Instytut Pamięci Narodowej

Manifestacja otwartości i siły ustroju socjalistycznego
V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów narodził się w klimacie zimnowojennym, jako kontynuacja idei organizowania międzynarodowych spotkań młodzieży popierających pokój, równość i antyimperializm. Pomysłodawcą festiwalu była Światowa Federacja Młodzieży Demokratycznej (ang. World Federation of Democratic Youth, w skrócie WFDY), organizacja silnie powiązana z krajami bloku wschodniego i ruchem komunistycznym. Celem było stworzenie alternatywy dla zachodnich inicjatyw młodzieżowych oraz pokazanie atrakcyjności systemu socjalistycznego.

Wybór Warszawy jako gospodarza był decyzją polityczną i symboliczną – Polska Ludowa miała w ten sposób zademonstrować stabilizację wewnętrzną po okresie stalinizmu i otwarcie na świat. Co ciekawe, jedną z głównych atrakcji festiwalu był niedawno oddany do użytku Pałac Kultury i Nauki (21 lipca 1955 r.) oraz Stadion Dziesięciolecia. Władze PRL traktowały festiwal jako narzędzie propagandy sukcesu i element tzw. odwilży po śmierci Stalina w 1953 r. Dodatkowym impulsem było dążenie do ocieplenia wizerunku państw socjalistycznych wobec krajów Trzeciego Świata oraz młodzieży z Zachodu, która coraz częściej kwestionowała podziały zimnowojenne.

Propagandowy sukces władz PRL
Szacuje się, że do Polski przyjechało wówczas ok. 30 tysięcy osób z ponad 110 krajów. W rezultacie V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów w Warszawie w 1955 r. miał daleko idące konsekwencje, zarówno dla Polski, jak i dla jej międzynarodowego wizerunku. Przede wszystkim stanowił propagandowy sukces władz PRL, które wykorzystały wydarzenie do zaprezentowania Polski jako państwa otwartego, nowoczesnego i pokojowo nastawionego. Dla społeczeństwa był symbolem politycznej odwilży po okresie stalinizmu – otworzył przestrzeń do swobodniejszych kontaktów z zagranicą, wzbudził entuzjazm młodzieży i nadzieję na zmiany. Warszawa, jako gospodarz imprezy, zyskała nowe osiedla i infrastrukturę, a na ulicach miasta zagościł nieznany wcześniej międzynarodowy koloryt. Warto podkreślić, że Warszawa w tym czasie nadal podnosiła się z powojennych zniszczeń.

Festiwal pozostawił także trwały ślad kulturowy – wpłynął na modę, muzykę i styl życia młodych Polaków, a zarazem rozbudził oczekiwania wobec państwa, których system socjalistyczny nie był w stanie spełnić (co w dalszej perspektywie stało się jedną z przyczyn upadku systemu komunistycznego w Polsce).

To poczucie niedosytu i kontrast między festiwalowym entuzjazmem a codziennością PRL przyczyniło się do narastania krytycznego myślenia i fermentu społecznego, który już rok później zaowocował wydarzeniami Października 1956. Festiwal miał również wymiar międzynarodowy – dla tysięcy młodych ludzi z całego świata był okazją do spotkań, wymiany doświadczeń i budowania mostów ponad żelazną kurtyną.

Złowrogie spojrzenie Kremla
O ile w Warszawie mieszkańcy stolicy dobrze się bawili, o tyle Kreml z niepokojem obserwował rosnące nastroje otwartości i spontaniczności, które zaczęły się wymykać spod partyjnej dyscypliny. W rezultacie, choć festiwal uznano za sukces, był on także dla Moskwy ostrzeżeniem, że miękka siła może działać w obie strony – otwarcie na świat pociągało za sobą również ryzyko „zakażenia” ideologicznego wewnątrz bloku wschodniego.

Z perspektywy czasu festiwal można uznać za jeden z pierwszych pęknięć w monolicie bloku wschodniego, kiedy tzw. narody satelickie – jak Polska – zaczęły odgrywać większą rolę i pokazywać własne aspiracje do niezależności kulturowej, a nawet politycznej. W rezultacie niedługo później, bo już w 1956 r. doszło do fali społecznych buntów, m.in. w Polsce i na Węgrzech, które stały się początkiem końca systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej.

***

W 2023 r. IPN wydał książkę pt. „Opozycja studencka w Polsce i na Węgrzech w latach 1956-1989. Wybrane zagadnienia”/ Egyetemista ellenzéki mozgalmak Lengyelországban és Magyarországon 1956–1989 között. Kiemelt témakörök pod red. Krisztina Rotár, Michała Wenklara. Publikacja poświęcona jest wybranym zagadnieniom związanym z historią studenckich działań opozycyjnych w Polsce i na Węgrzech w latach 1944-1989. Znajduje się w niej osiem artykułów napisanych przez polskich i węgierskich historyków, w których przedstawiono działalność studentów w 1956 r., 1968 r. i w okresie powstawania opozycji lat 70. i 80. Szczególną uwagę zwrócono na kontakty polsko-węgierskie. Publikacja powstała w ramach Centralnego Projektu Badawczego „Solidarność” i opór społeczny 1956-1989. Dostępna jest w naszych księgarniach online i stacjonarnie.

W 2021 r. nakładem wyd. IPN ukazała się książka pt. „Miasta Wolności. Poznań–Budapeszt 1956” w serii monografie pod red. Rafał Reczek, Áron Máthé, Stanisław Jankowiak, Rafał Kościański. Niniejsza pozycja przedstawia dwa przełomowe zrywy wolnościowe w komunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej. Autorzy analizują wydarzenia Czerwca ’56 w Poznaniu oraz Powstania Węgierskiego z października tego samego roku – protesty, które rozpoczęły się jako reakcja na pogarszające się warunki życia, a szybko przerodziły się w walkę o wolność i demokrację. Mimo brutalnej pacyfikacji przez siły komunistyczne, zarówno Poznań, jak i Budapeszt stały się symbolami oporu wobec dyktatury i sowieckiej dominacji. Publikacja ukazuje podobieństwa i różnice obu wystąpień, osadzając je w szerokim kontekście politycznym epoki. Książka jest dostępna w naszych księgarniach online i stacjonarnie.

W 2011 r. IPN wydał książkę pt. „Opozycja i opór społeczny w Polsce po 1956 roku” t. 1 oraz później t. 2. pod red. Tomasz Kozłowskiego, Jana Olaszka. Opozycja polityczna i opór społeczny to tematy często podejmowane przez specjalistów zajmujących się historią powojennej Polski, dotychczas jednak brakowało wydawnictwa zbierającego wyniki tych badań. Chcielibyśmy, żeby seria „Opozycja i opór społeczny w Polsce po 1956 roku” to ułatwiła. W pierwszym tomie publikujemy kilka tekstów dotyczących niezależnego ruchu wydawniczego w Polsce lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, a także artykuły bardziej zróżnicowane tematycznie: poświęcone m.in. Federacji Młodzieży Walczącej, kondycji społeczeństwa węgierskiego w latach sześćdziesiątych, wyłaniającej się z raportów Radia Wolna Europa, wydarzeniom w Czechosłowacji w 1968 roku z perspektywy mieszkańców Dolnego Śląska. Książka jest dostępna w naszych księgarniach online i stacjonarnie.

Więcej ciekawych materiałów archiwalnych, w tym artykułów naukowych i popularnonaukowych znajdą Państwo w naszym portalu przystanekhistoria.pl

• Bogusław Kopka, Aparat bezpieczeństwa wobec V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie(31 lipca – 14 sierpnia 1955 r.)
• Najnowsza historia Polaków. Oblicza PRL, nr 4: 1953–1956 Festiwal młodzieży i walka z Kościołem
• Mirosław Szumiło, Seks, komuna i donosy. Wychowanie nowego człowieka w Związku Sowieckim
• Paweł Tomasik, „Babel”. Klub studencki „zagraża bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu”
• Adam Hlebowicz, Młodzież walczy o krzyż

Kontakt dla mediów:

Rzecznik Prasowy IPN – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
media@ipn.gov.pl 

AUDIO: 

• 30 lipca 1955 r. – w Warszawie rozpoczął się V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów - dr Tadeusz Ruzikowski, OBBH IPN w Warszawie