Instytut Pamięci Narodowej

28 lutego 2010 r. w Przemyślu odbyły się uroczystości związane z 70. rocznicą wielkich deportacji Polaków w głąb ZSRS. Program obchodów obejmował: 

• Mszę Świętą w Archikatedrze Przemyskiej o godz. 14:00
• Uroczyste przekazanie Dzwonu Sybiraka, przy pl. Legionów (budynek dworca PKP) o godz. 15:30 
• Inscenizację teatralno-historyczną „Na nieludzką ziemię”, przy ul. Mickiewicza o godz. 16:30

Organizatorami obchodów są: Marszałek Województwa Podkarpackiego, Centrum Kulturalne w Przemyślu, Przemyskie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej X D.O.K. i Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie.

Patronat honorowy nad imprezą objął Prezydent RP Lech Kaczyński.

Komitet Honorowy uroczystości:
Abp JÓZEF MICHALIK Metropolita Przemyski, gen. dyw. TADEUSZ PŁOSKI Biskup Polowy WP, RYSZARD KACZOROWSKI Prezydent RP na uchodźstwie, TADEUSZ CHWIEDŹ Prezes Zarządu Głównego Związku Sybiraków, JANUSZ KRUPSKI Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, CEZARY GRABARCZYK Minister Infrastruktury, BOGDAN ZDROJEWSKI Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, JANUSZ KURTYKA Prezes Instytutu Pamięci Narodowej

 ***

W celu zapewnienia trwałości władzy sowieckiej na zdobytych we wrześniu 1939 r. terenach przywódcy ZSRS zaplanowali likwidację tamtejszych elit społecznych. Fala aresztowań objęła oficerów, urzędników, właścicieli ziemskich, inteligencję, księży, a nawet osadników wojskowych i kolonistów polskich. Samo jednak aresztowanie i zatrzymanie w więzieniach czy też rozstrzelanie mężczyzn nie gwarantowało Sowietom poczucia bezpieczeństwa. Podjęto decyzje o przesiedleniu najbardziej uświadomionej i aktywnej politycznie części polskiej społeczności w głąb kontynentu euroazjatyckiego, aby tam uległa ona stopniowemu wynarodowieniu i asymilacji. W praktyce wobec metod zastosowanych w deportacjach dla wielu polskich rodzin oznaczało to całkowitą zagładę. Z ujawnionych dokumentów NKWD wynika, że z polskich Kresów Wschodnich w głąb ZSRS wywieziono w ramach zorganizowanych deportacji masowych 309–327 tysięcy obywateli polskich. Wcześniejsze obliczenia, oparte na raportach polskiego podziemia mówiły o liczbie 1–1,7 mln. deportowanych.

PIERWSZA DEPORTACJA
Przeprowadzona została na podstawie uchwały Biura Politycznego WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRS z 5 grudnia 1939 r. Objęła głównie osadników wojskowych, kolonistów i pracowników administracji leśnej. Większość osób wysiedlonych w tej deportacji zabrano z domów w nocy z 9 na 10 lutego 1940 r. Zgodnie ze specjalną instrukcją NKWD deportowani mieli prawo do zabrania ze sobą odzieży, bielizny, naczyń i narzędzi w ilości nie przekraczającej 500 kg na rodzinę, jednak przepis ten nie zawsze był przestrzegany. Samo wysiedlanie, jak i transport odbywały się w bardzo trudnych warunkach atmosferycznych, przy mrozach sięgających –40 stopni Celsjusza. W ramach tej deportacji w głąb ZSRS wywieziono wg. różnych szacunków 139–250 tys. osób.

DRUGA DEPORTACJA
Była konsekwencją dokonanych wcześniej przez NKWD aresztowań i przeprowadzona została w oparciu o decyzję Biura Politycznego WKP(b) z 2 marca 1940 r. Wysiedlenie miało obejmować rodziny osób aresztowanych oraz rodziny oficerów polskich przetrzymywanych w specjalnych obozach jenieckich w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Akcję rozpoczęto w nocy z 12 na 13 kwietnia 1940 r. Według dokumentacji NKWD wywiezionych zostało wówczas około 61 tys. osób, choć niektóre szacunki podają liczbę ponad 80 tys. osób, przy czym w źródłach sowieckich występują znaczne nieścisłości. Polski wywiad oceniał wówczas liczbę deportowanych na ok. 300 tys. Większość deportowanych trafiła do Kazachstanu gdzie zostali osiedleni w kołchozach, sowchozach lub w osiedlach robotniczych.

TRZECIA DEPORTACJA
Wraz z deportacją kwietniową Sowieci mieli zamiar wywieźć w głąb swego kraju także obywateli polskich, którzy pozostali na terenie okupacji sowieckiej jako uciekinierzy z okresu działań wojennych we wrześniu 1939 r. Ponieważ jednak przedłużeniu uległa wymiana ludności z Generalnym Gubernatorstwem i ziemiami wcielonymi do III Rzeszy, realizację tego planu przesunięto na czerwiec. W akcji przeprowadzonej w nocy 28 na 29 czerwca 1940 r. wysiedlono na wschód nie mniej niż 75 tysięcy osób. Zawyżone szacunki polskiego wywiadu z tego okresu mówiły nawet o 400 tysiącach wywiezionych. Zdecydowaną większość deportowanych w czerwcu stanowili obywatele polscy narodowości żydowskiej, pochodzący z terenów znajdujących sie pod okupacją niemiecką.

CZWARTA DEPORTACJA
Była w odróżnieniu od poprzednich operacją złożoną z mniejszych operacji w poszczególnych miejscach zamieszkania Polaków. Podstawę do jej przeprowadzenia stanowiła uchwała Biura Politycznego WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRS z 14 maja 1941 r. Miała objąć te osoby, które z różnych względów nie zostały wysiedlone podczas masowych wysiedleń w 1940 r. Chodziło o rodziny polskich oficerów, policjantów, urzędników, ziemian, przemysłowców, kupców i osób, które zaangażowane były w działalność patriotyczną. Deportacje przeprowadzano od 22 maja do chwili zajęcia terenu przez wojska niemieckie po 22 czerwca 1941 r. Liczba wywiezionych podczas tej akcji jest bardzo trudna do oszacowania. Prawdopodobnie podczas czwartej deportacji wywieziono nie mniej niż 44 tysiące osób, jednak ze względu na toczące się działania wojenne część dokumentacji zaginęła.

Bogusław Kleszczyński