English versionNa zajętych ziemiach polskich Niemcy już we wrześniu 1939 r. przystąpili do tworzenia sądów specjalnych. Stosowały one prawo niemieckie, co było sprzeczne z prawem międzynarodowym.
Jako pierwszy powstał Sąd Specjalny w Bydgoszczy (Sondergericht Bromberg). Już 11 września przystąpił on do orzekania. Na karę śmierci skazał tego dnia trzech Polaków: Jana Owczarzaka, Jakuba Przybyła i Bernarda Zielińskiego.
Nieżyjący już dr Edmund Zarzycki, autor książki Działalność hitlerowskiego Sądu Specjalnego w Bydgoszczy w latach w latach 1939–1945, udowodnił, że sąd ten był „w pierwszych miesiącach okupacji najbardziej bezwzględnym sądem na zajętych ziemiach polskich”. W samym tylko roku 1939 orzekł 100 kar śmierci, w tym 13 wobec kobiet, na łączną liczbę 156 osób skazanych wówczas na karę śmierci przez niemieckie sądy specjalne w okupowanej Polsce.
Sondergericht Bromberg nagminnie naginał i łamał nawet niemieckie prawo, by skazać jak największą liczbę Polaków. Biciem wymuszano na nich przyznanie się do czynów, których nie popełnili. Jako świadków zaprzysięgano tylko Niemców, a ewentualne zeznania Polaków uznawano za niewiarygodne. Oskarżonym nie tłumaczono zeznań niemieckich świadków i nie pozwalano na składanie wyczerpujących wyjaśnień. Niemieccy obrońcy byli bierni albo wręcz solidaryzowali się z prokuratorami i sędziami. Zdarzało się, że dochodzenie, rozprawa sądowa i wykonanie wyroku śmierci odbywały się tego samego dnia, a na decyzję w sprawie prawa łaski w ogóle nie czekano. Rodzin skazanych nie informowano o wyroku ani jego wykonaniu.
Nie wszystkie wyroki niemieckich sądów specjalnych można uznać za mordy sądowe, choć wiele z nich, zwłaszcza te wydane przez niemiecki Sąd Specjalny w Bydgoszczy, nimi było
– ocenia dr Tomasz Ceran z Delegatury IPN w Bydgoszczy.
Zwraca on uwagę na to, że „zbrodnie sądowe stanowiły niewielki ułamek wszystkich niemieckich zbrodni w okupowanej Polsce, w tym także na Pomorzu, i nie było to narzędzie, za pomocą którego zamierzano wyniszczyć naród polski. Sądownictwo służyło przede wszystkim legitymizacji działań politycznych i zachowaniu pozorów państwa prawa oraz potwierdzeniu tezy o polskiej winie zbiorowej”.
Ceran podaje, że łącznie w czasie wojny Sąd Specjalny w Bydgoszczy skazał na karę śmierci 348 osób, w tym 243 za „wypadki z września 1939 r.” (m.in. rzekomy udział w tzw. krwawej niedzieli). Wyroki wykonywano początkowo przez rozstrzelanie, a od lipca 1940 r. przez ścięcie.
Prokuratorzy i sędziowie odpowiedzialni za niemieckie zbrodnie sądowe w Bydgoszczy nie zostali po wojnie ukarani. Niektórzy z nich jeszcze przez wiele lat kontynuowali kariery w RFN.
***
Zbrodnie niemieckie na Pomorzu w czasie II wojny światowej od wielu lat stanowią przedmiot badań Instytutu Pamięci Narodowej. Efektem są liczne publikacje.
Polecamy Państwu najnowszą monografię dr. Tomasza Cerana Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce (Bydgoszcz–Warszawa 2024)
O Sądzie Specjalnym w Bydgoszczy pisze też prof. Maximilian Becker w wydanej przez IPN książce Sądownictwo niemieckie i jego rola w polityce okupacyjnej na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy 1939–1945 (Warszawa 2020)
Wiele materiałów o zbrodniach niemieckich na Pomorzu jest dostępnych w portalu IPN przystanekhistoria.pl:
Instytut Pamięci Narodowej przygotował ponadto portal tematyczny:
Kwestii ścigania niemieckich zbrodniarzy poświęcona jest również rozmowa dr. Filipa Gańczaka z red. Rafałem Dudkiewiczem, którą mogą Państwo obejrzeć na naszym kanale IPNtvPL:
Kontakt dla mediów:
Rzecznik Prasowy – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
rzecznik@ipn.gov.pl
AUDIO:
11.09.1939 - Sondergericht Bromberg wydał pierwsze wyroki śmierci, m.in. w sprawie tzw. bydgoskiej krwawej niedzieli - dr Filip Gańczak, Biuro Rzecznika Prasowego IPN