English-
Widok ogólny KL Dachau po wyzwoleniu obozu przez wojska amerykańskie. Po lewej stronie widoczne jest ogrodzenie i wieże strażnicze, po prawej baraki mieszkalne. Dachau, 29 kwietnia 1945 r. (fot. z zasobu AIPN)
W wyniku rozstrzygnięć międzynarodowych kończących II wojnę światową, wielu polskich żołnierzy tworzących Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie pozostało na emigracji. Część z nich zdecydowała się na służbę w Polskich Oddziałach Wartowniczych (ang. Polish Guard Companies) – pomocniczych formacjach tworzonymi przy Armii Brytyjskiej i Amerykańskiej.
Wszędzie towarzyszyli im duszpasterze, w tym m.in. ks. Mieczysław Gloniewicz, który w 1947 r. został Szefem Duszpasterstwa Oddziałów Wartowniczych przy Armii Brytyjskiej. W niniejszym artykule podjęto próbę krótkiego scharakteryzowania jego działalności w środowisku polskiej emigracji w Hamburgu.
Polscy duchowni w okupowanych Niemczech
W chwili zakończenia wojny na terenach północnych Niemiec przebywało około 45 księży i ponad pół miliona polskiej ludności, zgromadzonej w prawie 400 ośrodkachKotwica. W okolicach Hamburga, w angielskiej strefie okupacyjnej, odprawiano w tym okresie polskie nabożeństwa głównie w kaplicach obozowych, a w latach 1956-1966 w kościele św. Józefa (Altona) w Hamburgu.
W maju 1950 r. na terenie Hamburga pozostawało nadal około 2 tys. tzw. polskich dipisów [Displaced Persons – przesiedleńców]. W kwietniu 1951 r. wszyscy polscy dipisi, po uchwaleniu przez Bundestag ustawy o bezpaństwowcach, otrzymali status tzw. cudzoziemca bez ojczyzny, a ich prawa zostały zrównane z obywatelami RFN. W początku lat sześćdziesiątych wszystkie obozy na terenie Hamburga zostały zlikwidowane, a ich mieszkańców przeniesiono do nowo wybudowanych mieszkań. Część z nich zdecydowała się na dalszą emigrację do USA, Wielkiej Brytanii, Nowej Zelandii, Kanady i Australii. W 1965 r. na terenie miasta mieszkało około 1852 Polaków.
Kluczową rolę w opiece duszpasterskiej i humanitarnej nad milionami Polaków w powojennej rzeczywistości politycznej oraz we wsparciu uchodźców, byłych więźniów obozów i żołnierzy, którzy znaleźli się poza granicami kraju, odegrały polskie misje katolickie i księża, w większości byli więźniowie KL Dachau.
Po wyzwoleniu z KL-Dachau w kwietniu 1945r. prawie siedemsetosobowa grupa kapłanów podjęła pracę duszpasterską wśród przymusowych wysiedleńców-dipisów. Początkowo posługę pełnili w oparciu o uzyskaną od niemieckich biskupów-ordynariuszów jurysdykcję. Dnia 5 czerwca 1945 r., za wstawiennictwem kard. Augusta Hlonda, który w tym czasie przebywał w Rzymie, Pius XII dekretem Sekretariatu Stanu z dnia 5 czerwca 1945 r. (nr 3446/45), mianował ks. bp. dr. Józefa Gawlinę Ordynariuszem dla Polaków w Niemczech i Austrii. Otrzymał on jurysdykcję personalną nad ludnością polską na tych terenach. Utworzono w ten sposób tzw. Ordynariat dla ludności polskiej w Niemczech, czyli formę duszpasterską podobną pod względem organizacyjnym do diecezji personalneKotwicaj. Dla sprawniejszego i skuteczniejszego oddziaływania duszpasterskiego, cały teren trzech stref okupacyjnych Niemiec Zachodnich podzielono, zgodnie z praktyką kościelną, na jednostki administracyjne: teren Niemiec podzielono na dwa okręgi: południowy (strefa amerykańska i francuska) i północny (strefa brytyjska). Na czele każdego okręgu stanął mianowany przez ordynariusza (i zależny od kurii) delegat biskupi. Był on naczelnym kapelanem (Chief Chaplain), czyli szefem duszpasterstwa polskiego na swym terytorium, łącznikiem między kurią biskupią a księżmi polskimi oraz pośredniczył między duszpasterzami a władzami okupacyjnymi swego okręgu. Do jego obowiązków należało ponadto przeprowadzanie wizytacji duszpasterskich na podległym mu terenie i przesyłanie sprawozdań do kurii. Po likwidacji stanowiska delegata biskupiego, utworzono w strefie brytyjskiej i francuskiej urząd „szefa duszpasterstwa polskiego” – z podobnymi zadaniami.
Sprawy jurysdykcyjne zostały zastrzeżone wyłącznie Kurii Biskupiej dla Polaków w Niemczech, której siedziba była początkowo we Freimann koło Monachium, a od września 1945 r. została przeniesiona do Frankfurtu nad Menem. Dla księży organizowano regularne spotkania w dekanatach, rekolekcje i kursy dokształcające.
Stałą organizację kościelną – z podziałem na dekanaty, senioraty i obwody duszpasterskie – w strefie brytyjskiej utworzono dopiero w sierpniu. Stan liczebny księży wynosił wtedy 257 duchownych. Siedziba dekanatu mieściła się w Wentorf i w 1945 r. liczyła siedem senioratów (Pöhls, Eckernförde, Rendsburg, Kilonia, Lubeka, Itzehoe i Hamburg). Podział na dekanaty w strefie brytyjskiej przetrwał do połowy 1951 r., po czym z istniejących trzech kuria biskupia utworzyła jeden dekanat, obejmujący całą strefę, który otrzymał nazwę „Dekanatu północnego”.
Z uwagi na wyjątkowe i anormalne warunki pracy, szczególnie w początkowym okresie, kuria biskupia wydała 30 lipca 1945 r. bardzo szczegółową instrukcję, która zobowiązywała duszpasterzy do przesyłania miesięcznych i rocznych sprawozdań oraz odpisów ksiąg metrykalnych (dokumentujących urodzenia, małżeństwa, zgony), a w wypadkach likwidacji „parafii” – do zdeponowania całego archiwum kościelnego w kurii.
Okólnikiem nr 8 z dnia 14 sierpnia 1945 r. misja ta zatwierdziła organizację duszpasterstwa polskiego w strefie brytyjskiej, a zarazem ogłosiła, że wszyscy księża otrzymują stopień wojskowy kapitana i pobory, jakie wypłaca się byłym jeńcom wojennym.
Po rozwiązaniu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 15 czerwca 1947 r. wielu polskich zdemobilizowanych żołnierzy zaciągnęło się do tworzonych przy brytyjskiej armii w Niemczech służb wartowniczych i transportowych. Szefem Duszpasterstwa Oddziałów Wartowniczych przy Armii Brytyjskiej byli kolejno: ks. ppłk dr Jan Wojciechowski TJ – do 1 sierpnia 1949 r., ks. Wawrzyniec Wnuk, dziekan okręgu westfalsko-nadreńskiego – do 10 stycznia 1951 r. i ks. Mieczysław Golniewicz, który obowiązki wykonywał do chwili swej śmierci 17 lutego 1962 r.