kraju i świata, nie były miejscem istnienia silnych ugrupowań partyzanckich. W czasie wojny nie było ich wcale, jeśli nie liczyć akcji wywiadowczych Armii Krajowej. Z oczywistych powodów na terenach tych nie funkcjonowały żadne organy Polskiego Państwa Podziemnego. Z drugiej strony obszar ten mógł być doskonałym miejscem schronienia dla osób represjonowanych w innych częściach kraju.

Twarze szczecińskiej bezpieki

W informatorze personalnym zaprezentowana została organizacja i struktura policji politycznej działającej na terenie województwa szczecińskiego w latach 1945–1990. Pierwsza z dwóch zasadniczych części książki, zawiera zestawienie tabelaryczne obsady stanowisk kierowniczych UB i SB, z podziałem na trzy etapy w latach 1945–1956, 1956–1975 i 1975–1990, oraz rozgraniczeniem na struktury wojewódzkie i lokalne (powiatowe i rejonowe). Druga część informatora przedstawia ponad 200 biogramów funkcjonariuszy, którzy w czasie swojej służby pełnili funkcje kierownicze. Były to stanowiska, które miały faktyczny wpływ na wyznaczanie zadań i ich realizację: szefa Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego/Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego i jego zastępców, komendantów wojewódzkich Milicji Obywatelskiej i ich zastępców ds. Służby Bezpieczeństwa, naczelników poszczególnych wydziałów UB i SB, kierowników samodzielnych sekcji SB oraz struktur powiatowych i rejonowych aparatu bezpieczeństwa. Nie udało się jednak przedstawić sylwetek wszystkich osób wymienionych w zestawieniu tabelarycznym, na co wpływ miał przede wszystkim stan zachowania dokumentacji aktowej.

Działalność aparatu represji na zachodnim pograniczu Polski w latach 1945–1950

Polska w 1945 r. musiała zbudować od podstaw system ochrony nowej granicy zachodniej. Proces ten odbywał się w wyjątkowo niesprzyjających warunkach, takich jak nieuregulowany status prawny byłych ziem niemieckich włączonych tym czasie w obręb państwa polskiego, intensywne zjawiska migracyjne występujące w tej części Europy oraz dokonujące się przejmowanie władzy w kraju przez polityków PPR. Istotne znaczenie miała także przebudowa przez nich struktury gospodarki na wzór radziecki.

Urząd bezpieczeństwa w Brzozowie 1944–1956

Wojciech Szczepański „Wspomnienia. Lipiec 1944 – grudzień 1957”

Wojciech Szczepański (1914–1993) – oficer Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrześniowej, żołnierz Polski Podziemnej, działacz Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Prezentowane w publikacji wspomnienia obejmują okres od lipca 1944 do grudnia 1957 r. Autor – komendant jarosławskiego Obwodu Armii Krajowej, a następnie kierownik Krakowskiego Okręgu Zrzeszenia WiN – z perspektywy czterdziestu lat przedstawia realizację planu „Burza” w rejonie Jarosławia, dramatyczną sytuację AK po wkroczeniu Armii Czerwonej, modyfikacje form oporu wobec nowego okupanta, początkowy okres sowietyzacji Polski oraz swój pobyt w więzieniach Polski Ludowej. Wspomnieniom towarzyszą refleksje oraz wnikliwa analiza sytuacji społeczno-politycznej ówczesnej Polski. Wspomnienia zostały spisane przez autora w 1988 roku. Obecnie trafiają do rąk czytelników w formie opracowanej, opartej o szeroką kwerendę archiwalną.

Żołnierze Batalionu Armii Krajowej „Zośka” represjonowani w latach 1944–1956

W latach 1944–1956 aresztowano i uwięziono trzydziestu siedmiu żołnierzy Batalionu Armii Krajowej „Zośka”. Aresztowania kilku z nich wiązały się z ich indywidualną działalnością w pierwszych latach powojennych, natomiast trzydziestodwuosobowa grupa byłych zośkowców została zatrzymana w zorganizowanej akcji i oskarżona o działalność konspiracyjną zmierzającą do zmiany ustroju w Polsce. Książka ta przedstawia ich losy. Jej podstawą źródłową są głównie relacje żołnierzy oddziału oraz dokumenty przez nich udostępnione, a także archiwalia znajdujące się w zasobie Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Do książki dołączono bezpłatny dodatek: płytę DVD ze spektaklem TVP