English version
W wydarzeniu uczestniczyli ambasador Republiki Macedonii Północnej w Polsce Jasmin Kahil oraz prezes Towarzystwa Polsko-Macedońskiego Emilia Kotewska-Avramceva. Wprowadzenie do debaty wygłosiły zastępca dyrektora Biura Badań Historycznych IPN Joanna Pobocha-Górkiewicz oraz dyrektor Centralnego Przystanku Historia Anna Putkiewicz.
W debacie udział wzięli: Petro Aleksowski – reżyser filmu „Macedończyk”, Łukasz Sołtysik z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu oraz dr Sylwia Szyc z Biura Badań Historycznych IPN w Warszawie. Spotkanie poprowadziła Kinga Hałacińska z Wydawnictwa IPN.
Punktem wyjścia do dyskusji była historia dziecięcych uchodźców z okresu greckiej wojny domowej (1946–1949). Choć przez dziesięciolecia określano je zbiorczo mianem „dzieci greckich”, znaczną część tej grupy stanowili etniczni Macedończycy z regionu Macedonii Egejskiej. W 1948 r., gdy stało się jasne, że komunistyczna partyzantka przegrywa, rozpoczęto ewakuację dzieci z terenów objętych walkami. Do krajów bloku wschodniego trafiło wówczas około 28-30 tysięcy najmłodszych, z czego blisko 3,5 tysiąca przyjęła Polska. Wyjazd miał charakter tymczasowy i zgodnie z pierwotnymi założeniami – dzieci miały powrócić do ojczyzny po zakończeniu wojny. W praktyce okazało się to niemożliwe, gdyż władze greckie zakazały Macedończykom powrotu do kraju.
Podczas debaty przypomniano także dramatyczne okoliczności ewakuacji. Dzieci, często wycieńczone i chore, przez wiele tygodni przewożono w wagonach towarowych przez Jugosławię i Rumunię. Po przyjeździe do Polski trafiały do specjalnie utworzonych ośrodków wychowawczych, przede wszystkim na Dolnym Śląsku. W kolejnych latach część z nich przeniesiono także na Pomorze Zachodnie, Ziemię Lubuską oraz w Bieszczady.
W Polsce dzieci znalazły warunki do leczenia, edukacji i stopniowego powrotu do normalnego życia. Wielu z nich po raz pierwszy mogło regularnie uczęszczać do szkoły i funkcjonować w stabilnym środowisku. Z czasem młodzi Grecy i Macedończycy coraz silniej wchodzili w polską rzeczywistość społeczną – uczyli się języka, poznawali polską kulturę i dorastali wśród rówieśników.
Debata wzbudziła duże zainteresowanie publiczności i przerodziła się w ożywioną dyskusję. Po wystąpieniach panelistów uczestnicy zadawali liczne pytania dotyczące zarówno losów dzieci macedońskich w Polsce, jak i problemów ich tożsamości, pamięci oraz możliwości powrotu do rodzinnych stron po zakończeniu wojny.
Debatę poprzedziła projekcja filmu dokumentalnego „Macedończyk” z 2013 r. w reżyserii Petro Aleksowskiego, opowiadającego historię Mito Klawczowa – jednego z dzieci, którym nigdy nie udało się wrócić do rodzinnych stron. W filmie jego syn wyrusza w podróż śladami historii ojca, próbując zrozumieć doświadczenie przymusowej emigracji i życia między dwiema ojczyznami.
Wydarzeniu towarzyszy również wystawa „Majko mila / Mamo kochana” autorstwa Petro Aleksowskiego, przedstawiająca historię dzieci macedońskich w Polsce poprzez archiwalne fotografie oraz wspomnienia ich wychowawców. Ekspozycję można oglądać do 7 marca 2026 r. w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego przy ul. Marszałkowskiej 107 w Warszawie.
Zapis debaty i relacja ze spotkania na kanale IPNtv: