English versionPo I wojnie światowej Niemcy utraciły na rzecz odrodzonej Polski Pomorze Gdańskie, Wielkopolskę i część Górnego Śląska, a sam Gdańsk stał się wolnym miastem. Politycy w Berlinie nie pogodzili się z tym stanem rzeczy i relacje polsko-niemieckie pełne były napięć, których kulminacją stała się trwająca od 1925 r. wojna celna.
Przejęcie rządów w Niemczech przez Adolfa Hitlera paradoksalnie pociągnęło za sobą pewne odprężenie we wzajemnych relacjach. 26 stycznia 1934 r. poseł RP w Berlinie Józef Lipski i ówczesny minister spraw zagranicznych Rzeszy Konstantin von Neurath podpisali polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy. Hitler wciąż był w tym czasie zajęty wewnętrzną konsolidacją swych rządów. Wiedział też, że niemiecka armia jest jeszcze zbyt słaba, by ryzykować zbrojny konflikt z Polską.
Kilka lat później sytuacja była już zupełnie inna. W marcu 1938 r. Hitler zdołał bez jednego wystrzału przyłączyć do Rzeszy Austrię, a kilka miesięcy później – część Czechosłowacji.
Od jesieni 1938 r. władze w Berlinie coraz wyraźniej formułowały swe oczekiwania wobec Polski. Rzeczpospolita miałaby się zgodzić na włączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy, budowę eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez Pomorze, a także przystąpić do paktu antykominternowskiego, wymierzonego w Związek Sowiecki. W zamian Niemcy oferowali przedłużenie deklaracji o niestosowaniu przemocy i byli gotowi uznać nienaruszalność polskiej granicy zachodniej.
Okazją do poruszenia tych kwestii na wysokim szczeblu stała się nieoficjalna wizyta w Niemczech 5 i 6 stycznia 1939 r. ministra spraw zagranicznych RP Józefa Becka. Spotkał się on wówczas z Hitlerem i ze swym niemieckim odpowiednikiem Joachimem von Ribbentropem. Prasa pisała o serdecznej atmosferze rozmów, ale konkretów zabrakło, gdyż Beck nie był gotów przystać na oczekiwania gospodarzy.
„Nietrudno zauważyć, że zgoda Warszawy groziła przekazaniem Hitlerowi steru polskiej polityki zagranicznej. Utrata samodzielności w tej dziedzinie prowadziłaby zaś bez wątpienia do utraty niepodległości. Nie było gwarancji, że przywódca Rzeszy dotrzyma umowy i nie będzie stawiał kolejnych żądań” – ocenia dr Marcin Przegiętka z Biura Badań Historycznych IPN.
Z tych samych powodów przełomu nie przyniosły także rozmowy prowadzone przez Ribbentropa w Warszawie (25–27 stycznia 1939 r.) z Beckiem oraz prezydentem Ignacym Mościckim i marsz. Edwardem Śmigłym-Rydzem.
„Podczas uroczystego obiadu wydanego pierwszego dnia wizyty prześcigano się w kurtuazyjnych sformułowaniach” – pisze w książce Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939 prof. Stanisław Żerko. Niemiecki minister mówił o woli pogłębiania relacji z Polską. Roztoczył też przed Beckiem wizję wspólnej granicy polsko-węgierskiej, która byłaby do uzyskania kosztem Czecho-Słowacji. Zarazem jednak Ribbentrop – jak zapamiętał Beck – „coraz uporczywiej wracał do swych postulatów gdańskich i komunikacyjnych”, a także ponowił ofertę sojuszu antysowieckiego. Także tym razem strona polska nie wyraziła zgody.
Pierwsza oficjalna wizyta Ribbentropa w Warszawie okazała się jedyną. 28 kwietnia 1939 r. Hitler zerwał polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy, a 1 września tego samego roku Niemcy bez wypowiedzenia wojny uderzyły na Polskę.
***
Instytut Pamięci Narodowej od początku prowadzi badania nad II wojną światową, w tym jej genezą.
Nakładem Wydawnictwa IPN w 2015 r. ukazała się monografia dr. Marcina Przegiętki Komunikacja i polityka. Transport kolejowy i drogowy w stosunkach polsko-niemieckich w latach 1918–1939. Jeden z rozdziałów dotyczy planowanego niemieckiego korytarza przez Pomorze.
Polecamy również artykuły oraz wypowiedzi tego i innych autorów:
„Z Polską małżeństwo z rozsądku, a nie z miłości”
Inwazja Wehrmachtu na Polskę i zbrodnie niemieckich grup operacyjnych jesienią 1939 roku
Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy
Wykład dr. hab. Bogdana Musiała „Geneza II wojny światowej“ – Katowice, 1 września 2022
90s. historii: 28 kwietnia 1939 r. Hitler wypowiedział deklarację o niestosowaniu przemocy
Zachęcamy też do zapoznania się z broszurą Pakt zbrodniarzy, dostępną bezpłatnie w kilku wersjach językowych.