English versionNiespodziewany cios
17 września 1939 r. Armia Czerwona bez wypowiedzenia wojny wkroczyła na teren II Rzeczpospolitej. Napaść na Polskę była częścią tajnego paktu Ribbentrop-Mołotow, który zawarły Niemcy i Rosja. Związek Sowiecki uznał, że wszelkie układy zawarte uprzednio z Polską (w tym traktat ryski z 1921 r. i pakt o nieagresji z 1932 r.) nie obowiązują, Polska bowiem przestała istnieć. W chwili, gdy komisarz ludowy spraw zagranicznych Potiomkin odczytywał ambasadorowi Grzybowskiemu treść noty dyplomatycznej, Armia Czerwona rozpoczęła już zbrojną napaść na całej długości wschodniej granicy II RP.
W wielu punktach wzdłuż granicy oraz w głębi polskiego terytorium, m.in. pod Kowlem, Sarnami, Baranowiczami, Dubnem, Oranami i Tarnopolem agresorowi opór stawiały jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza (m.in. Pułku „Sarny”, Zgrupowania „Małyńsk”, batalionów: „Kleck”, „Ludwikowi”, „Sienkiewicze”, „Dawigródek”) i Wojska Polskiego. Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga 29–30 września stoczyła zwycięskie walki z oddziałami sowieckimi pod Jabłonią i Milanowem. Improwizowana grupa dowodzona przez gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna pod Szackiem 28 i 29 września walczyła z 52. Dywizją Strzelecką. Była to największa bitwa z Sowietami w kampanii wrześniowej. 1 października 1939 r. pod Wytycznem wspomniane oddziały polskie stoczyły również walkę z sowiecką 45. Dywizją Strzelecką. Wobec przewagi wroga, a przy tym wyczerpania wojsk polskich, gen. Orlik-Rückemann zadecydował o zaprzestaniu walki i wydał rozkaz rozproszenia swoich oddziałów.
Do rangi symbolu urosła także obrona Grodna (20–21 września). W dniach 18–19 września broniło się Wilno. Pod Lwów pierwsze jednostki sowieckie dotarły w nocy z 18 na 19 września. 21 września 1939 r. dowództwo obrony Lwowa rozpoczęło pertraktacje z Sowietami i dzień później, 22 września, podpisano protokół o przekazaniu miasta Armii Czerwonej. Mimo zagwarantowania w tym dokumencie nietykalności oficerom polskim opuszczającym miasto Sowieci aresztowali ich, a następnie wysłali w głąb Rosji. Trafili oni głównie do obozu w Starobielsku i zostali zamordowani w Katyniu, Charkowie i Kalininie (Zbrodnia Katyńska).
Defilada bandytów
22 września w Brześciu, który został przekazany Armii Czerwonej przez Wehrmacht, odbyła się wspólna defilada oddziałów pancernych niemieckich i sowieckich. Traktat o granicach i przyjaźni, zwany też drugim paktem Ribbentrop-Mołotow, ZSRS i Rzesza Niemiecka podpisały 28 września 1939 r. Sowieci i nazistowskie Niemcy tym razem oficjalnie przypieczętowali podział Polski oraz rozdzielili strefy wpływów w krajach bałtyckich.
W ślad za oddziałami Armii Czerwonej na tereny polskie wkraczały oddziały specjalne NKWD. Zaczęły się masowe aresztowania i egzekucje elit lokalnych zgodnie z przygotowanymi uprzednio listami proskrypcyjnymi, represje wobec setek tysięcy obywateli Rzeczypospolitej (w czasie II wojny światowej wywieziono do ZSRS ponad 320 000 obywateli polskich), którzy wywożeni byli w nieludzkich warunkach na Syberię, czy do Kazachstanu, a tam przymuszani do niewolniczej pracy. Zaczęła się grabież polskiego majątku narodowego i dóbr prywatnych. Te sowieckie zbrodnie rozpoczęły szereg aktów przemocy, składających się na tragedię Golgoty Wschodu – jak stwierdzano w Uchwale Sejmu RP z 23 września 2009 r.
Kulminacyjnym momentem polityki Sowietów była śmierć 22 tys. oficerów, policjantów, naukowców, duchownych, prawników, lekarzy, nauczycieli i działaczy społecznych, rozstrzelanych przez NKWD strzałem w tył głowy na mocy decyzji najwyższych władz ZSRS z 5 marca 1940 roku.
Pamięć jest najważniejsza
W rocznicę sowieckiej agresji na Polskę w 1939 r., która zapoczątkowała masowe wywózki obywateli polskich z Kresów do ZSRS - na mocy uchwały Sejmu z 2013 r. – obchodzimy Dzień Sybiraka.
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej upamiętnia tych, którzy tam zginęli, tych, którym udało się powrócić do Ojczyzny, tych, którzy osiedli w różnych częściach świata, oraz tych, którzy pozostali w miejscu swego zesłania, gdzie kultywowali polskość – napisano w uchwale.
***
W 2022 r. IPN przygotował wystawę pt. „Pakt zbrodniarzy”, dotyczącą paktu Ribbentrop-Mołotow, która była prezentowana zarówno w Polsce, jak i za granicą (m.in. w Parlamencie Europejskim).
Sławomir Kalbarczyk, Marcin Przegiętka (red.), Po jednej i drugiej stronie linii Ribbentrop-Mołotow. Okupacja niemiecka i sowiecka ziem polskich w latach 1939-1941 w porównaniu. Tom 1, Warszawa 2020 - publikacja zawiera dziesięć studiów przygotowanych przez specjalistów zajmujących się problematyką okupacji niemieckiej i sowieckiej na ziemiach polskich w latach 1939-1941 oraz pięć krótkich podsumowań, które w zamyśle wydawców miały stanowić porównanie obu okupacji.
Tomasz Łabuszewski, Ukradzione dzieciństwo / Stolen Childhood, współpraca Anna Maria Adamus, Ewa Dyngosz, Edyta Gula, Warszawa 2022 – album poświęcony najbardziej bezbronnym polskim ofiarom II wojny światowej – czyli dzieciom.
Pion edukacyjny Instytutu Pamięci Narodowej opracował teką edukacyjną Agresja sowiecka na Polskę i okupacja wschodnich terenów Rzeczypospolitej (1939–1941), poświęconą sytuacji obywateli polskich na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Teka dostępna jest w hiperlinku.
Ponadto polecamy Państwu również artykuły i publikacje, ukazujące przyczyny, przebieg i skutki napaści sowieckiej na Polskę we wrześniu 1939 r.:
- Karol Nawrocki, Pakt zbrodniarzy. Toast za Hitlera, który zmienił świat
- Karol Nawrocki, Agresja 17 września 1939 r. – historyczne kłamstwo bieżącej polityki Kremla
- Włodzimierz Suleja, Wrzesień 1939 roku
- Magdalena Dzienis-Todorczuk, Sowiecka agresja na Polskę 17 września 1939 r.
- Oświadczenie IPN w związku z wypowiedziami Prezydenta Federacji Rosyjskiej na temat II wojny światowej i jej przyczyn
- Sowiecki film propagandowy z 1939 r. z komentarzem,
- Dokument zrealizowany przez kanał TVP Historia we współpracy z IPN i Instytutem Ekspertyz Sądowych w Krakowie pt. „Ekspertyza. Katyńskie doły śmierci”, wyprodukowany w 2019 r.,
Wkroczenie wojsk sowieckich 17 września 1939 – fotografie z zasobów Archiwum IPN
Artykuły i informacje o agresji sowieckiej na Polskę z września 1939 r. znajdą Państwo w naszych portalach www.przystanekhistoria.pl oraz Polskie miesiące.
Osobom zainteresowanym informacjami o losach bliskich represjonowanych przez Związek Sowiecki w latach 1939-1956 polecamy portal Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej Archiwum IPN.