Instytut Pamięci Narodowej

Oblężone miasto
W momencie wybuchu Powstania Warszawskiego Warszawa liczyła około miliona mieszkańców. W walce z niemieckim okupantem poległo około 16 tysięcy żołnierzy, zginęło od 130 do 200 tysięcy ludności cywilnej. Około jedna trzecia ofiar zginęła wskutek masowych mordów, których sprawcami były oddziały niemieckie, które na początku sierpnia 1944 r. wymordowały ok. 63 tysięcy mieszkańców warszawskiej Woli. Masowe mordy na ludności cywilnej miały miejsce również w innych dzielnicach, takich jak: Służewiec, Mokotów, Marymont, Powiśle, Sadyba, Czerniaków.

Eksodus mieszkańców Warszawy
Po 63 dniach walki 2 października 1944 r. dowództwo Armii Krajowej podpisało z Niemcami „Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie”. Pozostali przy życiu mieszkańcy zostali wypędzeni. Niemieckie władze wojskowe przeforsowały wypędzenie ludności cywilnej z Warszawy, aby uniemożliwić powstanie w stolicy Polski kolejnej konspiracji antyniemieckiej. Zgodnie z rozkazem Hitlera Warszawa miała zostać zrównana z ziemią. Około tysiąca Warszawiaków – cywilnych mieszkańców i walczących powstańców – pozostało na zgliszczach stolicy. Byli to tzw. warszawscy Robinsonowie.

Od sierpnia do października 1944 roku Niemcy wysiedlili łącznie ponad 500 tysięcy mieszkańców Warszawy i okolic. Wypędzonych mieszkańców stolicy kierowano do obozu przejściowego Durchgangslager – Dulag 121 w Pruszkowie. 7 sierpnia 1944 r. dotarła tam pierwsza grupa 3 tysięcy kobiet i dzieci ocalałych z rzezi Woli. Warszawiaków zapędzonych do obozu w Pruszkowie segregowano.  Z Dulagu 121 wywieziono ok. 60 tysięcy osób do obozów koncentracyjnych na terenie Generalnego Gubernatorstwa i III Rzeszy, m.in. do: KL Auschwitz, KL Buchenwald, KL Dachau, KL Flossenburg, KL Gross-Rosen, KL Mauthausen, KL Ravensbruck, KL Sachsenhausen, KL Stutthof. Tych, którzy zdaniem Niemców byli zdolni do pracy, wywożono na roboty przymusowe do III Rzeszy. Pozostałych rozlokowano w miejscowościach na terytorium Generalnego Gubernatorstwa. Warszawiacy znajdowali się w tragicznych warunkach bytowych. Wiele osób zmarło z głodu, chorób i wycieńczenia.

Materiały IPN

►Świadectwa: Opowiadają o Powstaniu Warszawskim i eksodusie ludności cywilnej Warszawy

• Jak straszny sen… – świadectwo Danuty Charkiewicz z Powstania Warszawskiego i wypędzenia. Jako 11-letnia dziewczynka Danuta Charkiewicz mieszkała z rodzicami w Śródmieściu Warszawy. Rodzina Charkiewiczów zdecydowała się wyjść z miasta na początku września 1944 r., trafiła do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, gdzie została rozdzielona przez Niemców w czasie segregacji.
• Janina Kozłowska: Lekarz pediatra, jako dziecko przeżyła Powstanie Warszawskie i pobyt w niemieckim obozie Dulag 121. 

► Katalogi Biura Lustracyjnego

• Dwaj wybitni oficerowie Armii Krajowej w katalogach Biura Lustracyjnego IPN 
• Polski dziennikarz, pisarz, oficer Wojska Polskiego oraz Armii Krajowej, uczestnik kampanii 1939 roku, szef BiP ZWZ-AK, represjonowany po wojnie przez władze komunistyczne w katalogach Biura Lustracyjnego IPN - Kazimierz Moczarski w katalogach Biura Lustracyjnego IPN

► Audycja

• Cykl audycji „Przystanek Historia” w Radiu Warszawa - Audycja powstaje we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowe

► Portal przystanekhistoria.pl

• Powstanie Warszawskie 

► Artykuły o Powstaniu Warszawskim, w tym n.in.:

• Krzysztof Pawluczuk, Nekropolia Powstania Warszawskiego
• Piotr Rogowski, Zbrodnia w Ogrodach Sejmowych
• Anna Lasek, Kapitulacja Mokotowa
• Ewa Wójcicka, Powstanie warszawskie zatrzymane w kadrze
• Sylwia Chomicz, Razem walczyli, razem spoczywają. Powstańcy Warszawscy
• Grzegorz Majchrzak, „Żołnierzom Polski Podziemnej kontynuatorzy idei niepodległościowych”, czyli niezależne obchody 35. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego

► Wydawnictwo IPN: Publikacje na temat Powstania Warszawskiego

• Warszawa nie umiera nigdy. Henryk Śmigacz – fotograf walczącej stolicy (1939, 1944)
• Ekspertyza w sprawie obozu przejściowego w Pruszkowie (Dulag 121) [ROZMOWA O KSIĄŻCE] 
• Obwód VI Praga Okręgu Warszawa AK w powstaniu warszawskim – wybór dokumentów, wstęp i oprac. Radosław Stróżyk, Warszawa 2024
• Maria Zima-Marjańska, Ekspertyza w sprawie obozu przejściowego w Pruszkowie (Durchgangslager 121 Pruszków) i jego statusu, Warszawa 2022
• Daniel Koreś, W cieniu wyroku na miasto. Pułkownik dyplomowany Józef Szostak „Filip” (1897–1984). Biografia szefa Oddziału III i szefa operacji KG AK, IPN, Wojskowe Biuro Historyczne, Wrocław–Warszawa 2023
• Wojciech Kujawa, A miało być tak pięknie… Historia Ewy i Jerzego Stolarskich, Warszawa 2018
• Marek Klecel, Pisarze Niepodległości. Szkice o ludziach i dziełach
• Teren wobec powstania warszawskiego, red. Kazimierz Krajewski, Warszawa 2017
• Powstanie Warszawskie 1944 w dokumentach z archiwów służb specjalnych, Warszawa 2007
• Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, Kobiety w obronie Warszawy. Ochotnicza Legia Kobiet (1918–1922) i Wojskowa Służba Kobiet ZWZ-AK (1939–1945), Warszawa 2016

► Komiksy IPN

• Jan Madejski, Sławomir Czuba, Roman Kucharski, Maciej Czaplicki, Powstanie Warszawskie, tom I. Komiks paragrafowy, IPN, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2022
• Powstanie Warszawskie. Tom II. Komiks paragrafowy
• Powstanie Warszawskie. Tom III. Komiks paragrafowy
• Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946. Zeszyt 10. Przemarsz przez piekło 1944 r.

► Wywiady

• W języku niemieckim: Das unbewältigte Verbrechen. Heinz Reinefarth und der Warschauer Aufstand. Dr. Philipp Marti, Autor des Buches „Der Fall Reinefarth", im Gespräch mit Filip Gańczak und Maciej Foks

► Do pobrania

• „Biuletyn IPN” nr 7-8/2024 – Warszawa '44 
• „Biuletyn IPN” nr 7-8/2019 – Powstanie Warszawskie
• Pamiętnik z Powstania Warszawskiego w Archiwum IPN we Wrocławiu 
• Polacy to nasi przyjaciele. Węgrzy i Powstanie Warszawskie 1944, Instytut Pamięci Narodowej, Węgierski Instytut Kultury, Warszawa 2017

Z serii „Patroni naszych ulic”

• Powstańcy warszawscy, Marcin Przegiętka
• Jacek Pawłowicz, Rotmistrz Witold Pilecki (1901–1948)
• Ewa Celińska-Spodar, Jan Rodowicz „Anoda” (1923–1949)
• Anna Mieszkowska, Irena Sendlerowa (1910–2008)
• Jacek Pawłowicz, Generał Leopold Okulicki „Niedźwiadek” (1898–1946)
• Artur Kubaj, Mecenas Władysław Siła-Nowicki (1913–1994)
• Małgorzata Ptasińska, Stefan Korboński 1901–1989

Z serii: „Bohaterowie Niepodległej”

• Szymon Nowak, Jan Żabiński „Franciszek”, Warszawa 2022
• Szymon Nowak, Jan Kajus Andrzejewski „Jan", Warszawa 2022
• Ewa Marcina Gieniusz CSIC, Ewa Matuszewska „Mewa”, Warszawa 2021
• Tomasz Panfil, Andrzej Rudolf Czaykowski „Garda”, Warszawa 2021
• Marian Miszczuk, Jan Rossman, Warszawa 2021
• Szymon Nowak,  Jan Szypowski „Leśnik”, Warszawa 2020
• Justyna Błażejowska,  Jan Olszewski, Warszawa 2021

► Świadectwa

• Zryw wolności. Powstanie Warszawskie w relacji Marii Staszewskiej Wieczorek.
• Zryw wolności. Powstanie Warszawskie w relacji Lecha Charewicza.
• Zryw wolności. Powstanie Warszawskie w relacji Henryka Troszczyńskiego.
• PAŁACYK MICHLA – Janusz Brochwicz-Lewiński – Armia Krajowa: świadectwa Niezwyciężonych [4/5]
• Cena naszej wolności – Wola Pamięci 1944 
• Wywiad z dr Marią Wardzyńską - Wola Pamięci 1944 
• Niemiecka okupacja Warszawy we wspomnieniach Hanny Woźniak 

► IPNtv

• Playlista na IPNtv: Powstanie Warszawskie
• Wiara`44 – film dokumentalny  Faith '44.
• Ucieczka [FILM DOKUMENTALNY]
• Komendanci Obwodów Okręgu Warszawskiego AK w godzinie próby – Michał Zarychta [WYKŁAD]
• „Rechts, links, geradeaus…” – Film o losie mieszkańców Warszawy wygnanych przez Niemców w trakcie Powstania Warszawskiego i po jego zakończeniu w październiku 1944 roku
• Ekspertyza ws. obozu przejściowego w Pruszkowie (Durchgangslager 121 Pruszków) [DYSKUSJA o KSIĄŻCE]
• [ROLKA] 80 lat temu upadło Powstanie Warzawskie - dr Dawid Golik, Oddział IPN w Krakowie [rokla, FB OIPN w Krakowie] 
• Na odsiecz powstańczej Warszawie [Spot]
• Rachunki za Powstanie: spojrzenie prawników / Uprising from juristic point of view [Panel 3]
• Rachunki za Powstanie Warszawskie (1944–2024). Kontekst sowiecki i międzynarodowy [Panel 5]
• Powstańcy warszawscy w obozie Stutthof [DYSKUSJA ONLINE]
• Płyta: Dziesięć kroków. Memoriał Warszawski 1944 – do pobrania książeczka z tekstami utworów

► Wystawy

• Powstanie Warszawskie 1944. Bitwa o Polskę [PL/EN] 
• „Powstanie Warszawskie 1944. Bitwa o Polskę. Materiały edukacyjne do wystawy elementarnej"
• „Bohaterki wśród bohaterów" [PL] Bohaterki wśród bohaterów [spot] [ENG] Heroines Among Heroes [wideo spot]

► Gdzie szukać informacji o ofiarach niemieckich represji?

• straty.pl - to internetowa i ogólnodostępna baza ofiar niemieckich zbrodni w czasie II wojny światowej będąca wynikiem programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”.
• Baza strat
• Wyszukiwanie osób represjonowanych
• [SPOT] Poznaj losy Swoich bliskich, ofiar niemieckich zbrodni z lat 1939-1945. Ocal pamięć rodziny

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archivew - to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zaiwerają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzitwa UNESCO „Pamięć Świata". Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym.

Arolsen Archives: international Center on Nazi Persecution; Große Allee 5–9; 34454 Bad Arolsen
Niemcy, tel: +49 (0)5691 629-0; fax: +49 (0)5691 629-501

• Wyszukiwanie ofiar represji
• Wspieramy Arolsen Archives w realizacji projektu #StolenMemory

► Wnioski o udostępnienie dokumentów z Archiwum IPN

• Inwentarz archiwalny i bazy danych IPN [PL]  [ENG]
• Wnioski o udostępnienie dokumentów z Archiwum IPN

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. +48 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

AUDIO:

• Rocznica zakończenia Powstania Warszawskiego - dr Michał Zarychta, OBBH IPN w Warszawie
• 2 października obchodzimy Dzień Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy - dr Michał Zarychta, OBBH IPN w Warszawie