English versionObecny na spotkaniu dr Grzegorz Motyka z BEP w Warszawie w swym syntetycznym wystąpieniu przedstawił zawiłe losy polsko-ukraińskich relacji w XX wieku ze szczególnym uwzględnieniem konfliktu lat 1943-1947. Zaprezentował też dotychczasowy dorobek naukowy IPN podejmujący te kwestie oraz scharakteryzował najważniejsze inicjatywy i publikacje będące wynikiem prowadzonych badań.
Dr Igor Hałagida – autor prezentowanej książki – zapoznał licznie zebranych słuchaczy z ogólnym zarysem operacji „C-1”, jej przebiegiem i efektami, jakie bezpiece udało się osiągnąć. Podkreślił, iż szereg spraw pozostaje jeszcze nadal w sferze hipotez, które być może zostaną wyjaśnione po otwarciu archiwów brytyjskich i postsowieckich.
Spotkanie zakończyła – gorąca momentami – dyskusja.
***
Operacja „C-1” była jedną z dwóch dużych prowokacji przeprowadzonych przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Głównym przeciwnikiem bezpieki były pozostałości ukraińskiego podziemia w Polsce, emigracyjne struktury banderowskiej frakcji OUN i wywiady Wielkiej Brytanii i USA (niemal identyczna w założeniach była „gra” operacyjna o kryptonimie „Cezary”, gdy powołano fikcyjną tzw. V Komendę Zrzeszenia „Win”, wymierzona była ona przeciwko polskim środowiskom niepodległościowym).
W ramach operacji „C-1” MBP, przy pomocy komunistycznych służb specjalnych ZSRS i Czechosłowacji, powołano do życia fikcyjną ukraińską strukturę, która w latach 1950-1954 pełniła funkcję głównego „pomostu” łączącego środowiska emigracyjne z podziemiem na Ukrainie sowieckiej. Na jej czele od samego początku stał dawny członek OUN Leon Łapiński „Zenon”, który w 1948 r. został zwerbowany przez MBP jako agent „Bogusław”. W prowokację wciągnięto kilkadziesiąt, nieświadomych prawdziwego charakteru „konspiracji”, osób.
„Siatka” Łapińskiego utrzymywała stały kontakt z Zachodem i konspiracją na terenie ZSRS. Dzięki agentowi, MBP przez kilka lat kontrolowało kanały łącznikowe, którymi przesyłano instrukcje, pieniądze, sprawozdania, radiostacje, broń i materiały propagandowe. Ukraińscy łącznicy przerzucani byli do Polski i ZSRS zarówno drogą lądową, jak i samolotami, łodzią podwodną, czy balonami. W trakcie „gry” bezpieka nie cofała się przed zabójstwami.
Prowokacja „C-1” zakończona została w 1954 r. W prasie kwestie tę – z inspiracji MBP – przedstawiono jako likwidację „angielskiej siatki szpiegowskiej”. Zatrzymane osoby skazane zostały na długoletnie więzienia. Wydano też kilka wyroków śmierci (zamienionych następnie na dożywocie). W czasie finalizowania przedsięwzięcia z „organizacji konspiracyjnej” umiejętnie wyprowadzono umiejscowioną w niej agenturę, m.in. sfingowano samobójstwo Leona Łapińskiego – agenta „Bogusława”.