Instytut Pamięci Narodowej

Obchody rozpoczęto odegraniem hymnu Rzeczypospolitej Polskiej, po którym powitano zgromadzonych gości. Następnie dr hab. Sławomir Cenckiewicz, szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego, odczytał list od Prezydenta RP skierowany do uczestników uroczystości.

– Pochylamy głowy przed ofiarami jednej z największych tragedii w historii naszego narodu, jaką była operacja polska, a w istocie operacja antypolska z 1937 roku zrealizowana przez NKWD

– napisał dr Karol Nawrocki.

Prezydent RP przypomniał tragiczną skalę represji wymierzonych w polską społeczność w Związku Sowieckim w latach 1937–1938. Zaznaczył, że ofiarami byli nie tylko mężczyźni, lecz także kobiety i dzieci, a działania sprawców nosiły znamiona zaplanowanego ludobójstwa:

– Ostatecznie zgładzono nie mniej niż 200 tys. Polaków. Przebieg, olbrzymia skala i narodowy charakter tej sowieckiej zbrodni na Polakach, w której specjalne rozkazy dotyczyły również represjonowania kobiet i dzieci, celem reedukacji kierowanych do kolonii pracy i sierocińców, wyczerpuje prawną definicję ludobójstwa.

Podczas uroczystości do zebranych zwrócił się również zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, który przypomniał, że rozkaz z 11 sierpnia 1937 roku był w istocie zapowiedzią masowej eksterminacji Polaków w Związku Sowieckim:

– Rozkaz z 11 sierpnia 1937 roku można sparafrazować, przytaczając jedną z wypowiedzi twórcy totalitarnego państwa sowieckiego Lenina: Zabijajcie Polaków. Im więcej, tym lepiej.

Na zakończenie zastępca prezesa IPN wezwał do zachowania pamięci o ofiarach i przekazywania jej kolejnym pokoleniom:

– Pamiętajmy o naszych rodakach, którzy w latach 1937–38 byli mordowani tylko dlatego, że byli Polakami. Niech trwa w nas ta pamięć i przekazujmy ją przyszłym pokoleniom, tak aby ta sztafeta pokoleń, duma z polskości, z naszej historii i tradycji trwała.

Na zakończenie zorganizowanych przez IPN uroczystości wspólnie odmówiono modlitwę oraz złożono wieńce pod pomnikiem. 

***

Po klęsce w wojnie z Rzeczpospolitą w bolszewickim kierownictwie narodziła się koncepcja zsowietyzowania Polaków pozostałych na wschód od linii granicznej wyznaczonej Traktatem Ryskim. Zamierzano uczynić z nich komunistycznych janczarów przydatnych w kolejnej zbrojnej konfrontacji z Polską. Wyznaczono dwa polskie Rejony Narodowe: w 1925 tzw. Marchlewszczyznę na Ukrainie i w 1932 Dzierżyńszczyznę na Białorusi, gdzie osiedlano polskie rodzinny poddawane głębokiej indoktrynacji komunistycznej. Okazało się jednak, że Polacy są odporni na propagandę i nie zamierzają porzucić wiary i tradycji narodowych.

W połowie lat trzydziestych zmienił się stosunek Moskwy do ludności polskiej: do niedawna traktowano ją jako materiał na przyszłą sowiecką jaczejkę w II RP – w 1936 roku ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Marchlewszczyzny, a na podstawie uchwały Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 28 kwietnia 1936 roku rozpoczęto masowe wywózki mieszkańców na Syberię i do Kazachstanu. Zgodnie z końcowymi sprawozdaniami NKWD, należy przyjąć, że objęły one wówczas około 50 tys. Polaków.

Ostateczne rozwiązanie kwestii polskiej rozpoczęło się na przełomie lata i jesieni 1937 roku. Rozkazem nr 00485 Jeżowa z 11 sierpnia 1937 roku uznano Polaków – obywateli sowieckich – za szpiegów na usługach warszawskiego wywiadu. Ruszyła wielka akcja „oczyszczania pasa przygranicznego z elementu niepewnego” i „całkowitej likwidacji […] podstawowych zasobów ludzkich polskiego wywiadu w ZSRS”.

Jeżow, cieszący się ponurą sławą „krwawego karła” z powodu okrucieństwa i uderzająco niskiego wzrostu, wprowadził podział aresztowanych na grupy. „Wszyscy aresztowani w miarę ujawnienia stopnia ich przewinienia w procesie śledztwa podlegają podziałowi na dwie kategorie: Pierwsza kategoria, do której należą wszystkie szpiegowskie, dywersyjne, szkodnicze i powstańcze kadry wywiadu, podlega rozstrzelaniu; druga kategoria, mniej aktywna od nich, podlega osądzeniu w więzieniach i łagrach z wyrokiem od 5 do 10 lat” – zarządził.

Tylko w ciągu sześciu tygodni na śmierć posłano około 72 tysięcy osób. Zwłoki pomordowanych wywożono w okoliczne lasy, gdzie w dobrze ukrytych miejscach wrzucano je do głębokich dołów i zasypywano. Spoczywają obok jeńców katyńskich w Bykowni i Kuropatach, a także w Moskwie-Butowie, Lewaszowie pod Petersburgiem, Smoleńsku, Charkowie, Winnicy.

Rodziny ofiar zostały rozkazem 00486 deportowane do Kazachstanu i na Syberię. Deportacje ze zlikwidowanej dopiero w 1938 roku Dzierżyńszczyzny dotknęły prawdopodobnie około 20 tys. osób.

Zbrodnia, która przyniosła pięciokrotnie większą liczbę ofiar niż Zbrodnia Katyńska, wciąż nie znalazła należnego jej miejsca w zbiorowej pamięci Polaków.
 

Przeczytaj więcej:

• Marcin Majewski: „Operacja polska” 1937–1938 w Ukraińskiej SRS. Antypolski wymiar rozkazu NKWD nr 00485
• Marek Klecel: Ludobójstwo przed wojenną zagładą. „Operacja polska” NKWD
• Anna Zechenter, Jerzy Wójcicki: Szukam prawdy o „podolskim Katyniu”
• Teresa Zawadzka: Postawiłam krzyż na grobie dziadka
• Henryk Głębocki, Nikita Pietrow: „Operacja polska” 1937-1938 na tle mechanizmów Wielkiego Terroru
• Anna Zechenter: Czym była „Operacja Polska”?
• operacja-polska.pl