Instytut Pamięci Narodowej

W dniach 24 –25 października 2022 r. Instytut Pamięci Narodowej gościł w Warszawie albańskich przedstawicieli Szkoły Sędziów Republiki Albanii, Fundacji im. Konrada Adenauera oraz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE).

Wizytę zorganizowało Biuro Współpracy Międzynarodowej IPN. Gości oficjalnie powitała dyrektor tego biura – Agnieszka Jędrzak. Przedstawiła strukturę IPN, z uwzględnieniem zasobu archiwalnego oraz roli pionów: śledczego, naukowego edukacyjnego, lustracyjnego, a także Wydawnictwa oraz utworzonych w 2016 r. Biura Poszukiwań i Identyfikacji oraz Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa. Dodała, że struktura IPN w ostatnim czasie powiększyła się o nowe komórki: Biuro Nowych Technologii, odpowiadające za cieszącą się popularnością, przetłumaczoną na piętnaście języków „Grę Szyfrów”, Biuro Wydarzeń Kulturalnych, upowszechniające historię poprzez sztukę, oraz Biuro Przystanków Historia. Wspomniała o ważnym aspekcie działalności Instytutu, jakim jest reagowanie na zniekształcanie prawdy historycznej. Omówiła ponadto wysiłki prezesa IPN związane z dekomunizacją przestrzeni publicznej w Polsce i burzeniem pomników wdzięczności Armii Czerwonej. Uzupełnienie informacji o działalności IPN stanowiły filmy w języku angielskim, przedstawiające rolę Instytutu w propagowaniu historii najnowszej. Goście z Albanii pytali głównie o kwestie związane z dekomunizacją w Polsce, a w szczególności o typowanie poszczególnych upamiętnień – świadectw obecności reżimu komunistycznego – do demontażu.

Prokurator Tomasz Kamiński z Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu przestawił rys historyczny pionu śledczego IPN, którego korzenie sięgają utworzonej w 1945 r. Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, przekształconej następnie w Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. W dalszej części wystąpienia omówił różnice wynikające z klasyfikacji zbrodni przeciwko ludzkości oraz zbrodni komunistycznej. Przeanalizował także uchwałę Sądu Najwyższego z 2010 r., odnoszącą się do przedawniania zbrodni komunistycznych.

Ostatnią część wizyty stanowiła prelekcja dr. Marka Hańderka, pracownika  Biura Badań Historycznych, który przybliżył słuchaczom historię zmian ustrojowych w Polsce i najważniejsze pojęcia związane z tym tematem, jak również reakcje społeczne na przemiany demokratyczne. Omówił także najczęstsze metody blokowania dekomunizacji i lustracji.

Integralną częścią programu było zwiedzanie Izby Pamięci IPN przy ul. Strzeleckiej 8, poświęconej więźniom byłego aresztu Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, mieszczącego się w tym miejscu. Goście zapoznali się z historią byłej kwatery Głównej NKWD w Polsce oraz aresztu Służby Bezpieczeństwa, a także obejrzeli inskrypcje na ścianach, świadczące o przetrzymywaniu, brutalnym przesłuchiwaniu i mordowaniu żołnierzy polskiego podziemia antykomunistycznego w piwnicach budynku. 

Program wizyty objął również Archiwum IPN, gdzie gości powitała dyrektor Marzena Kruk. Podczas spotkania Magdalena Mołczanowska zaprezentowała zasób i zadania Archiwum IPN. Reprezentanci albańskich instytucji odwiedzili magazyny archiwalne, gdzie mieli okazję obejrzeć warunki przechowywania i zabezpieczania materiałów archiwalnych. Poznali również procedury pozyskiwania i rejestracji tajnych współpracowników przez wojskowe organy bezpieczeństwa, a także strukturę, sposób tworzenia i wykorzystywania pomocy ewidencyjnych przez cywilne organy bezpieczeństwa państwa.

Kolejny punkt programu to warsztaty Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN, których założeniem było przekazanie metodologii prowadzenia prac poszukiwawczych i identyfikacyjnych. Przed gośćmi wystąpiła zastępca dyrektora BPiI mecenas Anna Szeląg, która przedstawiła historię poszukiwań szczątków ofiar terroru w Polsce, a także ukazała genezę powstania biura, jego umocowanie prawne, dokonania oraz bieżącą działalność. Eksperci IPN przedstawili poszczególne etapy prac, specyfikę prowadzenia działań w terenie, proces identyfikacji genetycznej oraz wykorzystanie narzędzi, takich jak Baza Materiału Genetycznego IPN oraz system CODIS. Przedyskutowano model informowania opinii publicznej o poszukiwaniach.

Następnie uczestnicy odwiedzili tzw. „Łączkę” na Cmentarzu Powązkowskim, gdzie ks. Tomasz Trzaska z BPiI  opowiedział o prowadzonych w tym miejscu pracach poszukiwawczych i ich efektach.