Instytut Pamięci Narodowej

6 września 2024 r. w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie odbyła się konferencja prasowa prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego oraz dyrektor Archiwum IPN Marzeny Kruk, dotycząca programu dokumentacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939–1945”. Projekt od 2022 roku jest realizowany wyłącznie przez Instytut Pamięci Narodowej. Jego efektem jest ogólnodostępna internetowa baza danych popularnie nazywana bazą straty.pl (od adresu strony internetowej).

Baza umożliwia prowadzenie kwerend imiennych oraz tematycznych (wyszukiwanie po rodzaju, miejscu i roku represji). Dzięki temu mogą z niej korzystać także historycy i dziennikarze. Nie gromadzi skanów dokumentów, na podstawie których wprowadzane są informacje, ale wskazuje miejsca, gdzie te dokumenty można odnaleźć.

–  Od stycznia 2020 roku wprowadzono 912 tysięcy nowych rekordów do bazy straty.pl. Dokonuje się też proces scaleniowy, proces weryfikacyjny. Dzisiaj w naszej bazie jest 5,5 miliona rekordów

– powiedział prezes IPN podczas konferencji.

Dr Karol Nawrocki zaapelował, aby rodziny ofiar II wojny światowej, zwracały się do Instytutu i przekazywały informacje na temat swoich bliskich:

– Nie ma w Polsce rodziny, której tragedia II wojny światowej w takim, czy innym zakresie by nie dotknęła. Chciałem zaapelować do wszystkich, którzy mają taką historię rodzinną, aby zwracali się do Instytutu Pamięci Narodowej i by nasze dzieło w przyszłym roku mogło zostać ukończone. Z jednej strony to baza materiałów, które są w Archiwum IPN, materiałów prokuratorskich, śledczych z Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ale z drugiej strony to też informacje, które pochodzą od Państwa.

Dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk poinformowała, że zbiór archiwalny IPN to blisko 4 km materiałów archiwalnych, które dotyczą okresu II wojny światowej.

– Świadomość, że takie materiały są w zbiorach IPN jest nadal znikoma, mimo że 10 lat temu uruchomiliśmy Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej. Wiele tysięcy ludzi za pośrednictwem tego centrum uzyskało informację o swoich bliskich.

Podkreśliła, że każda nowa informacja, każde nazwisko to oddzielna historia i ludzka tragedia.

– Żadna ofiara nie może pozostać anonimowa i żadna nie może zostać zapomniana

– dodała.

Na dzień 2 września 2024 r. w bazie zebrano informacje o 5 565 892 ofiarach i osobach represjonowanych przez niemiecki reżim, m.in. o abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, Henryku Ząbku, Marii Hiszpańskiej-Neumann, a także dwóch kobietach: Irenie Szydłowskiej i Annie Stołowskiej, których obrączki zostały odnalezione w wyniku prac poszukiwawczych w Dolinie Śmierci w Chojnicach.

Konferencji prasowej towarzyszyła przygotowana przez Archiwum IPN wystawa dokumentów i artefaktów, m. in. kartoteka w pudełkach po zapałkach, akta w sprawie arcybiskupa płockiego, Antoniego Juliana Nowowiejskiego, ewidencja osobowa więźniów obozu KL Dachau, imienne listy transportowe obywateli polskich wywiezionych na roboty przymusowe do III Rzeszy w 1943 roku, pasiak byłego więźnia KL Dachau, grafiki Marii Hiszpańskiej-Neumann, byłej więźniarki KL Ravensbrück.

Zachęcamy do korzystania z udostępnionego narzędzia oraz do zgłaszania informacji o swoich bliskich, represjonowanych przez Niemców, a nie ujętych w naszej bazie. W oparciu o te dane będziemy ją rozwijać. Także instytucje zajmujące się problematyką II wojny światowej, które na początku realizacji programu wsparły go poprzez udostępnienie swoich zbiorów danych, pragniemy zachęcić do włączenia się w rozwój projektu poprzez udostępnienie zaktualizowanych informacji.

Zapis konferencji na kanale IPNtv

* * * 

Z inicjatywą uruchomienia programu „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939-1945” wystąpił w 2006 r. Instytut Pamięci Narodowej wspólnie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Fundacją Ośrodka „KARTA”. Przez lata program był realizowany przez Fundację „Polsko-Niemieckie Pojednanie”, pod merytorycznym nadzorem i przy finansowym wsparciu IPN. Od 2022 r. program jest realizowany wyłącznie przez IPN.

►Poznaj losy Swoich bliskich, ofiar niemieckich zbrodni z lat 1939–1945. Ocal pamięć rodziny (spot)

►Posłuchaj: Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN o projekcie straty.pl

* * *

W bazie straty.pl znajdują się informacje o osobach represjonowanych przez niemiecki reżim, m.in. o abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, Henryku Ząbku, Marii Hiszpańskiej-Neumann, a także dwóch kobietach: Irenie Szydłowskiej i Annie Stołowskiej, których obrączki zostały odnalezione w wyniku prac poszukiwawczych w Dolinie Śmierci w Chojnicach.

Abp Antoni Julian Nowowiejski – ur. 11 lutego 1858 r. we wsi Lubienia w pow. Opatów w guberni radomskiej Imperium Rosyjskiego. Niedługo po przeprowadzce rodziny Nowowiejskich do Płocka wstąpił do tamtejszego Seminarium Duchownego. Święcenia kapłańskie przyjął 10 lipca 1881 r. W ciągu następnych lat piął się po szczeblach kościelnej hierarchii – w 1908 r. został biskupem płockim, a w 1930 r. otrzymał tytuł honorowy arcybiskupa ad personam ze stolicą tytularną Silyum.

Dał się poznać jako sprawny rządca diecezji – m.in. zwołał dwa synody diecezjalne, założył Muzeum Diecezjalne i Niższe Seminarium Duchowne, które z czasem uzyskało status wyższej uczelni. Zajmował się także historią liturgii i dziejami Płocka, co zaowocowało licznymi publikacjami. Ponadto angażował się w działalność charytatywną i społeczną.

Niedługo po wybuchu II wojny światowej abp Nowowiejski został aresztowany przez gestapo w Ciechanowie/Płocku, a następnie internowany w Słupnie koło Płocka, skąd kierował diecezją. Podobny los spotkał także biskupa pomocniczego płockiego, Leona Wetmańskiego. Niemcy postrzegali abp. Nowowiejskiego jako „wysoce upolitycznionego i kościelnie zamaskowanego zbrodniarza”, przedstawiciela „najbardziej niebezpiecznego i wrogiego elementu”. W 1940 r. osadzano go razem z innymi księżmi, w tym z bp. Wetmańskim, w niemieckim obozie przejściowym w Działdowie, gdzie był poniżany i torturowany. Zmarł 28 maja 1941 r. śmiercią męczennika za wiarę.

W Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie przechowywana jest oryginalna teczka Gestapo w Ciechanowie/Płocku założona na abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego. W aktach znajduje się m.in. korespondencja między Urzędem Bezpieczeństwa Rzeszy a Gestapo w Ciechanowie/Płocku.

Henryk Ząbek – ur. 2 stycznia 1926 r. we wsi Magnuszew w pow. Maków Mazowiecki w województwie warszawskim. W grudniu 1942 r. został skierowany do prac przymusowych w firmie budowlanej w Berlinie. Tam został aresztowany przez Gestapo za antyniemieckie sformułowania, jakie zawarł w liście adresowanym do kolegi w lutym 1943 r. Pisał m.in. o alianckich nalotach w 10. rocznicę przejęcia władzy przez Hitlera i o klęskach Wehrmachtu pod Stalingradem i El Alamein. Ząbek był przesłuchiwany przez Gestapo, a następnie przeżył gehennę niemieckich więzień i obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen, gdzie przebywał od maja 1943 r. do ewakuacji obozu. Wraz z innymi więźniami dotarł pieszo do Schwerina, gdzie został oswobodzony przez Aliantów. Następnie trafił do Lubeki, a w grudniu 1945 r. powrócił do Polski.

W Archiwum IPN znajduje się teczka Gestapo w Ciechanowie/Płocku założona na Henryka Ząbka. Na szczególną uwagę zasługuje list Ząbka, który zachował się jedynie w niemieckim tłumaczeniu. Zawiera on unikalny opis stanu wiedzy o sytuacji politycznej oraz nastrojów społecznych w Berlinie z perspektywy robotnika przymusowego. Ponadto w teczce znajduje się zdjęcie sygnalityczne Henryka Ząbka, co jest rzadkością w tego rodzaju dokumentacji.

Maria Hiszpańska-Neumann – wybitna polska ilustratorka i graficzka. Urodziła się 28 października 1917 r. w Warszawie, gdzie spędziła dzieciństwo. Po ukończeniu gimnazjum podjęła studia na Akademii Sztuk Pięknych. Wybuch II wojny światowej przerwał jej dalszą edukację. W okresie okupacji wstąpiła do Związku Walki Zbrojnej i zajmowała się kolportażem nielegalnej prasy. Za działalność konspiracyjną została aresztowana w czerwcu 1941 r. Po niespełna roku pobytu w więzieniach osadzono ją w KL Ravensbrück gdzie otrzymała numer obozowy 10219. Obóz nie zabił w niej talentu artystycznego. Maria Hiszpańska postanowiła rysować w tajemnicy przed strażniczkami sceny przedstawiające życie w lagrze. Zajęcie to traktowała jako swój obowiązek, rodzaj pewnego posłannictwa zobowiązującego artystę do ukazania realiów obozowego piekła. W kwietniu 1945 r. w czasie ewakuacji zdołała uciec. Po wojnie powróciła do Warszawy i kontynuowała pracę artystyczną, zajmowała się m.in. grafiką książkową oraz malarstwem ściennym. Swoje prace sygnowała charakterystycznym dla niej rysunkiem myszki oraz inicjałami MN. Maria Hiszpańska-Neumann zmarła 12 stycznia 1980 r. W całej jej twórczości były widoczne przeżycia obozowe.

W zasobie archiwalnym IPN w Warszawie znajduje się kolekcja jej grafik, rysunków i akwareli przekazanych jako dar przez dzieci artystki: Bognę i Michała Neumann w 2014 roku. Składa się z 22 prace ukazujących głównie tematykę obozową (IPN BU 3056/1-22).

Materiały archiwalne w AIPN dotyczące jej wojennych losów: IPN GK 135/56 - Konzentrationslager Ravensbrück - Listy transportowe więźniarek przybyłych w okresie od 20.01 - 14.06.1942 r. IPN GK 174/361 - Materiały w sprawie załogi obozu Ravensbrück, którzy znęcali się nad więźniami i byli odpowiedzialni za śmierć wielu z nich podczas okupacji, spisy członków SS stanowiących załogę obozu, dane dot. operacji na tzw. króliczkach .

Irena Szydłowska – jedna z dwóch obrączek odnalezionych w zeszłym roku przez zespół dr. Dawida Kobiałki w chojnickiej „Dolinie Śmierci” należała do Ireny Szydłowskiej z d. Nickel, urodzonej 22 czerwca 1919 r.  w Grudziądzu, córki Antoniego i Marianny z d. Sichmöller/Sichmoeller, żony Cyryla Szydłowskiego. Świadczą o tym wygrawerowane na jej powierzchni inicjały męża (C. S.) oraz data ich ślubu: 20 października 1938 r. [w Grudziądzu]. Na podstawie zeznań świadków wiemy, że Irena Szydłowska została aresztowana przez funkcjonariuszy gestapo w dniu 17 stycznia 1945 r. w Grudziądzu i po kilku dniach wraz z innymi zatrzymanymi osobami, wywieziona w kierunku Bydgoszczy i najprawdopodobniej zamordowana, a jej ciało spalone. W takcie prac ekshumacyjnych w chojnickiej „Dolinie Śmierci” odkryto jej szczątki, które zidentyfikowano na podstawie obrączki.

W trakcie dalszej kwerendy prowadzonej w literaturze przedmiotu w numerze 1 kwartalnika turystyczno-krajoznawczego województw północnych „Jantarowe Szlaki” z 1987 r. ujawniono artykuł Edmunda Rafińskiego zatytułowany „Ruch oporu ludności polskiej na terenie Grudziądza i okolicy w latach 1939–1945”, którego jeden z akapitów dotyczy Ireny Szydłowskiej z d. Nickel. Według Rafińskiego Irena Szydłowska „łączniczka PAP [Polskiej Armii Powstania] i AK, zatrudniona jako sprzątaczka w siedzibie gestapo (obecnie Zakład Wychowawczy przy ul. Waryńskiego), z okazji swych imienin poczęstowała sekretarza policji kryminalnej K. Fritza [Fritza K.], wyjątkowego oprawcy, cukierkiem. W owym cukierku znajdowała się silna dawka trucizny, która spowodowała zgon Fritza. W wyniku przeprowadzonej sekcji zwłok gestapo zdołało wykryć powód jego śmierci. I[renę] Niklównę aresztowano, a następnie zamordowano pod Chojnicami”.

Anna Stołowska – z d. Walkowskiej, ur. 20 maja 1890 r. w Ryszewie, c. Michała i Stefanii z d. Zielichowska. Świadczą o tym wygrawerowane na obrączce inicjały jej męża – Stanisława Stołowskiego i data ślubu: 7 września 1915 r. Anna i Stanisław Stołowscy zostali aresztowani przez Gestapo w nocy z 16 na 17 stycznia 1945 w Grudziądzu. Razem z nimi Niemcy zatrzymali również trójkę ich dzieci: Marię, Jana i Jerzego Szczepana. Po aresztowaniu trafili oni do aresztu Gestapo w Grudziądzu, a stamtąd po kilku dniach zostali przewiezieni do Bydgoszczy i „ewakuowani” z resztą więźniów Gestapo w nieznanym kierunku. W świetle ostatnich ustaleń można przypuszczać, że wszyscy oni zostali doprowadzeni do Chojnic i zamordowani na terenie Ostrówka, a ich ciała spalono w celu zatarcia śladów zbrodni. Z całej rodziny ocalał tylko syn Tadeusz, który w tym czasie przebywał na robotach przymusowych koło Bydgoszczy.

Znający tę rodzinę przez wojną mec. Zbigniew Rudka stwierdził, że była to „zacna i zaangażowana [społecznie] rodzina”. Stołowscy wywodzili się z Wielkopolski i przybyli do Grudziądza najprawdopodobniej w 1920 r., tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Głowa rodziny, czyli inż. Stanisław Stołowski, pracował w grudziądzkim magistracie jako kierownik Wydziału V (budowlanego). Był on m.in. autorem projektu odbudowy Teatru Miejskiego w Grudziądzu, który został doszczętnie zniszczony na skutek pożaru w 1923 r. Stołowski należał do Komitetu Odbudowy Teatru (jego uroczyste otwarcie nastąpiło w dniu 25 lutego 1925 r.). Oprócz tego działał w różnego rodzaju organizacjach, brał m.in. udział w pracach Towarzystwa Upiększania miasta Grudziądza, był członkiem Komitetu Wykonawczego Pierwszej Pomorskiej Wystawy Rolnictwa i Przemysłu w Grudziądzu (26 czerwiec – 6 lipca 1925 r.) oraz Stowarzyszenia Polskich Kongresów Drogowych. W celi poszerzenia prowadzonej kwerendy skontaktowałem się również z kierownikiem działu historii Muzeum im. ks. dr. Wł. Łęgi w Grudziądzu Panem Dawidem Schoenwaldem, dzięki uprzejmości którego do mojej notatki mogę dołączyć także kopię zdjęcia portretowego Stanisława Stołowskiego pochodzącego z tableau Towarzystwa Upiększania Miasta w Grudziądzu z 1930 r. W takcie prac ekshumacyjnych w chojnickiej „Dolinie Śmierci” odkryto jej szczątki, które zidentyfikowano na podstawie obrączki.