Instytut Pamięci Narodowej

Konferencję otworzyła w imieniu Instytutu Pamięci Narodowej Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN, która powitała jej uczestników wraz z przedstawicielami współorganizatorów: prof. dr. hab. Michałem Leśniewskim (prodziekanem Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego), Magdaleną Wiercińską (dyrektor Archiwum Państwowego w Warszawie) oraz Beatą Wąsowską-Narojczyk (kierownik Wydziału MSCDN w Warszawie). Uroczystą inaugurację wydarzenia poprowadził dr Rafał Kościański, p.o. rzecznika prasowego IPN.

Spotkanie uświetniło wyjątkowe wydarzenie – uroczystość wręczenia srebrnego medalu Reipublicae Memoriae Meritum, nadanego przez zastępcę prezesa IPN dr. hab. Karola Polejowskiego dr Teresie Stachurskiej-Maj, wieloletniej nauczycielce w dziedzinie historii, edukacji obywatelskiej i europejskiej, współtwórczyni i współorganizatorce konferencji Educare necesse est... z ramienia Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli.

Medal, przyznawany w uznaniu zasług w dziedzinie upowszechniania wiedzy o najnowszej historii Polski oraz przyczynianie się do rozwoju edukacji historycznej i budowania wspólnej pamięci narodowej, wręczył dr Marek Jedynak, p.o. dyrektora Biura Prezesa IPN.

W tegorocznej konferencji licznie uczestniczyli przedstawiciele uczelni wyższych, archiwów i muzeów, a także nauczyciele i badacze niezależni. Instytut Pamięci Narodowej reprezentowali referenci z Archiwum IPN oraz oddziałów Instytutu z Poznania, Białegostoku i Warszawy. Podczas dwóch dni obrad przedstawiono 36 referatów.

Prelegenci omawiali źródła archiwalne do badania historii ośrodków miejskich od czasów starożytnych po współczesne, a także prezentowali życie codzienne mieszkańców miast, nawiązując niejednokrotnie do ich kooperacji z otaczającymi je terenami wiejskimi. Zastanawiali się również nad edukacyjnym potencjałem źródeł dotyczących miast i ich mieszkańców oraz możliwościami wykorzystania ich podczas codziennej pracy w szkole.

Konferencja odbywała się w Centralnym Przystanku Historia im. Lecha Kaczyńskiego, ul. Marszałkowska 107 (pierwszy dzień obrad), oraz w siedzibie Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli, ul. Świętojerska 9 (drugi dzień obrad). Podobnie jak w latach poprzednich istniała możliwość uczestnictwa w obradach online za pośrednictwem platformy Microsoft Teams.

Program konferencji

23 września (wtorek), Centralny Przystanek Historia IPN (ul. Marszałkowska 107)

9.00–9.30 – Rejestracja uczestników konferencji

9.30–10.15 – Otwarcie konferencji

• PANEL 1: Miasto i jego mieszkańcy w źródłach archiwalnych
  • 10.15–10.35 – Czy antyczna polis była miastem-państwem? – prof. dr hab. Ryszard Kulesza (Uniwersytet Warszawski Wydział Historii)
  • 10.35–10.55 – Chłop w mieście. O relacjach międzystanowych w miastach późnośredniowiecznego
  • Królestwa Polskiego – prof. dr hab. Agnieszka Bartoszewicz (Uniwersytet Warszawski Wydział Historii)
  • 10.55–11.15 – Zwyczaj wypraszania od kary śmierci w polskim mieście przedrozbiorowym – dr Łukasz Truściński (badacz niezależny)
  • 11.15–11.30 – Wpływ mieszczan na wielowyznaniowy charakter wielkopolskich miast w XVI i XVII w. – dr Joanna Napierała (Oddziałowe Archiwum IPN w Poznaniu)

• Przerwa (15 minut)
  • 11.45–12.00 – Działalność zawodowa opolan od XV do pierwszej połowy XIX w. na przykładzie akt miejskich i cechowych – mgr Barbara Sypko (Archiwum Państwowe w Opolu)
  • 12.00–12.15 – Świadomość ekonomiczna i tożsamościowa warszawskiego mieszczaństwa XVII w. na przykładzie rodziny rajców Witthoffów – mgr Anna Wajs (Archiwum Państwowe w Warszawie)
  • 12.15–12.30 – Warszawa i jej mieszkańcy w czasie powstania kościuszkowskiego 1794 r. – mgr Urszula Kacperczyk (Archiwum Główne Akt Dawnych)
  • 12.30–12.45 – Rozwój i degradacja miast jako następstwo rozbiorów Rzeczypospolitej.
  • Przypadek Łukowa, Siedlec i Węgrowa – mgr Witold Bobryk (Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy w Białymstoku, IV Liceum Ogólnokształcące im. hetmana Stanisława Żółkiewskiego w Siedlcach)
  • 12.45–13.00 – Epidemie i klęski żywiołowe w Warszawie w latach 1830-1855 – mgr Magdalena Masłowska (Archiwum Państwowe w Warszawie)
  • 13.00–13.15 – Wisła w życiu Warszawy w świetle materiałów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Warszawie – mgr Marta Jaszczyńska (Archiwum Państwowe w Warszawie)
  • 13.15–13.35 – Dyskusja

• Przerwa (40 minut)
• PANEL 2: Źródła archiwalne do historii miast
  • 14.15–14.30 – Królewskie przywileje Zwolenia – dzieje zbioru i jego wartość źródłowa – dr Mariusz Kozdrach (Muzeum Regionalne w Zwoleniu)
  • 14.30–14. 45 – „Zwoleń w dokumencie” – źródła do dziejów miasta w repozytorium on-line. Z doświadczeń Muzeum Regionalnego w Zwoleniu w wykorzystaniu narzędzi internetowych do udostępniania i popularyzacji historii miasta poprzez źródła archiwalne – dr Katarzyna Madejska (Muzeum Regionalne w Zwoleniu)
  • 14. 45–15.00 – Dokumenty cechów m.st. Warszawy jako źródła archiwalne – dr Rafał Radziwonka (Muzeum Warszawy)
  • 15.00–15.15 – Skomplikowane losy dziedzictwa archiwalnego miast podlaskich XVI–XX w. na przykładzie Wasilkowa – mgr Przemysław Czyżewski (Oddziałowe Archiwum IPN w Białymstoku)

• Przerwa (15 minut)
  • 15.30–15.45 – W małym kinie… Wybrane źródła archiwalne z zasobu Archiwum Państwowego w Kielcach dotyczące kin w miastach i miasteczkach województwa kieleckiego w latach 1918–1939 – mgr Paulina Kaleta, mgr Łukasz Guldon (Archiwum Państwowe w Kielcach)
  • 15.45–16.00 – „Genius loci” sztuki i artystów: Kazimierz Dolny w zasobie Archiwum Akt Nowych w Warszawie – dr Leszek S. Zakrzewski (Archiwum Akt Nowych)
  • 16.00–16.15 – Źródła do dziejów miast na ziemiach odzyskanych w okresie po 1945 roku w zasobie Archiwum Akt Nowych na przykładzie Szczecinka – dr Adam Grzegorz Dąbrowski (Archiwum Akt Nowych)
  • 16.15 – Dyskusja

24 września (środa), Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Wydział w Warszawie, (ul. Świętojerska 9)

• PANEL 3: Edukacyjny potencjał źródeł dotyczących miasta i jego mieszkańców oraz projektów na nich opartych
  • 9.00–9.15 – Miasto i jego mieszkańcy w arkuszach maturalnych z historii – Włodzimierz K. Kowalczyk (Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie)
  • 9.15–9.30 – Miasto jako świadek dziejów. Obraz przemian urbanistycznych i społecznych od polis do megalopolis w dydaktyce historii – mgr Małgorzata Glinka (Mazowiecki Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Wydział w Warszawie)
  • 9.30–9.45 – Miasta jako sceny wielkiej historii. Jak przedstawiano Warszawę, Budapeszt i Pragę w sowieckich i rosyjskich podręcznikach historii (1945–2023) – mgr Maria Żukowska (doktorantka Szkoły Doktorskiej Uniwersytet w Białymstoku, nauczyciel historii w LOCSM w Białymstoku)
  • 9.45–10.00 – „Od dokumentów do edukacji – wykorzystanie archiwaliów w poznawaniu historii Żyrardowa i warszawskiego Ursusa” – mgr Daniel Siemiński (Niepubliczna Szkoła Podstawowa Pitagoras w Ruścu)
• Przerwa (15 minut)
  • 10.15–10.30 – Walory edukacyjne pieczęci miejskich i ich symboliki – Weronika Konklewska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu)
  • 10.30–10.45 – Obraz miasta i jego mieszkańców na karcie pocztowej – edukacyjny potencjał źródeł ikonograficznych – mgr Mariusz Orczykowski (Archiwum Akt Nowych)
  • 10.45–11.00 – Opole i jego mieszkańcy w obiektywie fotografa i reportera Jerzego Stemplewskiego – mgr Justyna Sowińska (Archiwum Państwowe w Opolu)
  • 11.00–11.15 – Historia Warszawy w studenckim obiektywie. Dydaktyka narzędzi cyfrowych w formie projektowej – dr Hanna Rajfura (Uniwersytet Warszawski Wydział Historii)
  • 11.15–11.35 – Dyskusja
• Przerwa (15 minut)
• PANEL 4: Miasto i jego mieszkańcy w źródłach archiwalnych
  • 11.50–12.05 – Stan sanitarny Płocka w świetle prasy regionalnej w latach 1865–1918 – dr Marta Milewska (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie, Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie)
  • 12.05–12.20 – „O wyglądaniu wschodniego miasta” – refleksje o życiu i wyglądzie miast Bliskiego Wschodu według zapisków podróżnych Zdzisława Tarnowskiego z 1891 r. – mgr Grażyna Spyrka (Archiwum Narodowe w Krakowie)
  • 12.20–12.35 – Otwock – uzdrowisko – leśna stacja klimatyczna do 1939 r. – mgr Irena Mackiewicz (Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Otwocku)
  • 12.35–12.50 – Ciemna strona miasta – kryminalna Częstochowa w przededniu wybuchu drugiej wojny światowej – mgr Ewa Dubaj (Archiwum Państwowe w Częstochowie)
  • 12.50–13.05 – Sny o city. Obraz nowoczesnego miasta w polskim filmie fabularnym z lat 1929–1939 – dr Emilia Dziewiecka (badaczka niezależna)
  • 13.05–13.20 – „Warszawski spichlerz” – rola ogródków działkowych w wyżywieniu mieszkańców stolicy w latach okupacji niemieckiej (1939–1945) – mgr Rafał Borkowski (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie)
• Przerwa (40 minut)
  • 14.00–14.15 – Okupowana Warszawa i jej mieszkańcy we wspomnieniach Ferdynanda Goetla) – mgr Arkadiusz Serwa (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie)
  • 14.15–14.30 – Miasto, które przeżyło własną śmierć. Obraz Warszawy w relacjach dostępnych na portalu „Zapisy Terroru” – mgr Karol Kalinowski (Instytut Pileckiego)
  • 14.30–14.45 – Historia powstania warszawskich tablic i monolitów Karola Tchorka – mgr Paweł Zielony (Archiwum IPN)
  • 14.45–15.00 – W mieście boso jakoś nie wypadało. Wyobrażenie miasta w pamiętnikach kobiet wiejskich z lat 70. XX w. w PRL – mgr Karolina Siewak (Instytut Historii PAN)
  • 15.00–15.15 – Plac Defilad w Warszawie jako przestrzeń publiczna – mgr Maciej Aleksiejuk (Archiwum Państwowe w Warszawie)
  • 15.15–15.30 – Miasto na styku kultur – ślady dawnej wielokulturowości w przestrzeni miejskiej Konina – mgr Lena Kasprzak (badaczka niezależna)
  • 15.30–15.50 – Dyskusja

***

Cykl „Educare necesse est...” to realizowany od 2016 r. wspólny projekt Archiwum IPN, Archiwum Państwowego w Warszawie, Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli, Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych oraz (od 2019 r.) Archiwum Głównego Akt Dawnych.

Konferencje mają na celu zapoznanie środowiska nauczycieli i edukatorów z zasobami i edukacyjną ofertą archiwów oraz zachęcenie do jak najszerszego korzystania ze źródeł historycznych w ramach zajęć szkolnych. Spotkania są okazją do zaprezentowania interesujących dokumentów oraz do wymiany doświadczeń w zakresie działań popularyzatorskich i form edukacyjnych realizowanych w archiwach i wykorzystywanych w praktyce szkolnej.

Dotychczas odbyło się osiem sesji:

• „Educare necesse est… – Ale jak i dlaczego?” (Warszawa, 2016 r.),
• „Educare necesse est… – Powrót do źródeł” (Warszawa, 2017 r.),
•  „Educare necesse est… – Patriotyzm jako wartość w edukacji publicznej” (Warszawa, 2018 r.), „Educare necesse est… – Dziedzictwo pamięci” (Warszawa, 2019 r.),
• „Educare necesse est… – Rzeczpospolita małych ojczyzn” (Warszawa, 2021 r. – online),
• „Educare necesse est… – My wśród obcych, obcy wśród nas od średniowiecza do końca XX w. (Warszawa, 2022 r.),
• „Educare necesse est… – Kobieta w społeczeństwie od średniowiecza do końca XX w. (Warszawa, 2023 r.),
• „Educare necesse est... – Życie codzienne w dokumencie, historiografii i dydaktyce od średniowiecza do końca XX w.” (Warszawa, 2024 r.).

Teksty referatów publikowane są corocznie w wydawnictwie pokonferencyjnym „Educare necesse est…” pod red. dr Violetty Urbaniak (APW).

Zobacz publikacje pokonferencyjne