English version
Klasztor czy niemiecka twierdza?
Benedyktyńskie opactwo na Monte Cassino, wzniesione na wzgórzu górującym nad doliną rzeki Liri, stanowiło znakomity punkt obserwacyjny. W czasie II wojny światowej Niemcy zbudowali w jego rejonie umocniony odcinek linii Gustawa, mający zatrzymać aliancką ofensywę na południu Włoch. Pierwsze natarcie aliantów rozpoczęło się 17 stycznia 1944 roku i zakończyło się niepowodzeniem.
Choć nie istniały jednoznaczne dowody na zajęcie klasztoru przez Niemców, alianci podejrzewali jego wykorzystanie jako stanowiska obserwacyjnego. Doniesienia wywiadu oraz relacje z frontu, wskazujące na niemiecką obecność w okolicach wzgórza i intensywny ostrzał, doprowadziły do nacisków na jego zbombardowanie. 14 lutego 1944 roku alianci zrzucili ulotki z ogólnym ostrzeżeniem o nadchodzącym nalocie, kierowanym głównie do ludności cywilnej.
Zniszczenie klasztoru
15 lutego alianckie bombowce zrzuciły na Monte Cassino ponad 500 ton bomb burzących. W wyniku nalotu zginęły setki cywilów, którzy w budynku klasztoru szukali azylu. Zabudowania zmieniły się w ruiny, które skwapliwie zajęli niemieccy spadochroniarze tworząc tam stanowiska obronne. Drugi atak na Monte Cassino, prowadzony przez Brytyjczyków i Hindusów, również zakończył się niepowodzeniem. Po reorganizacji sił w połowie marca do trzeciego ataku ruszyli Nowozelandczycy i Hindusi, ale i tym razem zostali odparci przez Niemców. Każdy z dotychczasowych ataków kończył się dotkliwymi stratami i brakiem przełamania niemieckiej obrony.
Rola 2. Korpus Polskiego
Wysokie koszty ludzkie i operacyjne oraz trudność terenu doprowadziły do decyzji o reorganizacji sił oraz do zaangażowania do ofensywy nowych jednostek – w tym 2. Korpusu Polskiego. Decyzja o powierzeniu mu kluczowej roli w czwartej fazie operacji pod Monte Cassino zapadła na początku maja. Motywy tej decyzji były zarówno wojskowe – Polacy byli dobrze wyszkoleni, zmotywowani do działania, jak i polityczne – alianci chcieli wykazać wkład Polski w zwycięstwo nad Niemcami, mimo że sytuacja polityczna tego państwa stawała się coraz bardziej niepewna wobec presji sowieckiej.
Sam gen. Władysław Anders miał poważne wątpliwości – obawiał się wysokich strat, a także wykorzystywania jego żołnierzy jako „mięsa armatniego”. Niemniej jednak, w duchu obowiązku wobec alianckiego sojuszu i z nadzieją na podniesienie pozycji Polski na arenie międzynarodowej, zgodził się na udział Korpusu w ataku.
Polskie natarcie
Atak rozpoczął się 11 maja 1944 roku o godzinie 23:00 w ramach operacji „Diadem”. Polacy mieli zdobyć wzgórza 593 i 569 oraz sam klasztor. Walki toczyły się w skrajnie trudnym terenie, pod intensywnym ostrzałem niemieckim. Pierwsze dni przyniosły wysokie straty – 12 Pułk Ułanów Podolskich i 3 Dywizja Strzelców Karpackich nie zdołały przełamać niemieckiej obrony.
Przełom nastąpił 17 maja, kiedy udało się opanować wzgórze 593. Rankiem 18 maja patrol 12 Pułku Ułanów wszedł do ruin klasztoru i zawiesił nad nimi biało-czerwoną flagę. W południe kapral Emil Czech odegrał hejnał mariacki, ogłaszając światu polskie zwycięstwo.
Czerwone maki z polskiej krwi
Zdobycie Monte Cassino przez Polaków otworzyło aliantom drogę do Rzymu, do którego wkroczyli 4 czerwca. Z wojskowego punktu widzenia była to operacja o dużym znaczeniu operacyjnym, jednak dla Polaków miała przede wszystkim wymiar moralny i symboliczny – stanowiła dowód ich zaangażowania w walkę z hitlerowskimi Niemcami. Ten fakt został jednak przemilczany podczas konferencji jałtańskiej, gdzie decydowano o przyszłości Europy.
Zwycięstwo okupiono ogromnymi stratami: 2. Korpus Polski stracił ponad 900 poległych i ok. 3 000 rannych. Na Polskim Cmentarzu Wojennym u stóp klasztoru spoczywa 1 072 żołnierzy. W 1970 roku pochowano tam również generała Andersa, zgodnie z jego ostatnią wolą. Na jednej z płyt wyryto słowa: „Przechodniu, powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie”.
Pamięć i upamiętnienie
Każdego roku 18 maja obchodzona jest rocznica zdobycia Monte Cassino. Główne uroczystości odbywają się na Polskim Cmentarzu Wojennym, z udziałem najwyższych władz państwowych, kombatantów, ich rodzin, przedstawicieli Kościoła, młodzieży i Polonii. Towarzyszą im wydarzenia edukacyjne, spotkania z weteranami oraz wystawy historyczne.
Instytut Pamięci Narodowej aktywnie uczestniczy w upamiętnieniu tego wydarzenia. 17 maja 2024 roku na terenie opactwa benedyktyńskiego została zaprezentowana wystawa projektu IPN „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”. W otwarciu uczestniczyli m.in. córka generała Andersa, ambasador RP we Włoszech Anna Maria Anders oraz opat klasztoru Luca Fallica.
Warto przypomnieć, że 18 maja 2022 roku w Kłodzku odsłonięto pomnik Emila Czecha, trębacza z Monte Cassino. Biuro Upamiętnienia Walk i Męczeństwa IPN wsparło to przedsięwzięcie, finansując wykonanie modelu i odlewu w brązie rzeźby inspirowanej zdjęciem plutonowego Czecha odgrywającego hejnał mariacki.
Odsłonięcie pomnika Emila Czecha, trębacza z Monte Cassino, Kłodzko, 18 maja 2022, fot. IPN
Z okazji 80. rocznicy bitwy, nakładem Wydawnictwa IPN ukazała się publikacja „Bohaterowie spod Monte Cassino na rozstajach historii” autorstwa Teodora Gąsiorowskiego, Anety Hoffmann i Przemysława Romaniuka. Książka przedstawia powojenne losy żołnierzy 2. Korpusu, którzy stanęli przed wyborem: emigracja, powrót do Polski lub wyjazd na ziemie utracone przez II RP. Opracowanie zawiera biogramy reprezentantów każdej z tych dróg.
Postać gen. Władysława Andersa została szeroko opisana w publikacji IPN „Generał broni Władysław Anders. Czyny i pamięć” autorstwa Jerzego Kirszaka, Bogusława Polaka i Michała Polaka. Autorzy dotarli do nieznanych wcześniej źródeł i archiwaliów, ukazując drogę życiową generała – od młodości, przez kampanie wojenne, aż po emigrację. Część materiałów pochodzi z prywatnych zbiorów i publikowana jest po raz pierwszy.
Na naszym portalu przystanekhistoria.pl znajdziecie Państwo zakładkę tematyczną „Bitwa o Monte Cassino”, zawierająca liczne artykuły i opracowania historyczne poświęcone tej tematyce.
Zachęcamy również do obejrzenia na kanale IPNyvPL cyklu filmów edukacyjnych „Czego nie wiedziałeś o Monte Cassino”. To cykl 9 krótkich filmów przygotowanych przez Biuro Edukacji Narodowej IPN w związku z 80. rocznicą tej bitwy. Zapraszamy do zapoznania się ze zwiastunem cyklu:
Polecamy: Bitwa o Monte Cassino – materiały IPN
Kontakt dla mediów:
Rzecznik Prasowy IPN – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
rzecznik@ipn.gov.pl
AUDIO
- Bitwa o Monte Cassino: Jan Józef Kasprzyk, doradca prezesa IPN