Instytut Pamięci Narodowej

To kolejna z międzynarodowych konferencji przygotowanych przez Archiwum IPN, których celem jest odkrywanie mechanizmów działania organów bezpieczeństwa państw bloku wschodniego i analiza spuścizny dokumentacyjnej, wytworzonej przez te służby.

Tematem tegorocznej konferencji były metody pracy organów bezpieczeństwa PRL i bloku wschodniego w okresie zimnej wojny, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów pozyskiwania informacji przy wykorzystaniu różnych technik operacyjnych i urządzeń – od prostych urządzeń mechanicznych po zaawansowane rozwiązania elektroniczne i informatyczne.

Zgromadzonych powitała dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk.

Do zebranych zwrócił się dr hab. Karol Polejowski:

– Poruszone w tytule konferencji zagadnienie jest fascynujące. Chodzi bowiem nie tylko o to, że organy bezpieczeństwa używały techniki, ale też na ile były w tym temacie innowacyjne, jak w ich pracy operacyjnej znajdował zastosowanie postęp technologiczny i jak wyglądała w tym zakresie współpraca między służbami krajów bloku komunistycznego.

Podczas pierwszej sesji, poświęconej wykorzystaniu technik operacyjnych w działaniach wywiadu zagranicznego, niezwykle ciekawe wystąpienia wygłosili: dr Witold Bagieński (Archiwum IPN), Peter Rendek (The Security Services Archive, ABS, Czechy) oraz dr Daniel Povolny (Institute for the Study of Totalitarian Regimes, ÚSTR, Czechy).

Duże zainteresowanie wzbudziły referaty, obrazujące sposoby stosowania i produkcji sprzętu operacyjnego przez służby bezpieczeństwa w PRL oraz w innych krajach bloku wschodniego, zaprezentowane przez pracowników Instytutu Pamięci Narodowej: dr Monikę Komaniecką-Łyp (OBBH IPN w Krakowie), Witolda Sobóckiego (OBEN IPN w Poznaniu) oraz Radosława Petermana (BBH IPN).

Konferencję zakończyły wystąpienia pokazujące możliwości użycia sprzętu filmowo-telewizyjnego jako narzędzia w trakcie działań operacyjnych (Radosław Poboży, Archiwum IPN) oraz przedstawiające (na podstawie wybranych przykładów), jak działania techniczne służb specjalnych były ukazywane w filmach fabularnych z okresu PRL (Paweł Tomasik, AIPN).

W konferencji udział wzięli badacze z Czech, Rumunii, Litwy, Niemiec, Turcji i USA.

***

Międzynarodowa konferencja naukowa „Technika w służbie organów bezpieczeństwa państw bloku wschodniego”

Służba Bezpieczeństwa w PRL, podobnie jak Stasi w NRD, Securitate w Rumunii czy StB w Czechosłowacji, posiadała ten sam rdzeń – została stworzona na obraz, podobieństwo i pod dyktando sowieckiego NKWD/KGB. Aparaty represji bloku wschodniego współpracowały na płaszczyźnie wymiany informacji, danych operacyjnych, doświadczeń i szkolenia, a także techniki operacyjnej służącej do inwigilowania przeciwników systemu komunistycznego w kraju i zagranicą.

Badanie komunistycznego aparatu represji nie jest wyłącznie sprawą Polski. Wymiana ustaleń między badaczami z różnych państw pozwala stworzyć pełniejszy obraz prawdziwej natury systemu komunistycznego. Współpraca historyków i archiwistów to także bardzo ważny element bezpieczeństwa narracyjnego Europy środkowowschodniej w dobie współczesnego, rosyjskiego imperializmu i agresywnej wojny informacyjnej. Placówki archiwalne przechowujące dokumenty aparatów represji tworzą dziś regionalną wspólnotę pamięci, której celem jest upowszechnianie dokumentów i wiedzy o aparacie represji. Śladów tego co komunistyczne służby bezpieczeństwa celowo próbowały rozproszyć, zatrzeć lub ukryć.

Archiwum IPN jest dziś najdynamiczniej rozwijającą się placówką archiwalną tego rodzaju w Europie Środkowowschodniej. Prawie wszystkie dokumenty komunistycznego aparatu represji zostały odtajnione i są dostępne dla zainteresowanych osób z kraju i zagranicy. Postępuje proces ich szczegółowego opisywania, o czym świadczy rozwój bazy danych „Cyfrowe Archiwum”. Codzienne kolejne teczki są digitalizowane i udostępniane zamawiającym. W ślad za tym powiększa się liczba publikacji i wiedza o funkcjonowaniu komunistycznych organów bezpieczeństwa.

Konferencja stanowi kolejną okazję do przyjrzenia się funkcjonowaniu organów bezpieczeństwa PRL i bloku wschodniego w okresie zimnej wojny. Umożliwia przyjrzenie się ich celom, metodom pracy, wyposażeniu i temu jak wykorzystywano je w praktyce. Liczba uczestników konferencji, zwłaszcza naszych gości z zagranicy wskazuje, że istnieje potrzeba organizowania takich spotkań i wymiany wiedzy. W przypadku IPN jest to tym bardziej uzasadnione, że badania nad komunistycznym aparatem represji należą do podstawowych zadań Instytutu, zapisanych w ustawie, na mocy której go powołano.

Program

• 9.00–9.15 – otwarcie  konferencji – zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski, dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk 
• Panel I – Technika operacyjna a wywiad zagraniczny 
  Prowadzący: Magdalena Dźwigał (Archiwum IPN)
  • 9.15–9.35 – dr Witold Bagieński (Archiwum IPN) – Technical Equipment Used by Polish Foreign Intelligence During the Cold War
  • 9.35–9.55 – Peter Rendek (The Security Services Archive, ABS, Czechy) – Czechoslovak Security Forces: Insights into Multiple Domains. An overview of the activities of Scientific and Technical intelligence, the internal computer systems of the State Security Service, and a brief look at Pharmacology and Poisons
  • 9.55–10.15 – Irina Tsukerman (The Washington Outsider Center for Information Warfare, USA) – Technology as Control: Eastern Bloc Security Cooperation in Monitoring Dissidents, Émigrés, and Foreign Intelligence
  • 10.15–10.35 – Zaur Gouliev (University College Dublin, Irlandia) – Baku by Wire: Communications, Intelligence, and Influence on the Soviet-Iranian Frontier
  • 10.35–10.50 – Dyskusja
  • 10.50–11.10 – Przerwa kawowa 
• Panel II – Technika operacyjna w okresie zimnej wojny 
  Prowadzący: dr Grzegorz Wołk (BBH IPN)
  • 11.10–11.30 – dr Germina Ana Nagat (The National Council for The Study of the Securitate Archive, CNSAS, Rumunia) – On Means and Ends of Political Police in Communist Romania
  • 11.30–11.50 – dr Kristina Burinskaitė (Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania, Litwa) – Secret war against unarmed anti-Soviet movement: usage of secret
  • 11.50–12.10 – dr Paweł Skubisz (BBH IPN) – Arsenał tajnych gadżetów? Materiały i środki stosowane przez wywiad amerykański w działalności wywiadowczej na terenie PRL (1956–1990) w perspektywie SB
  • 12.10–12.40 – dr Tomasz Krok (OBBH IPN w Warszawie), dr Zbigniew Łagosz (Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie) – Aparat represji a psychotronika. Koncesjonowana działalność czy poszukiwanie narzędzi celem stworzenia superagenta?
  • 12.40–13.00 – Dyskusja
  • 13.00–13.40 – Przerwa obiadowa 
• Panel III – Sprzęt operacyjny i jego wykorzystywanie 
  Prowadzący: Dawid Chomej (Archiwum IPN)
  • 13.40–14.00 – mgr inż. Detlev Vreisleben (Badacz niezależny, Niemcy) – The photographic techniques used by the Stasi
  • 14.00–14.20 – dr Murat Döleker (Ministry of National Education, Turkey) – Technological Integration in KGB External Observation Operations: Evidence from the Lithuanian Archives
  • 14.20–14.40 – dr Oğuz Şahbaz (Recep Tayyip Erdoğan University, Rize, Turcja) – KGB Information Systems: Cybernetics, Counterintelligence, and the Automation of State Security  
  • 14.40–15.00 – dr Monika Komaniecka-Łyp (OBBH IPN w Krakowie) – Specjalistyczny sprzęt operacyjny Służby Bezpieczeństwa PRL, jego produkcja w MSW oraz we współpracy ze służbami krajów bloku wschodniego w latach 1956–1989
  • 15.00–15.20 – Witold Sobócki (OBEN IPN w Poznaniu) – Urządzenie szyfrujące DUDEK. Powstanie urządzenia i jego wdrożenie w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych PRL (1964–1970)
  • 15.20–15.30 – Dyskusja
  • 15.30–15.40 – Przerwa kawowa 
• Panel IV – Łączność i technika operacyjna służb wojskowych 
  Prowadzący: Paweł Sztama (BBH IPN)
  • 15.40–16.00 – dr Daniel Povolny (Institute for the Study of Totalitarian Regimes, ÚSTR, Czechy) – Technical development and tactics of deploying spatial interceptions by the StB in the 1950s and 1960s
  • 16.00–16.20 – dr Bartosz Kapuściak (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Wynalazki i patenty wywiadu i kontrwywiadu Sił Zbrojnych PRL w latach 60. i 70. XX w.
  • 16.20–16.40 – Radosław Peterman (BBH IPN) – Systemy informatyczne w rozpoznaniu wojskowym
  • 16.40–17.00 – Radosław Poboży (Archiwum IPN) – Sprzęt filmowo-telewizyjny w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych jako narzędzie działań operacyjnych  
  • 17.00–17.20 – Paweł Tomasik (AIPN) – Technika w działaniach służb specjalnych w filmie fabularnym z okresu PRL (wybrane przykłady) 
  • 17.20–17.30 – Dyskusja, podsumowanie i zamknięcie konferencji 

Program

• 9.00–9.15 – Opening of the conference – Deputy President of the Institute of National Remembrance Karol Polejowski, PhD, DSc, Director of the IPN’s Archive Marzena Kruk 
• Panel I – Operational Technique and Intelligence 
  Moderator: Magdalena Dźwigał (IPN’s Archive, Poland)
  • 9.15–9.35 – Witold Bagieński, PhD (IPN’s Archive, Poland) – Technical Equipment Used by Polish Foreign Intelligence During the Cold War
  • 9.35–9.55 – Peter Rendek (The Security Services Archive, ABS, Czech Republic) – Czechoslovak Security Forces: Insights into Multiple Domains. An overview of the activities of Scientific and Technical intelligence, the internal computer systems of the State Security Service, and a brief look at Pharmacology and Poisons
  • 9.55–10.15 – Irina Tsukerman (The Washington Outsider Center for Information Warfare, USA) – Technology as Control: Eastern Bloc Security Cooperation in Monitoring Dissidents, Émigrés, and Foreign Intelligence
  • 10.15–10.35 – Zaur Gouliev (University College Dublin, Ireland) – Baku by Wire: Communications, Intelligence, and Influence on the Soviet-Iranian Frontier
  • 10.35–10.50 – Discussion 
  • 10.50–11.10 – Coffee break 
• Panel II – Operational Technique During the Cold War 
  Moderator: Grzegorz Wołk, PhD (IPN’s Office of Historical Research, Poland)
  • 11.10–11.30 – Germina Ana Nagat, PhD (The National Council for the Study of the Securitate Archive, CNSAS, Romania) – On Means and Ends of Political Police in Communist Romania
  • 11.30–11.50 – Kristina Burinskaitė, PhD (Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania, Lithuania) – Secret war against unarmed anti-Soviet movement: usage of secret operational methods
  • 11.50–12.10 – Paweł Skubisz, PhD (IPN’s Office of Historical Research, Poland) – Arsenał tajnych gadżetów? Materiały i środki stosowane przez wywiad amerykański w działalności wywiadowczej na terenie PRL (1956–1990) w perspektywie SB / Arsenal of Secret Gadgets? Materials and Means Used by American Intelligence in Operations in the Polish People’s Republic (1956–1990) from the Perspective of the Security Service
  • 12.10–12.40 – Tomasz Krok, PhD (IPN’s Branch Office of Historical Research in Warsaw, Poland), Zbigniew Łagosz, PhD (AGH University of Science and Technology in Krakow) – The Apparatus of Repression and Psychotronics: State-Sanctioned Activity or the Search for Tools for the Creation of a Super-Agent?
  • 12.40–13.00 – Discussion 
  • 13.00–13.40 – Lunch break 
• Panel III – Technical Equipment and its Use 
  Moderator: Dawid Chomej (IPN’s Archive, Poland) 
  • 13.40–14.00 – Detlev Vreisleben, Dipl.-Ing. (Private Researcher, Germany) – The Photographic Techniques Used by the Stasi
  • 14.00–14.20 – Murat Döleker, PhD (Ministry of National Education, Turkey) – Technological Integration in KGB External Observation Operations: Evidence from the Lithuanian Archives
  • 14.20–14.40 – Oğuz Şahbaz, PhD (Recep Tayyip Erdoğan University, Rize, Turkey) – KGB Information Systems: Cybernetics, Counterintelligence, and the Automation of State Security
  • 14.40–15.00 – Monika Komaniecka-Łyp, PhD (IPN’s Branch Office of Historical Research in Cracow, Poland) –Specjalistyczny sprzęt operacyjny Służby Bezpieczeństwa PRL, jego produkcja w MSW oraz we współpracy ze służbami krajów bloku wschodniego w latach 1956–1989 / Specialized Operational Equipment of the Security Service of the Polish People’s Republic: Production at the Ministry of Internal Affairs and Cooperation with Eastern Bloc Security Services, 1956–1989
  • 15.00–15.20 – Witold Sobócki (IPN’ Branch Office of National Education in Poznań, Poland) – Urządzenie szyfrujące DUDEK. Powstanie urządzenia i jego wdrożenie w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych PRL (1964–1970) / The DUDEK Encryption Device: Its Development and Implementation at the Ministry of Internal Affairs of the Polish People’s Republic (1964–1970) 
  •  15.20–15.30 – Discussion 
  •  15.30–15.40 – Coffee break 
• Panel IV – Communications and Operational Technology in the Military 
  Moderator: Paweł Sztama (IPN’s Office of Historical Research, Poland) 
  • 15.40–16.00 – Daniel Povolny, PhD (Institute for the Study of Totalitarian Regimes, ÚSTR, Czech Republic) – Technical Development and Tactics of Spatial Interception Operations by the StB in the 1950s and 1960s 
  • 16.00–16.20 – Bartosz Kapuściak, PhD (Museum of Cursed Soldiers and Political Prisoners of the Polish People's Republic in Warsaw, Poland) – Wynalazki i patenty wywiadu i kontrwywiadu Sił Zbrojnych PRL w latach 60. i 70. XX w. / Inventions and Patents of the Intelligence and Counterintelligence Services of the Polish People’s Republic Armed Forces in the 1960s and 1970s
  • 16.20–16.40 – Radosław Peterman (IPN’s Office of Historical Research, Poland) – Systemy informatyczne w rozpoznaniu wojskowym / IT Systems in Military Intelligence 
  • 16.40–17.00 – Radosław Poboży (IPN’s Archive, Poland) – Sprzęt filmowo-telewizyjny w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych jako narzędzie działań operacyjnych / Film and Television Equipment of the Ministry of Internal Affairs as a Tool for Operational Activities 
  • 17.00–17.20 – Paweł Tomasik (IPN’s Archive, Poland) – Technika w działaniach służb specjalnych w filmie fabularnym z okresu PRL (wybrane przykłady) / Techniques Used in the Operations of the Security Service in Feature Films from the Era of the Polish People’s Republic (Selected Examples) 
  • 17.20–17.30 – Discussion, summary and closing remarks of the conference