English version
Latem 1980 r. w Polsce wybuchła kolejna fala protestów społecznych, które doprowadziły do powstania we wrześniu 1980 r. Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Zrodzona z sierpniowego strajku na Wybrzeżu „Solidarność” stała się jednak czymś więcej niż organizacją pracowniczą. W 1981 r. była liczącym blisko 10 milionów członków ruchem społecznym, wyrażającym wolnościowe dążenia Polaków, którzy po raz kolejny rzucili wyzwanie komunistycznej władzy. Związek pozostawał również inspiracją dla innych narodów Europy, które po zakończeniu II wojny światowej znalazły się w sowieckiej strefie wpływów. „Solidarność” niosła nadzieję na wolność, godność i koniec istnienia systemu komunistycznego, opartego na przemocy i powszechnym kłamstwie.
O tym jak faktycznie wyglądała polska droga do wolności, opowiada najnowszy cykl etiud filmowych, przygotowanych przez Biuro Badań Historycznych IPN we współpracy z Centralnym Przystankiem Historia IPN im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego. W tych krótkich filmach naukowcy z Instytutu Pamięci Narodowej opowiedzą, w jaki sposób rodził się a następnie wyglądał opór polskiego społeczeństwa wobec komunistycznej władzy.
Odcinek 1. „Lubelski Lipiec ‘80”
Od lipca 1980 r. władze komunistyczna rządzące Polską wprowadziły podwyżkę cen artykułów mięsnych w bufetach i stołówkach zakładowych. Decyzja ta zwiększyła niezadowolenie społeczne, które w tamtym czasie było już dość duże. Wynikało ono z pogłębiającego się kryzysu gospodarczym, w jakim PRL znalazł się drugiej połowie lat ’70.
8 lipca 1980 strajk rozpoczęła załoga Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL Świdnik w Świdniku. W kolejnych dniach zaczęły strajkować inne zakłady znajdujące się na Lubelszczyźnie, w tym największe przedsiębiorstwo w regionie czyli Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Lublinie. Łącznie zastrajkowało wówczas ponad 150 zakładów, ulokowanych na Lubelszczyźnie. Zasięg protestów była na tyle duży, że zmusił władze do podjęcia rozmów ze strajkującymi.
Premiera na kanale IPNtv 30 lipca 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 2. „Polskie lato ‘80”
Od lipca 1980 r. władze komunistyczne rządzące Polską wprowadziły podwyżkę cen artykułów mięsnych w bufetach i stołówkach zakładowych. Decyzja ta zwiększyła niezadowolenie społeczne, które w tamtym czasie było już dość duże. Wynikało ono z pogłębiającego się kryzysu gospodarczego, w jakim PRL znalazła się drugiej połowie lat ’70.
Z powodu wspomnianych wyżej podwyżek, w lipcu i sierpniu 1980 r., całą Polskę ogarnęła fala strajków. Najpierw zaprotestowali robotnicy Lubelszczyzny, a następnie pracownicy różnych regionów Polski, w tym np. Mazowsza i Wybrzeża. Sytuacja była na tyle poważna, że ówczesne polskie władze zasiadły do rozmów z protestującymi.
Premiera na kanale IPNtv 7 sierpnia 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 3. „Strajk w Stoczni Gdańskiej ‘80”
Od lipca 1980 r. władze komunistyczna rządzące Polską wprowadziły podwyżkę cen artykułów mięsnych w bufetach i stołówkach zakładowych. Decyzja ta zwiększyła niezadowolenie społeczne, które w tamtym czasie było już dość duże. Wynikało ono z pogłębiającego się kryzysu gospodarczego, w jakim PRL znalazła się drugiej połowie lat ’70.
Z powodu wspomnianych wyżej podwyżek, w lipcu i sierpniu 1980 r., całą Polskę ogarnęła fala strajków. Najważniejsze z punktu widzenia konsekwencji były strajki na polskim Wybrzeżu, a szczególnie protest, który 14 sierpnia 1980 r. wybuchł w Stoczni Gdańskiej. Robotnicy stanęli wówczas w obronie zwolnionej dyscyplinarnie z pracy działaczki Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża Anny Walentynowicz. Przywrócenie jej do pracy było jednym z dwudziestu jeden żądań, jakie pracownicy stoczni przedstawili stronie rządowej.
Premiera na kanale IPNtv 20 sierpnia 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 4. „Porozumienia sierpniowe”
W sierpniu 1980 roku przez kraj przelała się największa fala strajków w historii Polski. Komunistyczne władze zostały zmuszone do podjęcia negocjacji z Międzyzakładowymi Komitetami Strajkowymi utworzonymi w Gdańsku, Szczecinie oraz Jastrzębiu Zdroju, które reprezentowały załogi setek protestujących zakładów. Negocjacje z komisjami rządowymi zakończyły się podpisaniem trzech porozumień: 30 sierpnia w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku i 3 sierpnia w Jastrzębiu Zdroju.
Najważniejsza zdobyczą strajkujących było uzyskanie prawa do tworzenia samorządnych, a przede wszystkim niezależnych od władzy związków zawodowych. Lech Wałęsa, kierujący gdańskim MKS stwierdził po zakończeniu strajku: „uzyskaliśmy wszystko, co w obecnej sytuacji mogliśmy uzyskać. Resztę też uzyskamy, bo mamy rzecz najważniejszą: nasze niezależne samorządowe związki zawodowe. To jest nasza gwarancja na przyszłość”. Dzięki tej gwarancji trzy tygodnie później narodziła się „Solidarność”.
Premiera na kanale IPNtv 27 sierpnia 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 5. „Powstanie NSZZ »Solidarność«”
Po podpisaniu porozumień sierpniowych rozpoczął się spontaniczny, ogólnokrajowy proces organizowania nowych struktur związkowych. Początkowo miały one charakter regionalny, lecz szybko pojawiła się idea stworzenia jednej, wspólnej organizacji. Podczas spotkania 17 września 1980 roku, pod wpływem przekonujących wystąpień m.in. Jana Olszewskiego i Karola Modzelewskiego, zapadła decyzja o powołaniu ogólnopolskiego związku zawodowego pod nazwą „Solidarność”.
Nowy ruch w krótkim czasie zyskał miliony członków i stał się realną siłą zdolną do wywierania presji na komunistyczne władze. Z lokalnych inicjatyw powstała jedna organizacja, która odegrała kluczową rolę w walce o wolność i demokrację w Polsce.
Premiera na kanale IPNtv 17 września 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 6. „Kryzys rejestracyjny”
Narodziny NSZZ „Solidarność” były bezprecedensowym wydarzeniem w historii Polski „ludowej”. Jednak droga do pełnej legalizacji i swobodnego działania związku nie była prosta, a jej kulminacją stał się tzw. kryzys rejestracyjny, który ujawnił, z jednej strony skalę oporu władz, z drugiej zaś skalę determinacji społeczeństwa.
Kilkutygodniowe przepychanki partyjno-związkowe zakończyły się dopiero w listopadzie 1980 r. W tym czasie były rozważane różne warianty. Władze zastanawiały się np. nad izolowaniem kilkudziesięciu tysięcy działaczy związkowych. Ostatecznie 10 listopada 1980 r. Sąd Najwyższy PRL zarejestrował statut NSZZ „Solidarność”. Dzięki tej decyzji związek stał się w świetle prawa organizacją legalną.
Premiera na kanale IPNtv 15 października 2025 r. o godz. 15.00.
Odcinek 7. „Komitety Obrony Więzionych za Przekonania”
Ochrona więźniów politycznych była jednym z punktów podpisanego w Stoczni Gdańskiej porozumienia będącego początkiem NSZZ „Solidarność”. Komuniści łamali jednak złożone obietnice aresztując m.in. liderów Konfederacji Polski Niepodległej. Dlatego też w grudniu 1980 r. Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność” powołała Komitet Obrony Więzionych za Przekonania. Wiosną 1981 r. w całym kraju zaczęły powstawać kolejne, regionalne komitety, którym przyświecał ten sam cel: wolność dla więźniów sumienia.
Organizowane przez KOWzaP akcje protestacyjne wymusiły na władzach ustępstwa, przyczyniając się do poszerzenia sfery wolności. Skutecznie też nagłaśniały problem więźniów politycznych w PRL. Stały się także miejscem ogniskującym radykalniejszych działaczy związku oraz bazą werbunkową dla KPN.
Premiera na kanale IPNtv 11 lutego 2026 r. o godz. 15.00.
Odcinek 8. „Droga do rolniczej »Solidarności«”
Sierpniowy przełom i powstanie NSZZ „Solidarność” dały nadzieję innym aniżeli robotnicy środowiskom na powołanie swoich niezależnych związków i stowarzyszeń. Również rolnicy domagali się zgody na rejestrację związku, który broniłby ich interesów. Jednak ich dążenia do rejestracji organizacji wciąż były ignorowane przez władze komunistyczne i odrzucane przez sądy.
Dopiero strajki w Ustrzykach Dolnych i Rzeszowie, a także chłopska nieustępliwość wymusiły na władzy ustępstwa i doprowadziły do zawarcia w lutym 1981 r. porozumień rzeszowsko-ustrzyckich. W ich konsekwencji 12 maja 1981 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność”.
Premiera na kanale IPNtv 18 lutego 2026 r. o godz. 15.00.