45. rocznica powstania „NSZZ »Solidarność«. 45. rocznica podpisania Porozumień Sierpniowych” – Dzień Solidarności i Wolności - Materiały do pobrania Instytut Pamięci Narodowej

„Nie ma solidarności bez miłości (...), która jest wrażliwa na niedolę innych (...), pragnie dobra dla drugich (...) zapomina o sobie i gotowa jest do wspaniałomyślnego dawania”

Jan Paweł II - Sopot, 5 czerwca 1999 r.

„Nie ma wolności bez solidarności, solidarności z drugim człowiekiem, solidarności przekraczającej różnego rodzaju bariery klasowe, światopoglądowe, kulturowe, a nawet geograficzne.

Jan Paweł II - Warszawa, 11 czerwca 1999, Parlament RP

Następny

Powrót

pauza

31 sierpnia 1980 r. w hali Stoczni Gdańskiej zostały podpisane Porozumienia Sierpniowe między komitetami strajkowymi a komunistycznym rządem.

Dało to początek Niezależnemu Samorządnemu Związkowi Zawodowemu „Solidarność” – pierwszemu niezależnemu związkowi zawodowemu powstałemu w krajach komunistycznych po zakończeniu II wojny światowej. „Solidarność” w dalszej perspektywie przyczyniła się do upadku komunizmu w Europie, rozpadu ZSRS oraz całego systemu jałtańskiego.

W latach 1980–1981 do „Solidarności” należało około 10 milionów Polaków. „Solidarność" stała się fenomenem. Był to nie tylko związek zawodowy, ale i ruch społeczny, który dał Polakom nadzieję i wyzwolił aktywność w wymiarze społeczno-politycznym. Zaczęły powstawać kolejne niezależne organizacje: Niezależne Zrzeszenie Studentów oraz NSZZ Rolników Indywidualnych.

Na tej wolnościowej fali w Polsce pojawiły się przejawy społeczeństwa obywatelskiego. W wielu zakładach pracy i instytucjach ukazywały się redagowane w sposób oddolny związkowe biuletyny informacyjne oraz czasopisma. Rozwinęła się niezależna poligrafia.

W ramach Związku prowadzono działalność kulturalną, samokształceniową, naukową i oświatową. Wiele cennych i wolnościowych inicjatyw podejmowano we współpracy z Kościołem. obok oficjalnego życia toczyło się inne, niezależne i pozbawione reżimowej kontroli.

***

31 sierpnia: Dzień Solidarności i Wolności jest obchodzony co roku w rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych. Święto zostało ustanowione w celu upamiętnienia historycznego zrywu Polaków do wolności i niepodległości z 1980 roku.

***

W całej Polsce organizowane są uroczystości związane z 45. rocznicą powstania „Solidarności”. Instytut Pamięci Narodowej oddaje hołd bohaterom tamtych wydarzeń.

► 45. rocznica powstania „Solidarności”: działania oraz inicjatywy IPN

Materiały IPN - wybór

► Kalendarium

rok 1980
sierpień 1980
31 sierpnia 1980 r. w Gdańsku

O godz. 16.40 Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku i Komisja Rządowa podpisują w sali BHP Stoczni Gdańskiej porozumienie, na mocy którego powstają niezależne samorządne związki zawodowe – MKS stwierdza, że będą one przestrzegać zasad określonych w Konstytucji PRL, bronić społecznych i materialnych interesów pracowników i nie zamierzają pełnić roli partii politycznej. Stać będą na gruncie zasady społecznej własności środków produkcji stanowiącej podstawę istniejącego w Polsce ustroju socjalistycznego. Uznając, że PZPR sprawuje kierowniczą rolę w państwie, ani nie podważając ustalonego systemu sojuszy międzynarodowych, dążyć będą do zapewnienia ludziom pracy odpowiednich środków kontroli, wyrażania opinii i obrony swych interesów. Komisja rządowa stwierdza, że rząd zagwarantuje i zapewni pełne poszanowanie niezależności i samorządności wolnych związków zawodowych. Ponadto uzgodniono, że rząd wniesie do Sejmu projekt ustawy o kontroli prasy, publikacji i widowisk, zawierający prawo do zaskarżania przed sądem decyzji cenzury. Rząd zobowiązuje się także do transmisji radiowej niedzielnej mszy św., rewizji wyroków w procesach politycznych i przywrócenia do pracy osób niesłusznie jej pozbawionych. Kwestią sporną do ostatniej chwili jest żądanie zwolnienia aresztowanych działaczy opozycji. Wobec groźby kontynuacji strajku wicepremier Mieczysław Jagielski deklaruje, że następnego dnia wszyscy zatrzymani zostaną zwolnieni. Po podpisaniu porozumienia Lech Wałęsa stwierdza: Uzyskaliśmy wszystko, co w obecnej sytuacji mogliśmy uzyskać. Resztę też uzyskamy, bo mamy rzecz najważniejszą: nasze niezależne samorządne związki zawodowe. To jest nasza gwarancja na przyszłość. Za MKS porozumienie podpisują członkowie Prezydium: przewodniczący Lech Wałęsa, wiceprzewodniczący Andrzej Kołodziej i Bogdan Lis, członkowie – Lech Bądkowski, W. Gruszewski, Andrzej Gwiazda, Stefan Izdebski, Jerzy Kwiecik, Z. Kobyliński, Henryka Krzywonos, Stefan Lewandowski, Alina Pienkowska, Józef Przybylski, Jerzy Sikorski, Lech Sobieszek, Tadeusz Stanny, Anna Walentynowicz, Florian Wiśniewski. Ze strony rządowej podpisują: Mieczysław Jagielski – wiceprezes Rady Ministrów PRL, Zbigniew Zieliński – członek sekretariatu KC PZPR, Tadeusz Fiszbach – przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku, Jerzy Kołodziejski – wojewoda gdański. MKS w Gdańsku przekształca się w Międzyzakładowy Komitet Założycielski Niezależnego Związku Zawodowego. O godz. 17.55 w tzw. małej sali BHP rozpoczyna się jego pierwsze posiedzenie.

► Etiudy

Cykl etiud edukacyjnych „»Solidarność« – narodziny Wolności”

Latem 1980 r. w Polsce wybuchła kolejna fala protestów społecznych, które doprowadziły do powstania we wrześniu 1980 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Zrodzona z sierpniowego strajku na Wybrzeżu „Solidarność” stała się jednak czymś więcej niż organizacją pracowniczą. W 1981 r. była liczącym blisko 10 milionów członków ruchem społecznym, wyrażającym wolnościowe dążenia Polaków, którzy po raz kolejny rzucili wyzwanie komunistycznej władzy. Związek pozostawał również inspiracją dla innych narodów Europy, które po zakończeniu II wojny światowej znalazły się w sowieckiej strefie wpływów. „Solidarność” niosła nadzieję na wolność, godność i koniec istnienia systemu komunistycznego, opartego na przemocy i powszechnym kłamstwie.

O tym jak faktycznie wyglądała polska droga do wolności, opowiada najnowszy cykl etiud filmowych, przygotowanych przez Biuro Badań Historycznych IPN we współpracy z Centralnym Przystankiem Historia IPN im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego. W tych krótkich filmach naukowcy z Instytutu Pamięci Narodowej opowiedzą, w jaki sposób rodził się a następnie wyglądał opór polskiego społeczeństwa wobec komunistycznej władzy.

Odcinek 1. „Lubelski Lipiec ‘80”

Od lipca 1980 r. władze komunistyczna rządzące Polską wprowadziły podwyżkę cen artykułów mięsnych w bufetach i stołówkach zakładowych. Decyzja ta zwiększyła niezadowolenie społeczne, które w tamtym czasie było już dość duże. Wynikało ono z pogłębiającego się kryzysu gospodarczym, w jakim PRL znalazł się drugiej połowie lat ’70.

8 lipca 1980 strajk rozpoczęła załoga Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL Świdnik w Świdniku. W kolejnych dniach zaczęły strajkować inne zakłady znajdujące się na Lubelszczyźnie, w tym największe przedsiębiorstwo w regionie czyli Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Lublinie. Łącznie zastrajkowało wówczas ponad 150 zakładów, ulokowanych na Lubelszczyźnie. Zasięg protestów była na tyle duży, że zmusił władze do podjęcia rozmów ze strajkującymi.

Odcinek 2. „Polskie lato ‘80”

Od lipca 1980 r. władze komunistyczne rządzące Polską wprowadziły podwyżkę cen artykułów mięsnych w bufetach i stołówkach zakładowych. Decyzja ta zwiększyła niezadowolenie społeczne, które w tamtym czasie było już dość duże. Wynikało ono z pogłębiającego się kryzysu gospodarczego, w jakim PRL znalazła się drugiej połowie lat ’70.

Z powodu wspomnianych wyżej podwyżek, w lipcu i sierpniu 1980 r., całą Polskę ogarnęła fala strajków. Najpierw zaprotestowali robotnicy Lubelszczyzny, a następnie pracownicy różnych regionów Polski, w tym np. Mazowsza i Wybrzeża. Sytuacja była na tyle poważna, że ówczesne polskie władze zasiadły do rozmów z protestującymi.

Strajk w Stoczni Gdańskiej '80

► Spoty

Solidarność narodziła się w Szczecinie – 45 rocznica utworzenia NSZZ „Solidarność”

Szczeciński oddział IPN przygotował cykl 10 spotów pod wspólnym tytułem „Solidarność narodziła się w Szczecinie”. Spoty zawierają wspomnienia szczecińskich uczestników sierpniowych strajków. Zapraszamy codziennie (oprócz weekendu) aż do 30 sierpnia o godzinie 8.00 na nasze media społecznościowe.

► Infografiki historyczne

► Biogramy

– Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

► Świadectwa – Archiwum Historii Mówionej IPN

Opowiedzialne.ipn.gov.pl

Solidarność

Andrzej Gwiazda – działacz opozycji w okresie PRL, współtwórca Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża i NSZZ „Solidarność”. Jako kilkuletni chłopiec przeżywa koszmar II wojny światowej, kiedy to wraz z rodziną zostaje wywieziony do kołchozu w Kazachstanie. Gdy w czerwcu 1976 r. wybuchają protesty robotnicze, solidaryzuje się z powstającym KOR. W 1978 r. zostaje jednym z twórców Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża. W sierpniu 1980 r. staje na czele strajku w Zakładach „Elmor”. Zostaje również członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, gdzie odpowiada m.in. za kontakt z doradcami związku. Wówczas z narastającym krytycyzmem obserwuje działania Lecha Wałęsy jako lidera strajku. Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych rzuca się w wir pracy związkowej w Regionie Gdańskim. Zostaje także kandydatem na przewodniczącego Solidarności. Coraz wyraźniej dostrzega działania kierownictwa PZPR w kierunku wprowadzenia stanu wojennego. Komunistyczne represje dotykają go bezpośrednio.

Andrzej Gwiazda - cytaty

Sierpień 1980

zastanowiłem się w zasadzie, o co my walczymy, bo nie można walczyć o wszystko. Trzeba wiedzieć, o co się walczy, gdzie kończyć, bo to jest również warunek, żeby się nie dać zepchnąć tam, gdzie się nie chce, prawda?

I analizując sytuację, stwierdziłem, że musimy wywalczyć taki kształt porozumienia, żeby się tak z tym oficjalnie jakby uwikłali, żeby przez pół roku nie mogli nas rozwalić - przez pół roku dlatego, że przez pół roku będzie w zupełności wystarczające, żeby ludzi w całej Polsce nauczyć metod walki pozainstytucjonalnej, i wtedy już mogą nas zamykać, bo walka pójdzie i tak dalej, no i to była moja jakby taktyka rozmów: wywalczyć tyle, żebyśmy mieli pół roku wolności, pół roku, żeby nauczyć ludzi pozainstytucjonalnej walki (...).

Refleksje o „Solidarności" 40 lat po jej powstaniu

„Solidarność” jest znacznie bardziej ogólnym doświadczeniem. Pierwsze, że okazuje się, że agentura wobec demokratycznych struktur jest bezradna. (...) okazało się, że konieczny był stan wojenny, konieczne były czołgi i transportery na ulicach, żeby zdławić zwykły, społeczny, demokratyczny ruch czy związek zawodowy, i ta agentura kompletnie nie dała nic. Być może osłabiła na tyle, że to zwycięstwo było łatwiejsze, ale wcale nie wiadomo, a więc to jest ta ogromna zaleta.

No i jeszcze to, że są sytuacje, w których 10 000 000 ludzi, a w zasadzie można powiedzieć, dwadzieścia pięć, bo jeszcze rodziny przecież były (...), jest w stanie współpracować, i to nawet nie tylko na tej zasadzie, że wykonywać rozkazy, ale właśnie współpracować, bo przecież cały strajk powstawał na zasadzie, że cały łańcuch ludzi, bez żadnego porozumienia i bez możliwości skoordynowania swoich działań robiło to, co należy. Ania Walentynowicz, Alina Pieńkowska i Ewa Osowska zatrzymała resztki strajkujących.

Anna Duda-Gwiazda – inżynier budowy okrętów, działaczka opozycji w okresie PRL, zaangażowana w tworzenie Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża oraz NSZZ „Solidarność”. Jest sierpień 1980 r. Joanna Duda-Gwiazda ma już za sobą wiele lat działalności opozycyjnej i związkowej, walki o prawa robotnicze i obywatelskie. Rok wcześnie została za to zwolniona z pracy, ale przywrócona do niej przez sąd. Zostaje uczestniczką strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, członkinią Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, współautorką 21 postulatów strajkowych. Pracując bez wytchnienia, współdziała bezpośrednio z mężem – Andrzejem Gwiazdą, oraz m.in. z Lechem Wałęsą i Bogdanem Borusiewiczem. Wcześniej (w 1968 r.) uczestniczy w Gdańsku w manifestacji pod Politechniką Gdańską i Operą Bałtycką, zakończonej starciem z milicją. W 1976 r. razem z mężem wspiera powstający Komitet Obrony Robotników.
Andrzej Kołodziej – działacz opozycji w okresie PRL, organizator strajku w Stoczni Komuny Paryskiej, sygnatariusz Porozumień Sierpniowych. Rok 1977 – Andrzej Kołodziej rozpoczyna pracę w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Niedługo po tym zostaje z niej zwolniony z powodu swojej aktywności opozycyjnej. Znajduje zatrudnienie w kolejnym zakładzie, Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Tam już w pierwszym dniu pracy podejmuje się zorganizowania strajku. Współpracuje z Anną Walentynowicz, Bogdanem Borusiewiczem oraz Andrzejem Butkiewiczem. Te wydarzenia sprawiają, że staje się jedną z głównych osób mających wpływ na przebieg wydarzeń z Sierpnia ’80.
Tadeusz Chmielewski – inżynier, opozycjonista w PRL, członek NSZZ „Solidarność”, działacz społeczny i polityczny, nauczyciel, więzień stanu wojennego.
Stanisław Fudakowski - psycholog, uczestnik strajków 1980 i 1981 r., członek NSZZ „Solidarność”.
Bogusława Gora – nauczycielka, wychowawczyni młodzieży – społeczniczka i instruktorka harcerska. W 1984 r. zwolniona z pracy w Zespole Szkół Rolniczych w Miętnem za wspieranie uczniów protestujących w obronie krzyży zdjętych na polecenie dyrekcji z pomieszczeń szkolnych.
Kornel Morawiecki – fizyk, nauczyciel akademicki, członek NSZZ „Solidarność”, współzałożyciel i przewodniczący Solidarności Walczącej, poseł na Sejm RP.
Bogusław Nizieński – prawnik, sędzia, w latach 1999–2004 Rzecznik Interesu Publicznego.
Jan Sikorski – kapłan archidiecezji warszawskiej, doktor teologii, pierwszy naczelny kapelan Duszpasterstwa Więziennego RP.
Jadwiga Staniszkis – profesor socjologii, publicystka, działaczka opozycji demokratycznej w PRL.
Ewa Tomaszewska – działaczka Solidarności, członek Zarządu Regionu Mazowsze, represjonowana i wielokrotnie aresztowana, w stanie wojennym internowana. Posłanka, senator, deputowana do Paramentu Europejskiego.
Bronisłąw Wildstein – działacz opozycji w okresie PRL, pisarz, dziennikarz, publicysta. Kawaler Orderu Orła Białego.

Więcej notacji: TUTAJ

► Krzyż Wolności i Solidarności

Krzyż Wolności i Solidarności jest znakiem wdzięczności państwa polskiego dla osób, które swymi zmaganiami z systemem komunistycznym w latach 1956–1989 przyczyniły się do odzyskania przez Polskę niepodległości po półwieczu zniewolenia i zależności od Związku Sowieckiego. To bohaterowie, tworzący kolejne ogniwo w łańcuchu pokoleń Niepodległej.

Instytut Pamięci Narodowej wypełnia zaszczytne zadanie składania wniosków, na podstawie których Prezydent Rzeczypospolitej przyznaje Krzyż Wolności i Solidarności. Pamięć narodu o ludziach oddanych sprawie wolności i solidarności oraz nasza wierność tym wartościom są jednym z fundamentów niepodległości.