Instytut Pamięci Narodowej

Rozmowy

Twarze olsztyńskiej bezpieki

Książka przedstawia 176 not z przebiegu służby członków kadry kierowniczej UB i SB woj. olsztyńskiego z lat 1945–1990. To trzecia, po wrocławskiej i krakowskiej, publikacja IPN przedstawiająca lokalne struktury aparatu bezpieczeństwa. Opisuje struktury wewnętrzne UB i SB, zawiera zdjęcia funkcjonariuszy, przebieg ich karier, indeksy: osobowy i geograficzny. Informator pod red. Piotra Kardeli opracował zespół w składzie: Renata Gieszczyńska, Paweł Kalisz, Piotr Kardela, Paweł Piotr Warot.

Wyrok Workuta. Wywiad-rzeka z zesłańcem na Workutę Józefem Wojciechowskim

Spisane przez Jana Stanisława Smalewskiego wspomnienia z workuckiego zesłania, wydobyte z pamięci Józefa Wojciechowskiego, to lektura i typowa, i szczególna zarazem. Typowa, bowiem opis, przywołany na kartach książki, sytuuje się w długim już ciągu bliźniaczo niekiedy podobnych doświadczeń, które stały się udziałem tych wszystkich, których wojenny i powojenny los rzucił na „nieludzką ziemię”. Szczególna, bo zmysł obserwacji bohatera opowieści, wsparty doświadczonym piórem J. S. Smalewskiego, zamienia się z opisu jednostkowego losu w panoramę losu zbiorowego, losu Polaka, który nie tylko przeżycia swe wiernie potrafił odtworzyć, ale i zdobył się na refleksję poświadczającą moralną tężyznę zdecydowanej większości spośród tych, z którymi podczas „łagiernej” epopei się zetknął.

W poszukiwaniu tożsamości. Październik 1956 na Pomorzu Zachodnim

„Czy tak ważny moment przełomowy, jakim w dziejach Polski był rok 1956, również na Pomorzu Zachodnim przyniósł istotne zmiany jakościowe, wydaje się dziś zasługiwać na odpowiedź ze strony nauki. Ważny krok w tym kierunku poczynili uczestnicy konferencji »W poszukiwaniu tożsamości. Październik '56 na Pomorzu Zachodnim«, która odbyła się w Szczecinie 16 listopada 2006 roku. Jej inicjatorami byli szczecińscy historycy z Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego oraz z miejscowego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej”.

Operacja „Sejm” 1944–1946 / Операція „СЕЙМ” 1944–1946

Salezjańska Szkoła Organistowska w Przemyślu i jej likwidacja w roku 1963 r.

Książka ukazuje dzieje i osiągnięcia Salezjańskiej Szkoły Organistowskiej w Przemyślu – od momentu powstania w 1916 r. aż do jej likwidacji przez władze totalitarnego państwa. Publikacja składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej przedstawiono historię szkoły, jej funkcjonowanie i osiągnięcia w latach 1916–1963 oraz wydarzenia związane z jej likwidacją. Ks. Artur Świeży SDB ukazał historię i działalność Szkoły Organistowskiej od jej założenia w 1916 r. do wybuchu II wojny światowej. Ks. Waldemar W. Żurek przedstawił powojenną działalność szkoły aż do momentu jej likwidacji w 1963 r. Natomiast Mariusz Krzysztofiński z Rzeszowskiego Oddziału IPN ukazał posunięcia władz komunistycznych, zmierzające do likwidacji szkoły, jak również działania stających w jej obronie Salezjanów i społeczeństwa Przemyśla. Dopełnieniem rozpraw są zamieszczone w części drugiej dokumenty, związane z działalnością szkoły i jej likwidacją, oraz wspomnienia, relacje uczniów i nauczycieli Szkoły Organistowskiej, a także osób będących świadkami jej likwidacji. Uzupełnienie wydawnictwa stanowią fotografie, ukazujące sylwetki uczniów i wykładowców, szkolne zespoły muzyczne oraz życie codzienne szkoły i parafii salezjańskiej. Zamieszczono tu również zdjęcia wykonane przez funkcjonariuszy MO podczas przejmowania budynków Szkoły Organistowskiej.

Powiat sanocki w latach 1944–1956

Publikacje dotyczące dziejów społeczno-politycznych powiatu sanockiego w latach 1944–1956, powstałe przed 1989 r., z różnych względów nie spełniły kryteriów stawianych obiektywnym i rzetelnym opracowaniom naukowym. Często, mimo dobrej woli badaczy zajmujących się tą tematyką, napotykali oni w swoich kwerendach na podstawową przeszkodę – brak dostępu do najważniejszych źródeł archiwalnych. Pozwolenie na korzystanie z nich uzyskiwali w Polsce Ludowej tylko dyspozycyjni historycy, realizujący badania zgodnie z wizją propagowaną przez rządzącą partię komunistyczną.

Województwo śląskie 1945–1950. Zarys dziejów politycznych

W przedstawianym opracowaniu starano się w sposób syntetyczny zaprezentować dzieje istniejącego w latach 1945–1950 województwa śląskiego. Pierwotnie autorzy chcieli przygotować kontynuację wydanej przez Uniwersytet Śląski w 1996 roku monografii pt. „Województwo śląskie (1922–1939). Zarys monograficzny”, która ukazała się pod redakcją Franciszka Serafina. W trakcie prowadzonych badań okazało się jednak, że nie było w rzeczywistości bezpośredniej kontynuacji pomiędzy tymi dwoma okresami historycznymi i dwiema strukturami administracyjnymi – przedwojennym i powojennym województwem śląskim. Przedziela je nie tylko sześć lat wojny i niemieckiej okupacji, ale, co może ważniejsze, dzieje województwa śląskiego po 1945 roku były zaprzeczeniem koncepcji ustrojowej i politycznej autonomicznego województwa śląskiego z lat 1922–1939.

Koronacja. Leśniów – 1967

Na publikację przygotowaną z okazji 40. rocznicy uroczystej koronacji Figury Matki Bożej Leśniowskiej pierwotnie złożyć się miały archiwalne zdjęcia przechowywane w Leśniowskim klasztorze, relacje świadków wydarzenia i dokumenty koronacyjne. Jednak nieoczekiwanie okazało się, że w katowickich zbiorach IPN znajdują się dokumenty dotyczące koronacji w Leśniowie. Najobszerniejszą, czwartą część publikacji, stanowią więc dokumenty operacyjne Służby Bezpieczeństwa pokazujące, jak dużą uwagę poświęcił tym uroczystościom Wydział IV SB w Katowicach. Duże zainteresowanie SB koronacją wynikało m.in. z obecności na uroczystościach prymasa kard. Stefana Wyszyńskiego oraz kard. Karola Wojtyły. W związku z tym zaplanowano kompleksowe działania operacyjne, obejmujące m.in. sporządzenie dokumentacji fotograficznej i nagrań z przebiegu uroczystości, a także akcję sił porządkowych przeciwko sprawcom ewentualnych wystąpień antypaństwowych.

Aparat bezpieczeństwa państwa wobec środowisk narodowych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945–1956

Publikacja wypełniająca lukę w historiografii polskiej opozycji antykomunistycznej po II wojnie światowej – poświęcona narodowemu nurtowi podziemia na terenie Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. Przedmiotem rozważań są tu powojenne środowiska narodowe, rozumiane głównie jako skupiska działaczy Stronnictwa Narodowego i struktur wywodzących się z ONR, a także organizacje zbrojne, takie jak NSZ i NZW. Autor nie tylko przedstawia dzieje opozycji narodowej i jej założenia ideologiczne, ale przede wszystkim kładzie nacisk na mechanizmy rozpracowania podziemia. Szeroko omawia działania lokalnych komórek aparatu bezpieczeństwa, podjęte w celu zniszczenia podziemia, a w szczególności skupia się na takich zagadnieniach, jak taktyka, strategia, użyte środki oraz zastosowane przez UB metody do wykrycia, a potem zniszczenia opozycyjnych organizacji i środowisk narodowych. Wśród analizowanych zagadnień znalazły się m.in. wielkie operacje UB o kryptonimach „Pająki”, „Dziady”, „Rzym”, prowadzone w latach 1946–1948, likwidacja podbeskidzkiego zgrupowania NSZ dowodzonego przez Henryka Flamego „Bartka” czy poczynania UB w związku z „aferą Bergu” w latach 1951–1956. Autor nie pominął również późniejszych losów osób ze środowisk narodowych, inwigilowanych przez aparat bezpieczeństwa w ramach różnego typu rozpracowań. Praca została oparta na szerokiej podstawie źródłowej – dokumentach wytworzonych przez organy represji państwa komunistycznego: Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego oraz ich jednostki terenowe. Uzupełnieniem są materiały wymiaru sprawiedliwości oraz wspomnienia.