Instytut Pamięci Narodowej

Kazimierz Sosnkowski żołnierz, humanista, mąż stanu w 120. rocznicę urodzin

Podziemie poakowskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945–1947

Monografia „Podziemie poakowskie w województwie śląsko-dąbrowskim w latach 1945–1947” autorstwa Adama Dziuby - pracownika Oddziału IPN w Katowicach, została wydana przez krakowskie wydawnictwo Societas Vistulana we współpracy z krakowskim oddziałem IPN. Pozycja dotyczy mało do tej pory znanej problematyki działań śląskiego podziemia przeciwko nowej, komunistycznej władzy. Autor w trzech pierwszych rozdziałach odtworzył i opisał struktury największych organizacji poakowskich, istniejących na terenach ówczesnego województwa śląskiego, a także formy ich aktywności – w przystępnej formie omówił akcje zbrojne, metody walki propagandowej i wywiadowczej. Przedstawił także kontrakcję aparatu bezpieczeństwa, zakończoną ostateczną likwidacją organizacji poakowskich w latach 1946–1947. W drugiej części pracy omówił stosunek podziemia do najistotniejszych aspektów polskiej rzeczywistości - stosunków ze Związkiem Sowieckim, przemian politycznych, gospodarczych a także do poszczególnych podmiotów ówczesnej polityki. Przedmiotem analizy stał się stosunek powojennej konspiracji do obozu rządzącego, partii opozycyjnych, instytucji państwowych, a także wzajemne relacje pomiędzy poszczególnymi organizacjami podziemnymi i Kościołem katolickim. Rozważania kończy rozdział poświecony poglądom podziemia na metody rozwiązania kwestii narodowościowych nurtujących w omawianym okresie Górny Śląsk - weryfikację narodowościową na Śląsku Opolskim, rehabilitację osób wpisanych w czasie wojny na Niemiecka Listę Narodowościową oraz masowe wywózki Niemców z Górnego Śląska. Rozległa, przeszło 500-stronicowa monografia powinna zainteresować historyków, a ze względu na wagę poruszanych problemów i żywy, przystępny język także innych czytelników. Pozytywnie ocenił ją dr hab. Janusz Kurtyka, prezes IPN.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944–1956

Książka jest efektem trzyletniej pracy zespołu historyków IPN, którzy korzystając z szerokiej bazy źródłowej, starali się odtworzyć obsadę kierowniczych stanowisk aparatu bezpieczeństwa w Polsce w latach 1944–1956. Poza strukturami centrali Resortu/Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego autorzy objęli badaniami także kadrę kierowniczą kilkunastu wojewódzkich, kilkuset powiatowych i miejskich UB oraz naczelników więzień i komendantów obozów. Tą drogą zdołali zidentyfikować ok. 3 tys. osób.

Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu Bezpieczeństwa Publicznego na Rzeszowszczyźnie (sierpień 1944 – lipiec 1945)

Prezentowany tom to wybór dokumentów ukazujących powstanie i działalność Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie oraz podległych mu powiatowych UBP na Rzeszowszczyźnie, jest to druga publikacja ukazująca organizację i działalność komunistycznych organów bezpieczeństwa w pierwszym roku Polski Ludowej (serię tę rozpoczął tom poświęcony Lubelszczyźnie). Autorzy dokonali wyboru najbardziej istotnych dokumentów i postarali się możliwie wyczerpująco je opracować, aby jak najlepiej przedstawiały narodziny i krzepnięcie rzeszowskiej bezpieki. Materiały ukazują bezwzględność i pełną dyspozycyjność komunistycznych organów władzy wobec mocodawców w Moskwie. Tom stanowi uzupełnienie wiedzy o procesie instalowania władzy komunistycznej na Rzeszowszczyźnie.

Skazani na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955)

Prezentowana książka zawiera noty o osobach skazanych na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie. Przełamuje anonimowość ofiar komunizmu i poddaje pod osąd społeczny sylwetki katów – bowiem niemal każdy sędzia WSR (to reguła ogólnopolska) miał własny cmentarzyk z ofiar skazanych na śmierć jego wyrokami, zaś bezpośredni wykonawcy wyroków byli po prostu wielokrotnymi mordercami w majestacie komunistycznego państwa. Warto zatem zwrócić uwagę Czytelnika nie tylko na wykaz skazanych, lecz także na towarzyszące mu zestawienia: biogramy dowódców plutonów egzekucyjnych, wykazy egzekucji, biogramy osób asystujących przy nich urzędowo, wreszcie wybór z opinii składów sądzących dotyczących wniosków o ułaskawienie (opinii z reguły negatywnych). Całości dopełnia obszerna wkładka ilustracyjna.

Polityka czy sprawiedliwość? Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie (1946–1955)

Książka jest monografią Wojskowego Sądu Rejonowego (WSR) w Krakowie, powołanego w 1946 roku dla sądzenia spraw politycznych. Autor zwraca uwagę nie tylko na mechanizmy i uwarunkowania formalne i strukturalne funkcjonowania krakowskiego WSR, jako ogniwa w machnie represyjnej reżimu komunistycznego w Polsce. Opisuje także proces interpretowania i egzekwowania „prawa” przez sąd (a o represyjności prawa przesądzały dekrety wprowadzane od drugiej połowy 1944 r. przez organa nie mające społecznej legitymacji i związku z państwem polskim, a tylko poparcie sowieckich bagnetów). Ukazuje funkcjonowanie WSR jako ogniwa zarówno polityki represji, jak i komunistycznej propagandy – bowiem procesy pokazowe były przedsięwzięciem propagandowym a nie sądowym. Wreszcie opisuje sędziów Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie jako grupę. Dzięki szczegółowej analizie funkcjonowania tej grupy można ukazać mechanizmy rekrutacji personelu, procedury szkolenia (choć bardziej precyzyjnie można mówić o kształtowaniu i nauczaniu dla potrzeb „nowego państwa”), sposoby nadzoru nad sędziami i ich orzecznictwem ze strony przełożonych i Informacji Wojskowej, służebności sędziów wobec zadań stawianych przez partię komunistyczną. Zwraca też uwagę na specyfikę obszaru objętego działaniami krakowskiego WSR – Kraków był bowiem w Polsce symbolem odrzucenia komunizmu, a zatem kadra WSR musiała wyróżniać się tu szczególną dyspozycyjnością i oddaniem. Całość dopełnia aneks, zestawiający szczegółowe biogramy sędziów, asesorów i aplikantów krakowskiego WSR.

Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa 1945–1989

W serii „Materiały pomocnicze BEP IPN” publikowane są źródła i opracowania stanowiące pomoce warsztatowe dla badaczy dziejów Polski w latach 1944–1989. Aby nie zacierać ich charakteru, do minimum zredukowane zostały ingerencje wydawców i redaktorów.

Stan wojenny na Pomorzu w relacjach świadków. Materiały konkursu historycznego

Prezentowana książka to wybór fragmentów prac uczniowskich, nadesłanych na konkurs pt. „Stan wojenny – spojrzenie po dwudziestu latach”, zorganizowany w roku 2001 przez Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej w Gdańsku.

Prowokacja „Zenona”. Geneza, przebieg i skutki operacji MBP o kryptonimie „C-1” przeciwko banderowskiej frakcji OUN i wywiadowi brytyjskiemu (1950–1954)

Książka odsłania kulisy prowokacji o kryptonimie „C-1”, prowadzonej wspólnie przez peerelowskie MBP i sowieckie MGB. Przeciwnikiem komunistycznych organów były działająca na Zachodzie banderowska frakcja Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, pozostałości ukraińskiego podziemia w Polsce i w USRR oraz służby specjalne Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W ramach przedsięwzięć operacyjnych w Polsce przez niemal cztery lata (1950–1954) działała stworzona przez bezpiekę nielegalna ukraińska struktura, która stanowiła „pomost” łączący podziemie na Ukrainie z emigracją. Od samego początku na jej czele stał Leon Łapiński „Zenon” – agent MBP „Bogusław”.

Władze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w Łódzkiem

Tom zawiera referaty wygłoszone na konferencji naukowej poświęconej historii Kościoła katolickiego w Łódzkiem w latach 1945–1967, zorganizowanej przez Oddział IPN w Łodzi i Kurię Archidiecezji Łódzkiej. Dzieje Kościoła w regionie łódzkim nie doczekały się jak dotąd wyczerpującego omówienia. Zawarte w książce referaty mają w większości charakter pionierski, gdyż zostały opracowane na podstawie udostępnionych niedawno archiwów partyjnych oraz archiwów aparatu bezpieczeństwa i ukazują kulisy antykościelnej polityki komunistycznego państwa.