Nawigacja

Historia z IPN

Armia Polska we Francji (1917–1919) – ochotnicze wojsko przyszłej Polski

Podczas I wojny światowej jedną z idei polskiej polityki było dążenie do utworzenia własnego wojska, stanowiącego potencjalnie trudny do odparcia argument na rzecz przywrócenia Polsce państwowości. Taki widomy znak narodowej samoistności powstał – przy decydującym udziale rządu tego kraju – we Francji w 1917 r. Utworzono wówczas Armię Polską, zwaną, od koloru mundurów, Błękitną Armią. Formacja ta przeszła nie tylko do legendy, ale i odegrała ona realną i pozytywną rolę w dziele odrodzenia RP.

Decyzja o utworzeniu przez Francję polskiego wojska wiązała się ze zmianą sytuacji w polityce międzynarodowej, jaka zaistniała w latach 1916–1917. Sprawa polska zyskiwała na znaczeniu z jednej strony w związku z wyczerpywaniem się zasobów demograficznych i ekonomicznych państw centralnych, z drugiej natomiast w efekcie upadku caratu i zachwiania stabilności ententy. Kwestia utworzenia polskiej państwowości, po dziesięcioleciach panującego w tej sprawie na arenie międzynarodowej milczenia, stała się przedmiotem swoistej licytacji pomiędzy mocarstwami. W logice licytacji mieściły się kolejne deklaracje walczących potęg, które rozpoczął tzw. Akt 5 listopada, wydany przez cesarzy niemieckiego Wilhelma II i Austrii Franciszka Józefa I. Dokument ten zapowiadał – co prawda mgliście w sferze szczegółów – rychłe utworzenie „samodzielnego” Królestwa Polskiego.

Dekret prezydenta Poincarégo

Dekret o powołaniu Armii Polskiej we Francji, podpisany przez prezydenta III Republiki Raymonda Poincarégo, został opublikowany 4 czerwca 1917 roku. W dokumencie znalazły się zapisy o armii autonomicznej, ochotniczej i walczącej „pod sztandarem polskim”, ale podległej komendzie i regulaminom francuskim, utrzymywanej przez rząd tego kraju. W szeregach planowanych oddziałów walczyć mieli Polacy biorący udział w wojnie jako żołnierze armii francuskiej oraz ochotnicy, przybywający z innych części świata. Z biegiem czasu utworzony w lecie 1917 r. paryski Komitet Narodowy Polski, w którego skład wchodzili m.in. Roman Dmowski, Ignacy Paderewski, Erazm Piltz i Stanisław Grabski, przejmował polityczną kontrolę nad wojskiem. To KNP zdecydował o mianowaniu w październiku 1918 r. jego nowego dowódcy – Polaka, gen. Józefa Hallera.

Od początku istnienia Armii Polskiej jej komendę sprawował gen. Louis Archinard, szef Francusko-Polskiej Misji Wojskowej. Na terenie Francji tworzono infrastrukturalne zaplecze wojska – punkty rekrutacyjne, obozy, szkoły i ośrodki szkoleniowe. Idea walki z państwami centralnymi pod własnym sztandarem spotkała się z poważnym odzewem Polaków, rozsianych po całym świecie. Trudy długotrwałej podróży i szkolenia, jak również niepewna perspektywa przyszłości nie odstraszyły tysięcy ochotników, napływających ze Stanów Zjednoczonych, Kanady, Brazylii, a nawet Chin. Organizatorzy armii wiele sił i środków – obok regularnego szkolenia wojskowego – przeznaczali na integrację rekrutów, reprezentujących rozmaite warstwy społeczne, środowiska, zawody, zasoby intelektualne i poziom kulturalny. 

Twórcy Błękitnej Armii dysponowali środkami działania również w sferze symbolicznej. Wolę walki z Niemcami u przybywających z różnych stron świata ochotników wzmacniała – obok oczywistych patriotycznych sentymentów – również heroiczna legenda Legionu Bajończyków. Nieliczny ten oddział, utworzony we Francji w 1914 r. jako polska kompania Legii Cudzoziemskiej, w 1915 r. wziął udział w Bitwie pod Arras i, dając dowody poświęcenia, został w niej zdziesiątkowany. Trzy lata później spadkobiercą tradycji bajończyków stał się 1 Pułk Strzelców Polskich – pierwszy oddział Armii Polskiej we Francji.

Na froncie zachodnim

22 czerwca 1918 r. pod Mailly w Szampanii odbyła się ceremonia wręczenia sztandarów pierwszym polskim pułkom. W uroczystości wzięli udział prezydent i minister spraw zagranicznych Francji oraz członkowie Komitetu Narodowego Polskiego. W swoim przemówieniu – pełnym nieodzownego w tych okolicznościach patosu – mówił prezydent Poincaré:

Dla dzielnych żołnierzy tu obecnych i dla Polski całej macie, o sztandary, siłę symbolu   potężniejszą o wiele jeszcze i bardziej świętą. Jesteście ojczyzną żyjącą, jesteście przeszłością odradzającą się w teraźniejszości, jesteście jutrzenką wschodzącą po ciemnej nocy, wolnością po ujarzmieniu. Odtąd nie pod obcym znakiem walczyć będą synowie Polski: mieć będą odtąd barwy własne. Przybyli tłumnie zza oceanu tworzyć będą armię    samodzielną, walczącą obok Aliantów nie tylko o ideał wspólny, ale i o własny ideał narodowy. Dni zbawczego podniecenia, dni nadziei i zmartwychwstania!

 

Istnienie Armii Polskiej we Francji było w istocie nie tylko argumentem w grze o restytucję państwowości (którą niewiele wcześniej – 3 czerwca 1918 r. – za jedną z przesłanek trwałego pokoju uznali w Wersalu szefowie rządów Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch). Stanowiła ona również podstawę do rozwinięcia szerokiej akcji politycznej na Zachodzie (KNP) i warunek znalezienia się podczas konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. w gronie zwycięzców I wojny światowej.

Spośród oddziałów Błękitnej Armii w prowadzonych na froncie zachodnim walkach udział wziął przede wszystkim 1 Pułk Strzelców Polskich, który działał na odcinku znajdującym się na południowy wschód od miasta Reims. Równolegle trwał proces formowania i szkolenia kolejnych formacji, którego nie przerwano w momencie zakończenia wojny. Wręcz przeciwnie – po 11 listopada liczebność armii bardzo znacząco wzrosła, co było efektem przyjęcia w jej szeregi ponad trzydziestu tysięcy ochotników – byłych jeńców z armii Austro-Węgier, więzionych dotychczas na terytorium Włoch. Zakończenie walk miało też pozytywny wpływ na uzbrojenie i wyposażenie polskich oddziałów – broń i sprzęt otrzymywały one po demobilizowanych oddziałach francuskich.

Błękitny generał

W jesieni 1918 r. dowództwo polskich oddziałów, stacjonujących i formowanych we Francji, objął dowódca w głośnych bitwach pod Rarańczą i Kaniowem gen. Józef Haller. Od tej pory nazwisko pochodzącego z Galicji oficera, syna powstańca styczniowego, nieodłącznie związało się z mitem Błękitnej Armii. Haller szybko stał się jej symbolem, który przysłonił nieco fakt, że przez pierwszych 16 miesięcy armią dowodził gen. Archinard.

Haller należy niewątpliwie do grona najbardziej zasłużonych polskich wojskowych swojej epoki. Tkwi w tym, jak się wydaje, pewien paradoks, bowiem generał nie posiadał ani najwyższych kwalifikacji fachowych, ani intelektualnych. Miał natomiast, jak pisał Janusz Pajewski, „wybitne kwalifikacje moralne”, odznaczał się szczerym i ofiarnym patriotyzmem oraz umiejętnością oddziaływania na innych, dodawania otuchy, budzenia zaufania. W tym świetle odmalował go w swoim pamiętniku Wincenty Witos, podkreślając wielkie zasługi generała dla budowania morale polskiego żołnierza w decydującej fazie wojny polsko-bolszewickiej. Być może wielka kariera Hallera w pewnej mierze odzwierciedla potrzebę wzorców, symboli, bohaterów, jaka zapanowała w społeczeństwie polskim u zarania II Rzeczypospolitej.    

Na pomoc niepodległej

W kwietniu 1919 r. rozpoczął się tranzyt podległych gen. Hallerowi oddziałów do Polski. Zagadnieniem negocjowanym dłuższy czas był sposób, w jakim transport żołnierzy i sprzętu miałby się odbyć. Jednym z rozwiązań, usilnie popieranych przez Komitet Narodowy Polski, było wysłanie Błękitnej Armii drogą morską do Gdańska. Na plan ten, ze względu na możliwość poczynienia „zaborczych” faktów dokonanych w stanowiącym przedmiot polsko-niemieckiego sporu mieście, nie zgodziły się Niemcy i Wielka Brytania. Ostatecznie przyjęto koncepcję tranzytu kolejowego, który – również z powodu przyjętych środków ostrożności (zaplombowane wagony, alianccy konwojenci) – przebiegł bez poważniejszych incydentów.

Na polskiej ziemi Błękitna Armia wraz ze swoim dowódcą była witana z entuzjazmem. 23 kwietnia 1919 r. „Kurier Poznański”, dając wyraz panującemu uniesieniu, pisał:

[Generał Haller] stanął tedy znów na ziemi rodzinnej, a serca wszystkich płyną ku niemu i towarzyszom, by ziścili na czele swych dzielnych wojsk nadzieje narodu.

W 1919 r. władze polskie w kraju dramatycznie potrzebowały militarnego wsparcia. Na wschodzie Wojsko Polskie prowadziło wojny z Ukraińcami i bolszewikami, na zachodzie natomiast wybuchały konflikty zbrojne z Niemcami (powstanie wielkopolskie, I powstanie śląskie) i Czechosłowacją (walki na Śląsku Cieszyńskim). Przyjazd siedemdziesięciotysięcznej armii, wyposażonej w broń maszynową, artylerię, czołgi i samoloty, posiadającej ponadto w swoich szeregach znaczną liczbę doświadczonych francuskich oficerów, stanowił zatem moment wyczekiwany i niewątpliwie z punktu widzenia obrony młodego państwa bardzo istotny. Już w maju Haller ze swoim I Korpusem dokonał zwycięskiej kampanii przeciw Ukraińcom, która linię frontu przesunęła daleko na wschód. Ostatecznym sprawdzianem wartości bojowej przybyłych z Francji oddziałów była jednak przede wszystkim wojna z bolszewikami. W jej decydującym okresie wzięły one udział w wyprawie kijowskiej, Bitwie Warszawskiej i Bitwie nad Niemnem.  

Na początku września 1919 r. Błękitna Armia została wcielona do Wojska Polskiego. Dotychczasowych 5 dywizji przeorganizowano, dostosowano do krajowego ustawodawstwa i regulaminów; na ich podstawie powstały 4 dywizje piechoty WP: 11, 12, 13 i 18. Naturalna i w pełni uzasadniona decyzja naczelnego dowództwa niosła za sobą również skutek negatywny – niezadowolenie części żołnierzy (w szczególności przybyszów zza oceanu), którzy, przekroczywszy przyjęty w kraju wiek poborowy, zostali z wojska zwolnieni i znaleźli się z dala od domów bez środków do życia.

W 1919 r. odyseja Błękitnej Armii zakończyła się. Wojsko, które powstało w epoce nieobecności Polski na mapach, doczekało jej wskrzeszenia i poważnie przysłużyło się utrwaleniu jej bytu oraz niepodległości. Prócz legendy i pięknej historii, rozgrywającej się na głównej arenie dwudziestowiecznych dziejów Europy, pozostały po nim 4 dywizje, które we wrześniu 1939 r. ponownie ruszyły do walki.

Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN we Wrocławiu przygotowało infografiki, poświęcone Armii Polskiej we Francji oraz jej dowódcy, gen. Józefowi Hallerowi. Zachęcamy do ich pobierania, oglądania i czytania.

  • Plakat „Bajończycy. Geneza polskiego wojska we Francji podczas I wojny światowej”, przedstawiający szlak bojowy bajończyków we Francji wraz z kalendarium działań jednostki.
    Bajończycy. Geneza polskiego wojska we Francji podczas I wojny światowej
  • Plakat "Powstanie Armii Polskiej we Francji", przedstawiający międzynarodowe uwarunkowania utworzenia Armii Polskiej we Francji i informacje na temat jej organizacji, prezentujący również umundurowanie polskich oddziałów.
    Powstanie Armii Polskiej we Francji
  • Plakat "Szlak bojowy 1 Pułku Strzelców Polskich", przedstawiający najważniejsze związane z Armią Polską miejsca na terenie Francji, zlokalizowane na mapie główne wydarzenia szlaku bojowego 1 Pułku Strzelców Polskich oraz informacje, związane z rozwojem armii i ceremonią wręczenia jej oddziałom sztandarów.
    Szlak bojowy 1 Pułku Strzelców Polskich
  • Plakat "Przyjazd Błękitnej Armii do Polski", przedstawiający informacje na temat tranzytu Błękitnej Armii do Polski, jej walorów, składu, włączenia w szeregi Wojska Polskiego i udziału w prowadzonych w 1919 r. walkach.
    Przyjazd Błękitnej Armii do Polski
  • Plakat "Wódz Błękitnej Armii generał Józef Haller 1873–1960", przedstawiający najważniejsze wydarzenia z biografii generała Józefa Hallera, ze szczególnym uwzględnieniem czasów I wojny światowej, wojen polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej.
    Wódz Błękitnej Armii gen. Józef Haller
  • Grafika przedstawia żołnierza Legii Cudzoziemskiej z początków I wojny światowej.
    Bajończycy i rueilczycy
  • Grafika przedstawia Władysława Szujskiego w mundurze Legii Cudzoziemskiej podczas bitwy
    Władysław Szujski
  • Grafika przedstawia tekst na temat wydarzeń z historii Legionu Bajończyków, które miały miejsce w 1914 roku.
    Bajończycy. Geneza polskiego wojska we Francji podczas I wojny światowej, cz. 1
  • Grafika przedstawia tekst na temat wydarzeń z historii Legionu Bajończyków, które miały miejsce w 1915 roku.
    Bajończycy. Geneza polskiego wojska we Francji podczas I wojny światowej, cz. 2
  • Grafika przedstawia tekst na temat wydarzenia z 1917 roku, które miało związek z Legionem Bajończyków.
    Bajończycy. Geneza polskiego wojska we Francji podczas I wojny światowej, cz. 3
  • Grafika przedstawia szlak bojowy Legionu Bajończyków, ukazany na mapie Francji, oraz straty tego oddziału w Bitwie pod Arras w 1915 roku.
    Szlak bojowy bajończyków
  • Grafika przedstawia żołnierza w mundurze Armii Polskiej we Francji, czapkę – rogatywkę oficerską, naszywkę orła i metalowego orła armii Hallera.
    Błękitna Armia
  • Grafika przedstawia ceremonię mianowania przez Komitet Narodowy Polski gen. Józefa Hallera dowódcą Armii Polskiej we Francji oraz tekst, poświęcony zagadnieniom werbunku i organizacji tej armii.
    Werbunek i organizacja
  • Grafika przedstawia zawody sportowe, w których udział brali żołnierze Armii Polskiej we Francji, oraz tekst, poświęcony kwestiom szkolenia i integracji ochotników.
    Szkolenie
  • Grafika przedstawia oddział Armii Polskiej we Francji, stojący w szeregach na tle wojskowych baraków, oraz tekst, poświęcony okolicznościom utworzenia tej armii.
    Dekret prezydenta Poincarégo
  • Grafika przedstawia na mapce okolic miasta Reims najważniejsze wydarzenia ze szlaku bojowego 1 Pułku Strzelców Polskich oraz tekst na temat uwarunkowań udziału oddziałów Armii Polskiej w walkach, prowadzonych na froncie zachodnim I wojny światowej.
    Szlak bojowy 1 Pułku Strzelców Polskich
  • Grafika przedstawia ceremonię wręczenia przez władze Francji i Komitet Narodowy Polski sztandarów pułkom Armii Polskiej we Francji.
    Wręczenie sztandarów
  • Grafika przedstawia przegląd oddziałów Armii Polskiej we Francji oraz tekst, poświęcony kwestii organizacyjnego i liczebnego rozwoju tej armii.
    Stały rozwój armii
  • Grafika przedstawia stojących obok siebie generała Józefa Hallera i marszałka Józefa Piłsudskiego oraz tekst, poświęcony zagadnieniu przyjazdu Błękitnej Armii do Polski.
    Na pomoc niepodległej
  • Grafika przedstawia mapkę ziem polskich w 1919 roku, armatę polową kaliber 75 milimetrów oraz tekst, zawierający informacje o udziale dywizji Błękitnej Armii w toczonych przez Rzeczpospolitą w latach 1919–1920 walkach.
    Wkład w odrodzenie państwa
  • Grafika przedstawia samolot Salmson 2A2, sylwetki samolotu dwupłatowego i czołgu Renault FT oraz tekst, poświęcony kwestiom walorów Błękitnej Armii i jej włączenia do Wojska Polskiego.
    W szeregach Wojska Polskiego
  • Grafika przedstawia – w formie graficznej i liczbowej – skład Armii Polskiej we Francji, którą tworzyli Polacy, przybywający z różnych części świata.
    Skład armii Hallera do kwietnia 1919 roku
  • Grafika przedstawia ukazane na osi czasu wydarzenia z życia generała Hallera z lat 1917–1920.
    Wódz Błękitnej Armii generał Józef Haller 1873–1960
  • Grafika przedstawia Józefa Hallera z okresu służby w Legionach Polskich oraz tekst opisujący zasługi generała podczas wojny polsko-bolszewickiej.
    Wódz Błękitnej Armii generał Józef Haller 1873–1960
  • Grafika przedstawia generała Józefa Hallera, dokonującego zaślubin Polski z morzem, oraz tekst poświęcony wydarzeniom z życia bohatera.
    Wódz Błękitnej Armii generał Józef Haller 1873–1960
do góry