Instytut Pamięci Narodowej

Dyskusję otworzyła Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego dr hab. Małgorzata Manowska. Następnie Szef Kancelarii Prezydenta RP Zbigniew Bogucki odczytał list Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego.

– Lata 1944–1956 to bezsprzecznie najgorszy czas w historii polskiego państwa i prawa. Należy mówić o stalinowskim terrorze, a nie sądownictwie – cytując tytuł konferencji, o „wymiarze niesprawiedliwości”.

Powojenny terror komunistyczny oznaczał przede wszystkim zabójstwa polityczne dokonywane w ramach zwalczania „reakcyjnego podziemia”. W oparciu o stalinowskie ustawodawstwo do 1955 roku wydano nie mniej niż 5 tysięcy wyroków śmierci, a do 1956 roku w różnego typu więzieniach, w tym siedzibach Urzędu Bezpieczeństwa i obozach pracy, straciło życie ponad 20 tysięcy osób. Tysiące uczestników powstania antykomunistycznego zginęły w walce lub kazamatach NKWD i UB, a nieustaloną do dziś liczbę ludzi wywieziono w głąb Związku Sowieckiego. Sprawcy tych zbrodni w olbrzymiej większości pozostali bezkarni

– napisał w liście Prezydent RP.

Z przemówieniem okolicznościowym wystąpił zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. Podkreślił w nim, że to, co działo się w latach 1944–1956 – wyroki śmierci, prześladowania, to głównie dzieło Wojskowych Sądów Rejonowych, o czym trzeba bardzo wyraźnie mówić.

– Sądownictwo wojskowe budowane od samego początku przez władze komunistyczne miało zapewnić z punktu widzenia komunistów szybką ścieżkę wskazywania tzw. wrogów ludu i eliminowania ich ze społeczeństwa. Społeczeństwa, które miało być oczyszczone z „elementów reakcji”, jak wówczas mówiono

– dodał.

W trzech sesjach wzięli udział pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej. Podczas pierwszej – Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Doświadczenia lat 1945–1956 – wykład „Procesy »kiblowe«. Casus żołnierza AK-WiN Jerzego Woźniaka »Jacka«” wygłosił dr hab. Tomasz Balbus, naczelnik Archiwum IPN we Wrocławiu.

Podczas drugiej sesji – Sędziowie z lat 1945–1956 – dr Krzysztof Łagojda z oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu opowiedział o sędziach Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu w latach 1946–1955, a dr Marta Paszek z oddziału IPN w Katowicach wygłosiła wykład pt. „Polityka karna w Polsce »ludowej« a wyroki wojskowych sądów rejonowych (1946–1955) w sprawach politycznych”. 
Z kolei pracownik oddziału IPN w Warszawie dr hab. Patryk Pleskot przybliżył działalność Wojskowych Sądów Rejonowych w pierwszej powojennej dekadzie na przykładze WSR w Warszawie. Opowiedział również o kadrach, orzecznictwie i relacjach z Najwyższym Sądem Wojskowym. Pracownik Biura Badań Historycznych IPN Paweł Sztama mówił o sowieckich prawnikach w wojskowym wymiarze „sprawiedliwości” stalonowskiego okresu Polski „ludowej”.

Tematyka ostatniej sesji naukowej obejmowała lata 1956–1989. Wykład „»Polskie rehabilitacje«. Prawnoustrojowe aspekty przemian politycznych w Polsce w latach 1953–1957” przedstawił dr Arkadiusz Kutkowski, pracownik Delegatury IPN w Radomiu. Dr Grzegorz Majchrzak z Biura Badań Historycznych IPN zaprezentował kulisy powstania i stosowania dekretu o stanie wojennym, a dr Przemysław Piątek z oddziału IPN w Katowicach przedstawił wybrane zagadnienia dotyczące instrumentalnego wykorzystania wykładni prawa karnego w praktyce sądowych represji społecznych okresu Polski Ludowej.

Konferencja została zorganizowana przez Sąd Najwyższy we współpracy z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.