Instytut Pamięci Narodowej

Kolejny dzień obrad rozpoczął się od panelu poświęconego poszukiwaniu i upamiętnianiu Żołnierzy Wyklętych, który zgromadził ekspertów zajmujących się badaniem miejsc pochówku oraz przywracaniem pamięci o bohaterach podziemia niepodległościowego. W dyskusji udział wzięli zastępca prezesa IPN dr hab. Krzysztof Szwagrzyk, wicedyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Jacek Pawłowicz, dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek oraz Anna Szczepańska ze Stowarzyszenia im. gen. bryg. Bolesława Nieczui-Ostrowskiego. Dyskusję prowadził red. Marcin Wikło.

Zastępca prezesa IPN dr hab. Krzysztof Szwagrzyk odniósł się do tego, ile wciąż pozostaje pracy i wyzwań w związku z poszukiwaniami i identyfikacją Żołnierzy Wyklętych:

– Wiele razy dostałem pytanie na jakim etapie jesteśmy? Gdzie jesteśmy w tej drodze? Ja niezmiennie twierdzę, że na samym początku tej drogi. Wielu pochowaliśmy, wielu zidentyfikowaliśmy, ale to zdecydowanie początek tej drogi. I jestem przekonany, że nie jest to zadanie tylko dla naszego pokolenia, ale co najmniej także dwóch, trzech następnych. Każdy, kto zna naszą historię, kto wie ile ofiar w XX wieku mieliśmy w Polsce przyzna rację. Tego zadania nie da się wykonać w krótkim czasie.

Uczestnicy podkreślili znaczenie prac ekshumacyjnych i identyfikacyjnych oraz wyzwań związanych z odnajdywaniem miejsc spoczynku osób zamordowanych w czasach komunistycznych prześladowań. Zwrócono także uwagę na konieczność pielęgnowania pamięci o Żołnierzach Wyklętych poprzez działania edukacyjne i inicjatywy społeczne.

Następnie odbył się panel „Żołnierze Wyklęci – bohaterami młodego pokolenia?”, który skupił się na tym, jak historia powojennego podziemia jest odbierana przez młodych ludzi. W rozmowie wzięli udział Marta Sałdan z Biura Poszukiwań IPN, Michał Gawriłow z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, Aleksander Podgórny z Fundacji im. Janusza Kurtyki i Kajetan Rajski z Fundacji Kwartalnika „Wyklęci”, a całość poprowadził Adam Stefan Lewandowski, zastępca dyrektora Biura Prezesa IPN. Prelegenci podkreślili, że zainteresowanie tematyką Żołnierzy Wyklętych wśród młodych ludzi rośnie, a ich historia może być inspiracją do kształtowania postaw patriotycznych.

Po panelach dyskusyjnych uczestnicy mogli wziąć udział w panelach regionalnych, w których przedstawiciele IPN z różnych części Polski omawiali działania badawcze i edukacyjne prowadzone w swoich regionach:

• Polska Północna – dr Marek Szymaniak – dyrektor IPN w Gdańsku, Krzysztof Męciński – dyrektor IPN w Szczecinie, Grzegorz Kozak – Związek Żołnierzy NSZ Okręg Szczecin, Patryk Pawłowski – Stowarzyszenie Historyczne im. 5. Wileńskiej Brygady AK;

• Polska Południowa – dr hab. Dariusz Iwaneczko – dyrektor IPN w Rzeszowie, dr hab. Filip Musiał – dyrektor IPN w Krakowie, Romuald Rzeszutek – Fundacja Non Notus, Piotr Moń – Inspektorat Wolność i Niezawisłość Beskidy;
• Polska Zachodnia – dr hab. Rafał Reczek – dyrektor IPN w Poznaniu, dr hab. Kamil Dworaczek – dyrektor IPN we Wrocławiu, Kamil Hypki – zastępca redaktora naczelnego Radia Zachód, Przemysław Lazarowicz – Stowarzyszenie Kołomyjan „Pokucie”;

• Polska Wschodnia – dr Marek Jedynak – dyrektor IPN w Białymstoku, dr Robert Derewenda – dyrektor IPN w Lublinie, Danuta Wyszyńska – Związek Sybiraków, Tomasz Szajewski – Lubelska GH im. Żołnierzy Lubelska,
  GH im. Żołnierzy Wyklętych Lubelszczyzny;

• Polska Centralna – dr Tomasz Łabuszewski – dyrektor IPN w Warszawie, Karol Piskorski – dyrektor IPN w Łodzi, Paweł Felczak – Stowarzyszenie Historyczne im. „11 Grupy Operacyjnej NSZ” Płock, Robert Szala – Ogólnokrajowy Związek Byłych Żołnierzy Konspiracyjnego Wojska Polskiego;

Pod koniec dnia uczestnicy mieli okazję obejrzeć spektakl „Przez ścianę”, opowiadający historię Wiesławy Pajdak i Jerzego Śmiechowskiego, którzy w 1947 roku zostali uwięzieni w mokotowskim więzieniu pod zarzutem udziału w konspiracji. Rozdzieleni cienką ścianą, porozumiewali się alfabetem Morse’a, a ich niezwykła relacja przetrwała nawet lata rozłąki. Sztuka ukazuje nie tylko trudne realia życia więźniów politycznych, ale też siłę człowieczeństwa i miłości, która potrafiła przezwyciężyć brutalność komunistycznych represji.

Na zakończenie Kongresu wyświetlono film „Zapora”, poświęcony jednej z najbardziej niezłomnych postaci polskiego podziemia niepodległościowego – majorowi Hieronimowi Dekutowskiemu „Zaporze”. Dokument stanowi przede wszystkim zapis wspomnień jego podkomendnych, przyjaciół i członków rodziny, którzy przybliżają widzom sylwetkę dowódcy – człowieka upartego i wymagającego, ale jednocześnie wrażliwego, marzącego o życiu bez konieczności walki. Opowieści bohaterów filmu wzbogacone zostały o archiwalne zdjęcia, dokumenty oraz animacje przedstawiające najważniejsze akcje „Zaporczyków”. Jak wielu Żołnierzy Wyklętych, major Dekutowski został skazany przez komunistyczne władze na zapomnienie – film przywraca jego postać współczesnej pamięci historycznej.

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy.