English version
W spotkaniu, które odbyło się 16 kwietnia 2004 r. w Nadbałtyckim Centrum Kultury (Ratusz Staromiejski w Gdańsku), przy ul. Korzennej 33/35 wziął udział współautor książki Stanisław M. Jankowski, wydawca książek Ferdynanda Goetla - Władysław Zawistowski oraz historyk literatury - prof. Małgorzata Czermińska, która przewodniczyła dyskusji. Fragment książki „Czasy wojny” Ferdynanda Goetla przeczytał aktor Teatru Wybrzeże w Gdańsku - Jerzy Kiszkis. Przybyła liczna grupa zainteresowanych książką – około 150 osób reprezentujących środowisko kombatanckie, historyków, nauczycieli. Obecne były dzieci Ferdynanda Goetla: Elżbieta Goetel (znana aktorka) oraz Roman Goetel.Stanisław Jankowski przedstawił pracę nad książką, zwracając uwagę na staranność, z jaką Ferdynand Goetel relacjonował pobyt na miejscu zbrodni katyńskiej, polityczne konteksty decyzji o wyjeździe do Katynia w warunkach wojny i propagandy niemieckiej, która w rozpowszechnianiu wiadomości o zbrodni kierowała się swoimi celami, różnorodność postaw pisarzy przesłuchiwanych w roku 1945 na te okoliczności, skuteczność komunistycznej dezinformacji.
Władysław Zawistowski mówił o swoim „odkrywaniu” twórczości F. Goetla, w którym, jako wydawca, dostrzegł wybitną osobowość pisarską, człowieka powszechnie szanowanego w środowisku literackim – niezależnie od jego poglądów (szczególnie w odniesieniu do faszyzmu włoskiego), które z perspektywy czasu są dla nas kontrowersyjne.
Piotr Szubarczyk z gdańskiego Oddziału IPN przypomniał, jaką rolę odegrała komunistyczna cenzura prewencyjna w podtrzymywaniu kłamstwa katyńskiego po wojnie.
W trakcie dyskusji podniesiono problem kolaboracji. W jakim miejscu się ona zaczynaω Czy kolaborant, który podejmuje współpracę z wrogiem z pobudek ideowych, widząc w tym działanie w interesie swojego kraju, jest jeszcze kolaborantem (nawet jeśli się myli i źle ocenia sytuacjęω). Jako przykład podawano Emila Skiwskiego, który we współpracy z Niemcami widział polską rację stanu. Ferdynand Goetel przedstawił go jako „człowieka w podartych butach”, co wskazywałoby na ideowe a nie materialne przesłanki jego postawy.
Prof. Małgorzata Czermińska wyraziła opinię, że książka wzbudzi zainteresowanie – przede wszystkim historyków i historyków literatury – dając im bogaty materiał do refleksji.
*
* *
Częścią zasadniczą książki „Literaci a sprawa katyńska-1945” są nieznane dotąd protokoły zeznań m.in. Jerzego Andrzejewskiego, Marii Dąbrowskiej, Jarosława Iwaszkiewicza, Mieczysława Jastruna, Stefana Kisielewskiego, Jana Kotta, Leona Kruczkowskiego, Czesława Miłosza, Zofii Nałkowskiej, Jana Parandowskiego, Juliana Przybosia i Kazimierza Wyki – przesłuchiwanych w związku ze śledztwem przeciw pisarzom podejrzanym o kolaborację z Niemcami. Literaci zeznają na temat postaw środowiska, realiów życia okupacyjnego oraz stosunku do sprawy Katynia i działań w tym zakresie podejmowanych przez propagandę hitlerowską. Formułują też własne przemyślenia związane z kwestią katyńską. Autorzy książki podkreślają, że śledztwo prowadzono tuż po wojnie, a więc jeszcze przed umocnieniem reżimu komunistycznego, dlatego cytowane wypowiedzi obrazują dobrze opinię środowiska literackiego w kwestii uznawanej za symboliczną dla zrozumienia i oceny stosunków polsko-sowieckich po ostatniej wojnie.
Do lektury protokołów przygotowują dwa teksty: publicystyczny, omawiający wypowiedzi i postawy przesłuchiwanych (S. M. Jankowskiego) i historyczny – charakteryzujący zawartość akt oraz postacie prokuratorów i kierunki prowadzonego śledztwa (R. Kotarby). Książka zawiera ponad 50 ilustracji.