Nawigacja

Historia z IPN

Oblężenie Warszawy w fotografii Juliena Bryana

7 września 1939 r. ostatnim pociągiem przyjechał do Warszawy amerykański fotograf, filmowiec i podróżnik Julien Bryan. Chciał zrobić kilka zdjęć zza linii frontu i bezpiecznie wrócić, nim wojska niemieckie dotrą w głąb kraju. Pozostał jednak w oblężonym mieście przez dwa tygodnie. Był jedynym zagranicznym fotoreporterem i czuł się zobowiązany do pokazania światu tragicznego losu jego mieszkańców.

Fotografowanie w oblężonej Warszawie nie było łatwe. Bryan uzyskał jednak wsparcie Prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego, który przydzielił mu samochód oraz pomocników. Dzięki temu mógł poruszać się po mieście i rejestrować bohaterską postawę jego mieszkańców. Mimo że znalazł się w samym środku walk, nie uważał się za fotografa wojennego. Mówił, że wcale nie jest „korespondentem wojennym, lecz posługującym się kamerą reporterem czasu pokoju, osobą, której praca polega na przemierzaniu świata i fotografowaniu ludzi, nie bomb”. Jak pisał: „Najważniejsze w opowieści o oblężeniu Warszawy nie były zburzone budynki lub karabiny czy niemieckie bombowce nad głową. Najważniejsze było to, co przydarzyło się zwykłym mieszkańcom Warszawy, starcom i staruszkom, matkom i małym dzieciom, tysiącom cywilnych pracowników, którzy robili swoje i nie porzucili pracy”.

Bryan nie mógł pozostać obojętny na to, co zobaczył. Na falach Polskiego Radia, pod ostrzałem niemieckich bomb, zaapelował do prezydenta Roosevelta i narodu amerykańskiego o pomoc dla stolicy Polski.

Warszawę opuścił 21 września wraz z grupą obcokrajowców. Udało mu się wywieźć zdjęcia. Jeszcze w 1939 roku pojawiły się one na łamach najważniejszych zachodnioeuropejskich i amerykańskich gazet, w tym w „Time”, „Life, „L’Illustration, „The War Illustrated”, „Look”. W 1940 r. opublikował album „Oblężenie”, a na ekrany kin wszedł film pod tym samym tytułem, który mogło obejrzeć nawet czterdzieści milionów Amerykanów i dwieście milionów widzów na całym świecie.

 

  • Ambasada Stanów Zjednoczonych w Warszawie, wrzesień 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Ambasada Stanów Zjednoczonych w Warszawie, wrzesień 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Dziesięcioletni Zygmunt Aksienow z kanarkiem w klatce, róg ulic Wójtowskiej i Przyrynek na Nowym Mieście, wrzesień 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Dziesięcioletni Zygmunt Aksienow z kanarkiem w klatce, róg ulic Wójtowskiej i Przyrynek na Nowym Mieście, wrzesień 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Budowa umocnień na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863, 7 września 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Budowa umocnień na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863, 7 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Dwunastoletnia Kazimiera Kostewicz (Mika) nad ciałem siostry Anny zabitej w ataku lotniczym na polu w pobliżu skrzyżowania ulic Ostroroga i Wawrzyszewskiej, 9 września 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Dwunastoletnia Kazimiera Kostewicz (Mika) nad ciałem siostry Anny zabitej w ataku lotniczym na polu w pobliżu skrzyżowania ulic Ostroroga i Wawrzyszewskiej, 9 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Julien Bryan i jego współpracownicy Stanley Kubicz i John Pietrowski przy pracy.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Julien Bryan i jego współpracownicy Stanley Kubicz i John Pietrowski przy pracy. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Grupa pasażerów pociągu, którym jechał Julien Bryan, czyta „Lwowski Ilustrowany Express Wieczorny”, okolice Lwowa, 5 września 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Grupa pasażerów pociągu, którym jechał Julien Bryan, czyta „Lwowski Ilustrowany Express Wieczorny”, okolice Lwowa, 5 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Julien Bryan (z kamerą) i jeńcy niemieccy przetrzymywani w więzieniu na Pawiaku w Warszawie we wrześniu 1939 roku.(AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Julien Bryan (z kamerą) i jeńcy niemieccy przetrzymywani w więzieniu na Pawiaku w Warszawie we wrześniu 1939 roku.(AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Julien Bryan i jego współpracownicy zatrzymani przez policjanta.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Julien Bryan i jego współpracownicy zatrzymani przez policjanta. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Ofiary bombardowania w pobliżu domu mieszkalnego przy Żelaznej 99, 8 września 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Ofiary bombardowania w pobliżu domu mieszkalnego przy Żelaznej 99, 8 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Pracownicy ambasady Stanów Zjednoczonych kładą flagę na dachu budynku, wrzesień 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Pracownicy ambasady Stanów Zjednoczonych kładą flagę na dachu budynku, wrzesień 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Szczątki niemieckiego bombowca Heinkel He 111 rozbitego na skarpie nad ulicą Dynasy w Warszawie, 11 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Szczątki niemieckiego bombowca Heinkel He 111 rozbitego na skarpie nad ulicą Dynasy w Warszawie, 11 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Szczątki niemieckiego bombowca Heinkel He 111 rozbitego na skarpie nad ulicą Dynasy w Warszawie, 11.09.1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Szczątki niemieckiego bombowca Heinkel He 111 rozbitego na skarpie nad ulicą Dynasy w Warszawie, 11.09.1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Wnętrze zbombardowanego Szpitala Praskiego p.w. Przemienienia Pańskiego na placu Weteranów 1863 (obecnie Aleja Solidarności) w Warszawie, 8 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Wnętrze zbombardowanego Szpitala Praskiego p.w. Przemienienia Pańskiego na placu Weteranów 1863 (obecnie Aleja Solidarności) w Warszawie, 8 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Matki z dziećmi w Szpitalu Ginekologiczno-Położniczym św. Zofii przy ulicy Żelaznej 90 na rogu z Nowolipie, 9 września 1939.  (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Matki z dziećmi w Szpitalu Ginekologiczno-Położniczym św. Zofii przy ulicy Żelaznej 90 na rogu z Nowolipie, 9 września 1939. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Mieszkańcy Pragi w Warszawie wśród zniszczeń we wrześniu 1939 roku,   ul. Przyrynek (Warszawa). (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Mieszkańcy Pragi w Warszawie wśród zniszczeń we wrześniu 1939 roku, ul. Przyrynek (Warszawa). (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Mieszkańcy Warszawy we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Mieszkańcy Warszawy we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Budowa umocnień i ruch uliczny na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej  (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Budowa umocnień i ruch uliczny na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Budowa umocnień i ruch uliczny na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej  (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Budowa umocnień i ruch uliczny na Pradze w rejonie ulicy Zygmuntowskiej (dziś fragment alei Solidarności) i placu Weteranów 1863. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Julien Bryan z płaczącą Kazimierą Kostewicz, siostrą Anny Kostewicz zabitej w ataku lotniczym na polu w pobliżu skrzyżowania ulic Ostroroga i Wawrzyszewskiej, 9 września 1939 (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Julien Bryan z płaczącą Kazimierą Kostewicz, siostrą Anny Kostewicz zabitej w ataku lotniczym na polu w pobliżu skrzyżowania ulic Ostroroga i Wawrzyszewskiej, 9 września 1939 (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Spotkanie Juliena Bryana z Kazimierą Miką (z. d. Kostewicz) w Warszawie w 1958 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Spotkanie Juliena Bryana z Kazimierą Miką (z. d. Kostewicz) w Warszawie w 1958 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Plakaty, rozkazy Dowódcy Obrony Warszawy, wyroki sądów polowych rozlepione na filarach Teatru Wielkiego na placu Teatralnym, około 15 września. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Plakaty, rozkazy Dowódcy Obrony Warszawy, wyroki sądów polowych rozlepione na filarach Teatru Wielkiego na placu Teatralnym, około 15 września. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Barykada na ulicy Nowogrodzkiej, u zbiegu z Marszałkowską. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Barykada na ulicy Nowogrodzkiej, u zbiegu z Marszałkowską. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Ludzie chroniący się pod arkadą gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Ludzie chroniący się pod arkadą gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Pacjenci i personel medyczny w Szpitalu Ginekologiczno-Położniczym św. Zofii przy ulicy Żelaznej 90 na rogu z Nowolipie. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Pacjenci i personel medyczny w Szpitalu Ginekologiczno-Położniczym św. Zofii przy ulicy Żelaznej 90 na rogu z Nowolipie. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Mieszkańcy Pragi w Warszawie wśród zniszczeń we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Mieszkańcy Pragi w Warszawie wśród zniszczeń we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Rowy przeciwlotnicze na placu Narutowicza we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Rowy przeciwlotnicze na placu Narutowicza we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
  • Polski żołnierz za umocnieniami w Warszawie we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)
    Polski żołnierz za umocnieniami w Warszawie we wrześniu 1939 roku. (AIPN/Kolekcja Juliena Bryana w Warszawie. AIPN/Julien Bryan Collection in Warsaw)

 

Po wojnie Bryan wracał do Polski kilkakrotnie: w 1946, 1958, 1959 i 1974. Udało mu się odnaleźć wiele spośród osób, które sfotografował w 1939 r. Opowieść o tych poszukiwaniach zawarł w wydanej w 1960 roku książce „Warsaw. 1939 Siege. 1959 Warsaw Revisited”. Zmarł w Nowym Jorku 20 października 1974 roku, wkrótce po powrocie z Polski.

Dzięki porozumieniu zawartemu w 2010 r. z synem fotografa Samem Bryanem w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej przechowywana jest kolekcja kopii cyfrowych zdjęć Juliena Bryana.

 

 

Wydane zostały albumy „Oblężenie Warszawy w fotografii Juliena Bryana” i „Kolory wojny” oraz zorganizowano wystawę „Amerykanin w Warszawie. Stolica w obiektywie Juliena Bryana 1936–1974” (we współpracy z Domem Spotkań z Historią w Warszawie, 19.11.2010–13.03.2011). W 2020 roku został wydany album fotografii Bryana ze Związku Sowieckiego z lat 1930–1959Najbardziej tajemniczy kraj świata. Związek Sowiecki w fotografiach i tekstach Juliena H. Bryana 1930–1959 / The Most Mysterious of Countries. The Soviet Union in the Photographs and Writings of Julien H. Bryan 1930–1959”, pod redakcją naukową Tomasza Stempowskiego.

oprac na podst. tekstu Tomasza Stempowskiego (Archiwum IPN)

* * *

3 września 2019 roku w warszawskim Centrum Edukacyjnym IPN „Przystanek Historia”  otwarta została wystawa „Oblężenie Warszawy 1939. Fotografie Juliena Bryana”. Wernisażowi towarzyszył pokaz filmu Eugeniusza Starky'ego „Ostatni korespondent – oblężenie Warszawy 1939”.

W spotkaniu wzięli udział syn słynnego fotoreportera Juliena Bryana – Sam Bryan, Eugeniusz Starky – autor filmu oraz bohaterowie fotografii sprzed 80 lat: Kazimiera Mika (dziewczynka, którą przytula Bryan i która rozpacza po zabitej siostrze) i Zygmunt Aksienow (chłopiec z kanarkiem).

Kazimiera Mika – dziewczynka ze zdjęcia Juliena Bryana. Fot. Sławek Kasper (IPN)

Zygmunt Aksienow – chłopiec z kanarkiem ze zdjęcia Juliena Bryana. Fot. Sławek Kasper (IPN)

Sam Bryan oraz bohaterowie fotografii jego ojca sprzed 80 lat: Kazimiera Mika i Zygmunt Aksienow. Fot. Sławek Kasper (IPN)

do góry