Instytut Pamięci Narodowej

Ekspozycja została zaprezentowana w ramach obchodów 80. rocznicy wyzwolenia Bolonii przez oddziały 3 Dywizji Strzelców Karpackich, walczącej w składzie 2 Korpusu Polskiego oraz oddziały amerykańskiej 34 Dywizji Piechoty.

Wystawa Instytutu Pamięci Narodowej, powstała w 2022 roku w ramach projektu „Szlaki Nadziei Odyseja Wolności”, upamiętnia wysiłek zbrojny polskich żołnierzy walczących na wszystkich frontach II wojny światowej oraz losów ludności cywilnej ewakuowanej z ZSRS wraz z armią gen. Andersa. 

– „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” to opowieść o polskich losach w okresie II wojny światowej. To autorski pomysł prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego, aby opowiedzieć trudną polską historię z okresu II wojny światowej nie tylko w Polsce, ale także i za granicą, wskazywać wspólne elementy naszej historii, w tym wypadku historii polsko-włoskiej

– powiedział podczas wernisażu zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. Wystawa została zaprezentowana w Museo Memoriale della Liberta, które powstało z inicjatywy rodziny Ansalonich w 2000 roku.

W ramach podziękowania za możliwość zaprezentowania wystawy dyrektor Muzeum Arturo Ansaloni otrzymał z rąk prezesa IPN pamiątkowy ryngraf. Wernisażowi towarzyszył pokaz amatorskich kadrów filmowych autorstwa Edo Ansaloniego, który od zawsze pasjonował się kinematografią. 21 kwietnia 1945 r. sfilmował wkroczenie pierwszych polskich wojsk do Bolonii. Wówczas nie zdawał sobie z tego sprawy, ale tego dnia jego kamera zarejestrowała sceny o ogromnym znaczeniu historycznym.

– Ojciec Pana Arturo Ansaloniego filmował wejście Polaków do Bolonii. To wielkie historyczne dokonanie, bo dzięki ojcu Pana Arturo możemy dzisiaj spoglądać na tych, którzy przynieśli wolność Włochom

– dodał dr hab. Karol Polejowski.

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej IPN Agnieszka Jędrzak, dyrektor Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Adam Siwek oraz zastępca dyrektora BWM IPN dr Mateusz Marek, koordynujący projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”.

Delegacja IPN odwiedziła również wyzwoloną przez Polaków Ankonę, gdzie pod XIX-wieczną Porta Santo Stefano, bramą forteczną będącą miejscem pamięci polskich żołnierzy, oddaliśmy hołd bohaterom. Podczas wizyty w Ankonie zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej spotkał się z Konsul Honorową RP Cristiną Gorajski, aby porozmawiać na temat wspólnie podejmowanych działań. Na zaproszenie kierowniczki placówki, Mai Mielcarskiej-Piangerelli, delegacja Instytutu gościła także w Szkole Polskiej. 

* * *

Wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”

W 80. rocznicę rozpoczęcia wędrówki armii gen. Andersa ewakuowanej z ZSRS Instytut Pamięci Narodowej przygotował międzynarodowy projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, który upamiętnia wysiłek zbrojny Polskich Sił Zbrojnych podczas II wojny światowej oraz losy ludności cywilnej ewakuowanej z ZSRS wraz z armią gen. Andersa. Zainagurowano go w Warszawie w marcu 2022 roku.

W ramach projektu powstała wystawa „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” Od tego czasu była pokazywana w wielu krajach na 5 kontynentach w ponad 50 zagranicznych lokalizacjach od Republiki Południowej Afryki, Zimbabwe i Stanów Zjednoczonych po Iran. 

Obejrzyj spot

Więcej o projekcie na portalu IPN szlakinadziei.ipn.gov.pl

* * *

Włochy w wojnie

Od 1922 r. Włochy były rządzone przez faszystowski rząd Benita Mussoliniego, który zdobył władzę w wyniku zamachu stanu. W drugiej połowie lat trzydziestych Mussolini wyraźnie dążył do dominacji w Afryce Północnej i w basenie Morza Śródziemnego, podpisywał przy tym liczne umowy z III Rzeszą o współpracy i przymierzu. W 1940 r. mimo sporej przewagi liczebnej włoski atak na południową Francję czy Grecję nie przyniósł sukcesów. Klęska w Afryce Północnej oraz inwazja aliantów na Sycylię doprowadziły do upadku dyktatury Mussoliniego. Większość terytorium kraju została zajęta przez wojska niemieckie. 13 października 1943 r. nowy rząd Królestwa Włoch wypowiedział wojnę III Rzeszy i Japonii, stając się w ten sposób członkiem koalicji antyfaszystowskiej.

Lawina

Inwazja aliantów na Włochy rozpoczęła się 10 lipca 1943 r. lądowaniem na Sycylii.

Desant państw sprzymierzonych na Półwysep Apeniński odbył się we wrześniu tego samego roku w trzech miejscach: w okolicach miasta Salerno (na południe od Neapolu), od strony morza w pobliżu miasta Tarent oraz w Kalabrii w rejonie Reggio di Calabria.

W operacji o kryptonimie Avalanche (Lawina) bezpośrednio brały udział polskie okręty: ORP „Piorun”, ORP „Ślązak”, ORP „Krakowiak” i podwodny ORP „Dzik” oraz statki MS „Batory”, MS „Sobieski”, SS „Kościuszko”, SS „Narvik” transportujące żołnierzy, uzbrojenie i sprzęt.

Transporty 2. Korpusu Polskiego razem z brytyjskimi oddziałami przybywały do Włoch z Egiptu od końca grudnia 1943 r. do początku maja 1944 r. i lądowały w Tarencie i Neapolu.

Brindisi

Z lotniska Campo Cassale w ramach operacji specjalnych startowały samoloty bombowe (Handley Page Halifax i Consolidated B-24 Liberator) zaopatrujące powstanie warszawskie, a także oddziały Armii Krajowej w broń, amunicję i środki opatrunkowe. Po przekształceniu dywizjonu 301. w 1586. Eskadrę Specjalnego Przeznaczenia jednostka stacjonowała we Włoszech do kwietnia 1945 r. Od 4 sierpnia do 14 września 1944 r. wykonała 97 lotów ze zrzutami dla walczącej Warszawy, straciła 16 samolotów, 112 lotników poległo. Zaledwie dwie załogi bohaterskiej eskadry przeżyły tamten czas.

W Ostuni koło Brindisi gen. Leopold Okulicki stworzył bazę szkoleniową dla ochotników zwerbowanych na Bliskim Wchodzie  – tam cichociemni przygotowywali się do lotów do Polski. Specjalnie wyszkoleni do tajnych misji oficerowie wspierali na okupowanym terenie żołnierzy Armii Krajowej. Z Brindisi 21 maja 1944 r. w ramach operacji Weller 29 wyleciał jako cichociemny płk. Leopold Okulicki – ostatni dowódca Armii Krajowej.

Droga do Rzymu jest zamknięta

Wzdłuż rzek: Garigliano, Rapido, Sangro na długości 130 km rozciągała się niemiecka linia obrony zwana linią Gustawa. Wzgórze Cassino wznosi się nad doliną rzeki Liri, między Rzymem i Neapolem. Strategiczne położenie przy ważnym trakcie sprawiało, że wybudowany na nim klasztor benedyktynów Niemcy włączyli w swój system obronny. Alianci od stycznia 1944 r. próbowali zdobyć wzgórze, każde kolejne natarcie kończyło się niepowodzeniem. Desant pod Anzio (za niemiecką liną obrony) też nie przyniósł spodziewanych rezultatów.

15 lutego 1944 r. klasztor na Monte Cassino został zbombardowany, a Niemcy wykorzystali ruiny do dalszej obrony. Na początku maja 1944 r. rozpoczęło się czwarte natarcie na wzgórze. Główną siłę stanowił 2. Korpus Polski.

Decydujące uderzenie

Niemieckie pozycje pod Monte Cassino składały się z dwóch pierścieni obronnych połączonych na kształt cyfry osiem. Atak sił alianckich rozpoczął się 12 maja 1944 r. Żołnierze szli do nocnego ataku w zaminowanym, niemal nieosłoniętym terenie, pełnym zasieków i przeszkód, pod niemieckim ostrzałem prowadzonym z bunkrów, stanowisk artylerii i moździerzy, których nie był w stanie zniszczyć godzinny ostrzał ponad 1000 dział alianckich. Dopiero drugi atak przyniósł przełom i zdobyto oraz utrzymano wzgórza „Widmo”, Colle San Angelo (593), „Monte Castellone” i „Massa Albaneta”. 17 maja, pod koniec dnia, Polacy przełamali północny skraj pierścienia obronnego. Zdobywano bunkier po bunkrze i odpierano kontrataki niemieckie.

Dzięki skoordynowanym działaniom wszystkich sił alianckich pod Cassino Niemcy, obawiając się okrążenia, w klasztorze zaczęli odwrót. Nad ranem 18 maja patrol 12, Pułku Ułanów Podolskich pod dowództwem ppor. Kazimierza Gurbiela wkroczył do ruin klasztoru.

Duch

Bolesław Bronisław Duch (ur. 15 listopada 1896 r. w Borszczowie) – generał dywizji Wojska Polskiego. Całe swoje życie związał z wojskiem i służbą dla Polski. W młodości kierował się harcerskimi wartościami – jak honor, prawda i oddanie dla ojczyzny. W wieku 18 lat wstąpił do Legionów Polskich. Rosyjska wojna domowa 1918 r. rzuciła go na daleką Północ, w okolicach Murmańska walczył z bolszewikami w szeregach oddziałów polskich . Został ewakuowany i przez Edynburg powrócił do Polski. Wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej i w Bitwie Warszawskiej 1920 r.

We wrześniu 1939 r. dowodził dywizją piechoty w składzie Armii „Lublin”. Uniknął niewoli i przedostał się do Francji. Jego brat Ludwik był komisarzem Policji Państwowej w II Rzeczypospolitej. W 1940 r. został zamordowany przez NKWD w lesie katyńskim. Wobec rozmów francusko-niemieckich o kapitulacji gen. Duch wydał rozkaz o rozwiązaniu 1. Dywizji Grenadierów i przedzieraniu się małymi grupami do Wielkiej Brytanii.

Na polecenie Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego w 1941 r. wyruszył do Kanady z misją organizacji ośrodków rekrutacyjnych do Wojska Polskiego. W lipcu 1943 r. został skierowany do Palestyny, gdzie objął dowództwo 3. Dywizji Strzelców Karpackich, którą dowodził aż do zakończenia walk i rozformowania 2. Korpusu Polskiego w 1947 r.

Po wojnie został w Londynie, gdzie zmarł 9 października 1980 r. Urna z jego prochami została pochowana na polskim cmentarzu wojennym pod Monte Cassino.

Domek Doktora

W czasie bitwy o Monte Cassino, Batalionowy Punkt Opatrunkowy 3. Dywizji Strzelców Karpackich wysunięty na pierwszą linię stanowisk u podnóża Góry Ofiarnej (wzgórze 593) mieścił się w niepozornym domku położonym na grzbiecie tzw. Głowy Węża w bliskiej styczności wzgórza 593, mającego kluczowe znaczenia dla powiązanego systemu obrony niemieckiej w masywie górskim Monte Cassino – Monte Cairo. Przez dwa tygodnie boju 3. Dywizji Strzelców Karpackich kamienne mury domku widziały wiele. Zapisał się w nich ból rannych i walczących o życie żołnierzy polskich.

Piedimonte San Germano

Po przełamaniu obrony niemieckiej na linii Gustawa w rejonie Monte Cassino oddziały polskie przystąpiły do ataku w okolicy miejscowości Piedimonte San Germano, położonej na północny zachód od wzgórza klasztornego. Miejscowość stanowiła część dodatkowej obrony niemieckiej zwanej liną Hitlera – od Monte Cairo przez Piedimonte, Pontecorvo, San Olivia do Terracina.

Polacy wykonali w dniach 20–22 maja 1944 r. trzy uderzenia na pozycje niemieckie. Nie zdołano jednak przełamać linii wroga, osiągnięto jedynie lokalne sukcesy. W nocy z 24 na 25 maja zagrożeni oskrzydleniem Niemcy rozpoczęli odwrót. Opuszczone Piedimonte san Germano zostało zajęte przez wojska polskie rankiem 25 maja.

Linia Gotów

Po bitwie pod Monte Cassino i wkroczeniu aliantów do Rzymu wojska sprzymierzone skierowały się na północ Włoch, gdzie Niemcy zbudowali linię fortyfikacyjną osłaniającą dolinę rzeki Pad. Na długości 320 km i głębokość 30 km (od Pesaro nad Morzem Adriatyckim do Massy nad Morzem Liguryjskim) rozlokowano schrony bojowe dla artylerii i karabinów maszynowych, pola minowe i zasieki.

Zadaniem 2. Korpusu Polskiego było zdobycie Ankony. Port pozwoliłby Aliantom  skrócić linie zaopatrzeniowe dla wojsk walczących w północnych Włoszech.

2. Korpus Polski od 15 czerwca 1944 r. rozpoczął działania nad Adriatykiem. Dywizje niemieckie stawiały opór na kolejnych pozycjach, wykorzystując przepływające rzeki. Na początku lipca 1944 r. Polacy zdobyli Loreto, Recanati, Osimo, Castelfidardo i wzgórze San Pietro oraz podeszli pod Ankonę.

Ankona

17 lipca 1944 r. o 6.00 rano ruszyło natarcie na Ankonę – poprzedzone było atakami artyleryjskimi. Na przedpolach miasta gen. Władysław Anders postanowił wykonać główne uderzenie siłami 5. Kresowej Dywizji Piechoty, której powierzono zadanie opanowania wzgórz w rejonie Paterniano – Monte della Crescia – Monte Tarto. W pasie nadmorskim jednostki wroga miała wiązać walką 3. Dywizja Strzelców Karpackich. Z rejonu Offagna Niemcy wyprowadzali kontrataki. Uderzenia nieprzyjaciela odparto i opanowano miejscowość. Oddziałom polskiej piechoty udało się obejść pozycje niemieckie i wyjść na tyły wroga. 18 lipca Polacy wkroczyli do miasta.

Poległych i zmarłych wskutek odniesionych ran polskich żołnierz pochowano na cmentarzu w Loreto.

Loreto

Podczas walk o Ankonę lotnictwo niemieckie prowadziło nocami bombardowania głównie terenu nadmorskiego. 6 lipca 1944 r. jedna z bomb uszkodziła kopułę bazyliki Santa Casa di Loreto, ale nie przebiła się do środka kościoła. Wybuchł pożar. Bazylikę ugasili żołnierze 3. Dywizji Strzelców Karpackich. W czasie akcji żaden z polskich żołnierzy nie zginął i nie został ranny. U stóp bazyliki znajduje się polski cmentarz, na którym pochowano żołnierzy 2. Korpusu Polskiego.

„Miał dwadzieścia lat. Do dziś łudziłem się, że to nieprawda.

Nikogo tak w życiu nie kochałem, jak jego”

– generał Leopold Okulicki o śmierci swojego jedynego syna Zbigniewa, grudzień 1944 r.

„Oddali ducha Bogu, ciała ziemi włoskiej, a serca Polsce”

– inskrypcja na polskim cmentarzu w Loreto.

Via Emilia

Celem działań w Apeninie Emiliańskim było wsparcie z trudem przedzierających się z Rimini w kierunku na Bolonię wojsk sprzymierzonych. Walki toczyły się w ciężkim, niemal bezdrożnym terenie górskim, w niesprzyjających warunkach atmosferycznych. Jedyną drogą na Nizinie Padańskiej nadającą się do ruchu pojazdów mechanicznych, pociętą jednak rzekami i kanałami, była Via Emilia.

5. Kresowa Dywizja Piechoty prowadziła działania w rejonie Piero di Bagno i atakowała w kierunku północnym. Jej 5. Wileńska Brygada Piechoty zdobyła Santa Sofia, a 6. Lwowska Brygada Piechoty opanowała Predappio i Monte Grosso w prowincji Forlì-Cesena. Pod koniec listopada do pierwszego rzutu weszła 3. Dywizja Strzelców Karpackich. Jej brygady zdobyły szereg miejscowości na zachód od Brisighella i na południowym brzegu rzeki Senio. Na tej rubieży front zatrzymał się do wiosny 1945 r.

Bitwa o Bolonię

9 kwietnia 1945 r 3. Dywizja Strzelców Karpackich rozpoczęła forsowanie rzeki Senio. Sukcesy oddziałów polskich i brytyjskich walczących w ramach 8. Armii od wschodu i amerykańskiej 5 Armii od południa zmusiły Niemców do odwrotu. 2. Korpus przeszedł do działań pościgowych. Na kierunku pomocniczym działało zgrupowanie „Rud” pod dowództwem gen. Klemensa Rudnickiego. W składzie tej jednostki walczyła 3. Brygada Strzelców Karpackich i 4. Wołyńska Brygada Piechoty. Prowadząc pościg szosą nr 9, zgrupowanie odcięło niemieckie pozycje rozmieszczone w górach i 17 kwietnia zdobyło Castel San Pietro. 20 kwietnia oddziały korpusu sforsowały rzeki Gaiana i Idice. 21 kwietnia o 6.05 9. Batalion Strzelców Karpackich wkroczył jako pierwszy do Bolonii i zawiesił nad miastem polską flagę.

Świerk i Lew

Nie słowami, bo usta milczały;

Odpowiedź naszą pisaliśmy krwią

I jak huragan skruszyliśmy skały,

I powinność spełniliśmy swą!

Dzisiaj nie ma między nami już różnicy,

Dziś złączyła nas przelana wspólnie krew.

Leży rotmistrz spod Tobruku,

Obok kapral z Buzułuku,

Leżą ramię przy ramieniu Świerk i Lew.

Zbigniew Krukowski, Marsz 2. Korpusu

Symbolem polskiej 3. Dywizji Strzelców Karpackich, której żołnierze walczyli na Monte Cassino i pod Tobrukiem był świerk; lew to symbol 6. Lwowskiej Dywizji Piechoty tworzonej w 1941 r. w ZSRS. 2. Korpus Polski ponownie złączył Polaków, których los po 1939 r. rzucił w różne strony. Prowadziła ich nadzieja na odzyskanie swojego domu i wolności dla ojczyzny.

„Ataman”

Aleksander Ihnatowicz-Świat (ur. 13 maja 1903 w Nowogrodzie Wielkim) – inżynier, major Wojska Polskiego i Armii Brytyjskiej, instruktor broni na kursach walki konspiracyjnej dla spadochroniarzy Akcji Kontynentalnej i Cichociemnych, czterokrotnie wykonywał skoki bojowe za linią wroga, co stanowi rekord wśród polskich spadochroniarzy z okresu II wojny światowej. 19 września 1939 r. przekroczył granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej i został internowany. Po ucieczce z obozu jenieckiego przedostał się do Francji, a potem do Wielkiej Brytanii.

Podczas kursów dywersyjno-strzeleckich nazywano go „atamanem” z uwagi na jego doskonałe umiejętności strzeleckie i znajomość różnych rodzajów broni. Jako spadochroniarz brał udział w misjach w Jugosławii i w północnych Włoszech. Zrzucony w 1944 r. w rejonie Zlatiboru w Serbii, zdobył 2 egzemplarze nowatorskiego niemieckiego karabinu maszynowego FG42 opracowanego dla spadochroniarzy. We Włoszech szkolił grupy partyzanckie w zakresie posługiwania się bronią i materiałami wybuchowymi. W dolinie Aosty wysadził wraz z pirotechnikiem 7 czołgów tygrys.

Za zgodą polskiego Ministerstwa Obrony wstąpił do brytyjskiej armii, gdzie przygotowywał zespoły alianckich agentów do zdobywania uzbrojenia niemieckiego i szkolił włoskich komandosów.

Po wojnie pracował jako starszy specjalista w brytyjskim Ministerstwie Zaopatrzenia – Zakładzie Projektowania Uzbrojenia. Później pełnił służbę jako inspektor broni (Inspector of Weapons under C.I.A as British Serving Officer) w Rawalpindi (obecnie Pakistan). Zmarł 28 lutego 1991 r. w Londynie.

Pożegnanie z Italią

Po zakończeniu wojny 2. Korpus Polski początkowo został rozmieszczony pomiędzy Bolonią, Rimini a Imolą, jednak wkrótce oddziały i jednostki były na terenie całego Półwyspu Apenińskiego. Żołnierzy, którzy zadeklarowali powrót do kraju, skierowano do obozów repatriacyjnych w Cervinara i Paolisi koło Neapolu (około 5,5 tys. żołnierzy) i w San Domenico (około 800). Obozy pozostawały pod opieką władz brytyjskich, które organizowały transporty do Polski, które kierowano koleją przez Mediolan, Brenner, Pilzno, Pragę do Zebrzydowic lub drogą morską z Neapolu do Gdańska.

Powracających do kraju, rządzonego przez komunistów, czekały represje i inwigilacja. Nie traktowano ich jak bohaterów, a jako wrogów nowego komunistycznego systemu.