Instytut Pamięci Narodowej

O wyborze majątku w Chełmnie nad Nerem na zlokalizowanie obozu zadecydowało jego położenie: w centrum wschodniej części prowincji Kraju Warty. To właśnie tam zamieszkiwała większość wielkopolskich Żydów. Dodatkowo Ner, jako naturalna przeszkoda, miał utrudniać ewentualne ucieczki.

W obozie obok Żydów z Kraju Warty ginęli również Polacy (wymieniane są dzieci z Zamojszczyzny, zakonnice i księża, mieszkańcy domów starców i przytułków z Włocławka), Romowie i Sinti z pogranicza austro-węgiereskiego, jeńcy sowieccy, publikacje podają też grupę czeskich dzieci.

Jako metodę eksterminacji wybrano mordowanie spalinami w szczelnie zamkniętych ciężarówkach. Ciała grzebane były warstwami w zbiorowych mogiłach. Na terenie obozu odkryto cztery takie miejsca i dziesięć tzw. dołów polowych, w których również chowano pomordowanych. Do spalania zwłok używano początkowo prowizorycznych palenisk, później zbudowano piece kremacyjne.

Pierwszy okres działania obozu zakończył się 11 kwietnia 1943 r. W celu zamaskowania mogił nasadzono drzewa, zlikwidowano ogrodzenie, wysadzono pałac, a świadków rozstrzelano. W marcu 1944 r. działalność wznowiono, zapadła decyzja o likwidacji ostatniego getta w Kraju Warty w Łodzi. Pierwszy transport więźniów przybył 23 czerwca 1944 r. Łącznie wysłano ich dziesięć, znajdowało się w nich 7196 osób. Z powodu zbliżania się wojsk sowieckich w lipcu zaczęto kierować transporty do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Część więźniów została w Chełmnie do stycznia 1945 r.

Dowiedz się więcej:

• Wystawa: Niemieckie obozy zagłady
• Bartosz Januszewski: KZ-Staat. Obozy niemieckie i ich rola w systemie państwowego terroru (1933–1945)
• Muzeum byłego niemieckiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem i Muzeum Stacji Radegast w Łodzi – miejsca pamięci ofiar Litzmannstadt Getto
• Obóz zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem – czy był elementem Akcji „Reinhardt”?