Instytut Pamięci Narodowej

Pierwszy dzień obrad odbył się 15 września w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Warszawie.

W imieniu Instytutu Pamięci Narodowej spotkanie otworzyła dyrektor AIPN Marzena Kruk, która podkreśliła znaczenie organizacji tegorocznej, jubileuszowej konferencji „Educare necesse est....”, poruszającej zagadnienia związane z przeżyciami dzieci i dzieciństwem, tuż po 10 września, w którym przypada Narodowy Dzień Polskich Dzieci Wojny. Przypomniała również, że w tym dniu miało miejsce szczególne wydarzenie, tj. uroczysty państwowy pogrzeb dziesięciorga dzieci – ofiar niemieckiego obozu przy ulicy Przemysłowej w Łodzi, których tragiczne losy zostały poznane m.in. dzięki dokumentom archiwalnym.

Dyrektor Archiwum IPN zauważyła, że źródło archiwalne nie tylko pomaga uczyć historii, ale pozwala przywracać zapomniane dzieje konkretnych ludzi, pozwala edukować przyszłe pokolenia, uczyć je tożsamości i dokonywania mądrych wyborów. Jednocześnie dziękując partnerom projektu, instytucjom, dzięki których otwartości i współpracy konferencja organizowana jest od dziesięciu lat zauważyła, że to wspólne przedsięwzięcie można zapisać w krótkich słowach: „Od dokumentu do wiedzy, od wiedzy do pamięci, od pamięci do odpowiedzialności. To jest nasza wspólna odpowiedzialność”.

Następnie głos zabrały przedstawicielki współorganizatorów cyklu „Educare necesse est...”: Magdalena Wiercińska, dyrektor Archiwum Państwowego w Warszawie, oraz Beata Wąsowska-Narojczyk kierownik Wydziału Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli w Warszawie.

Referaty dotyczyły obrazu dziecka i dzieciństwa w źródłach archiwalnych. Wystąpienia, dotyczące: opieki medycznej nad dziećmi w guberni płockiej w okresie popowstaniowym, tragicznych losów dzieci Polaków uznanych za „zdrajców narodu” w czasie sowieckiego Wielkiego Terroru 1937-1938 oraz dramatycznych doświadczeń dzieci żołnierzy i współpracowników powojennego podziemia niepodległościowego wygłosili pracownicy Instytutu: dr Marta Milewska (OBBH w Warszawie), dr Bożena Witowicz (AIPN), Paweł Zielony (AIPN) i Elżbieta Strzeszewska (AIPN).

Drugi dzień konferencji odbywa się w siedzibie Archiwum Państwowego w Warszawie przy ul. Krzywe Koło 7. 

Program:

15 września 2026 r.
Centralny Przystanek Historia IPN
(ul. Marszałkowska 107)

 link do obrad online

• 9.00–9.30 Rejestracja uczestników konferencji
• 9.30–10.15 Otwarcie konferencji

PANEL 1: Dzieci i ich losy w świetle źródeł archiwalnych

• 10.15–10.30 Dzieciństwo i dydaktyka w świetle źródeł reformacyjnych – teoria i praktyka w ujęciu Marcina Lutra – mgr Martyna Sara Górska (Kolegium Doktorskie Historii Uniwersytetu Wrocławskiego)
• 10.30–10.45 Śmierć dziecka w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wybranych renesansowych listach kondolencyjnych – Klaudia Nowak (Uniwersytet Warszawski)
• 10.45–11.00 Obraz życia i nauki najmłodszych kadetów Szkoły Rycerskiej przedstawiony na podstawie źródeł archiwalnych przechowywanych w Archiwum Głównym Akt Dawnych – Urszula Kacperczyk (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie)
• 11.00–11.15 Między przepisem a praktyką – realizacja obowiązku szkolnego dzieci w powiecie opolskim w XIX w. na przykładzie źródeł Archiwum Państwowego w Opolu – Barbara Sypko (Archiwum Państwowe w Opolu)
• 11.15–11.30 Chłopcy z Karmelickiej. O ratowaniu „od nędzy i zepsucia” w Zakładzie św. Józefa w Krakowie – Grażyna Spyrka (Archiwum Narodowe w Krakowie)
• 11.30–11.45 Dyskusja
• 11.45–12.00 Przerwa
• 12.00–12.15 Przytułki, ochrony i problemy opieki medycznej dla dzieci w guberni płockiej w okresie popowstaniowym – dr Marta Milewska (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie, Akademia Finansów i Biznesu VISTULA w Warszawie)
• 12.15–12.30 Niedole dziecka z łukowskich Glinek w okresie belle époque – dr Witold Bobryk (Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy w Białymstoku, IV Liceum Ogólnokształcące im. hetmana Stanisława Żółkiewskiego w Siedlcach)
• 12.30–12.45 Dziecko w ideologii i działalności Ligi Kobiet Polskich – dr Leszek S. Zakrzewski (Archiwum Akt Nowych)
• 12.45–13.00 Troska wybranych organizacji społecznych o losy dzieci z niepełnosprawnościami w okresie międzywojennym w świetle artykułów i źródeł archiwalnych – Iwona Czarnecka (Akademia Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej)
• 13.00–13.15 Losy dzieci „zdrajców ojczyzny” w czasach Sowieckiego Wielkiego Terroru 1937–1938 na podstawie akt ukraińskich obwodowych archiwów państwowych – mgr Paweł Zielony, dr Bożena Witowicz (Archiwum IPN w Warszawie)
• 13.15–13.30 Losy i doświadczenia dzieci wojny (w latach 1939-1945) w świetle źródeł archiwalnych – prof. AT dr hab. Anna Pachowicz (Akademia Tarnowska w Tarnowie), prof. AT dr hab. Małgorzata Pachowicz (Akademia Tarnowska w Tarnowie) (udział online)
• 13.30–13.45 Dyskusja
• 13.45–14.30 Przerwa
• 14.30–14.45 Dzieciństwo w doświadczeniu granicznym. Wartości duchowe w pamiętnikach kresowych dzieci wojny – dr Małgorzata Felińska (Uniwersytet Wrocławski)
• 14.45–15.00 Wypędzeni z Warszawy — losy dzieci powracających do stolicy – mgr Marta Jaszczyńska, dr Violetta Urbaniak (Archiwum Państwowe w Warszawie)
• 15.00–15.15 Dzieci greckie i koreańskie w Polsce w latach 40. i 50. XX w. Pobyt i opieka w świetle dokumentów z zasobu Archiwum Akt Nowych w Warszawie – dr Adam Grzegorz Dąbrowski (Archiwum Akt Nowych w Warszawie)
• 15.15–15.30 Doświadczenia dzieci i młodzieży w okupowanej rzeczywistości. Tajne nauczanie, szkoła i rodzina w relacjach z lat 1946–1947 – mgr Marita Jagiełłowicz (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu)
• 15.30–15.45 Dzieciństwo w cieniu konspiracji. Rodziny żołnierzy i współpracowników podziemia antykomunistycznego w latach 40. i 50. XX w. w świetle dokumentów z Archiwum IPN – mgr Elżbieta Strzeszewska (Archiwum IPN w Warszawie)
• 15.45 Dyskusja

16 września 2026 r.
Archiwum Państwowe w Warszawie
(ul. Krzywe Koło 7)

link do obrad online

• 9.00–9.15 Dzieci funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa w korespondencji Ligi Kobiet (1945–1952) – Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk (Archiwum IPN)
• 9.15–9.30 Obraz dzieci i młodzieży z osiedla robotniczego w Jawiszowicach (Brzeszczach) w latach 50. I 60. XX w. – Michał Jarnot (Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Bielsku Białej)
• 9.30–9.45 Dzieci i szkoła w dobie reformy oświaty Władysława Gomułki. Geneza ośmioletniej szkoły podstawowej na przykładzie Żyrardowa – Daniel Siemiński (Niepubliczna Szkoła Podstawowa Pitagoras w Ruścu)
• 9.45–10.00 Dzieci i dzieciństwo na przestrzeni lat 1920-2000 w świetle wybranych fotografii z zasobu Narodowego Archiwum Cyfrowego – mgr Łukasz Karolewski (Narodowe Archiwum Cyfrowe)
• 10.00–10.15 Dyskusja
• 10.15–10.30 Przerwa

PANEL 2: Źródła archiwalne dotyczące dzieci i ich losów

• 10.30–10.45 Camilli w świetle świadectw epigraficznych – Marek Jurkowski (Uniwersytet Śląski w Katowicach, Archiwum Państwowe w Olsztynie)
• 10.45–11.00 „Cyfrowe Archiwum Dzieci Zamojszczyzny” – projekt realizowany przez Książnicę Zamojską we współpracy z Archiwum Państwowym w Zamościu. Tragizm – pamięć – dziedzictwo – dr Ewelina Lilia Polańska (Książnica Zamojska im. Stanisława Kostki Zamoyskiego w Zamościu, Akademia Zamojska), dr Jakub Żygawski (Archiwum Państwowe w Zamościu, Akademia Zamojska) (udział online)
• 11.00–11.15 „Zobowiązuję się według najlepszej woli i sumienia być opiekunem dziecka…” Zjawisko rodziny zastępczej z perspektywy Warmii i Mazur (1945-1961) – dr Marta Zbrzeźniak (Archiwum Państwowe w Olsztynie)
• 11.15–11.30 Wychowanie w warunkach niedoboru. Dokumentacja pisemna i fotograficzna kolonii Duszpasterstwa Hutników w Nowej Hucie (1983–1989) – Monika Litwińska (Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie)
• 11.30–11.45 Dyskusja
• 11.45–12.30 Przerwa

PANEL 3: Edukacyjny potencjał źródeł dotyczących dzieci i ich losów oraz projektów na nich opartych

• 12.30–12.45 Dziecko w edukacji historycznej – wybór subiektywny w podstawach programowych oraz materiałach dydaktycznych – Małgorzata Glinka (Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli Wydział w Warszawie)
• 12.45–13.00 Dziecko w narracji o Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej w radzieckich i rosyjskich podręcznikach historii drugiej połowy XX i początku XXI wieku – Maria Żukowska (Uniwersytet w Białymstoku, Szkoła Doktorska)
• 13.00–13.15 Dzieciństwo w rodzinie „ludzi legendowych”: zaborowa codzienność i wychowanie społeczne w świetle zachowanych źródeł – dr Urszula Krzyżanowska-Sobiesiek (Akademia Zamojska — Ośrodek Badań Biograficznych) (udział online)
• 13.15–13.30 „Mały Polak w Niemczech” jako źródło historyczne i narzędzie edukacji archiwalnej. Perspektywa Archiwum Państwowego w Opolu – Justyna Sowińska (Archiwum Państwowe w Opolu)
• 13.30–13.45 Dzień za dniem w dziecińcu - świat widziany oczami dziecka. Edukacyjny potencjał źródeł archiwalnych [przed 1939-koniec lat 80. XX w.] – mgr Magdalena Młodziejewska (Archiwum Państwowe w Płocku)
• 13.45–14.15 Dyskusja
• Podsumowanie obrad i zamknięcie konferencji

***

Komitet organizacyjny X Ogólnopolskiej Konferencji Archiwistów i Historyków „Educare necesse est… — dzieci i dzieciństwo w dokumencie, historiografii i dydaktyce od starożytności do końca XX w.”:

prof. dr hab. Alicja Kulecka (Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego), dr hab. Jacek Krochmal (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie), mgr Magdalena Mołczanowska (Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej), mgr Barbara Giża, (Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli), dr Violetta Urbaniak (Archiwum Państwowe w Warszawie)

***

Cykl „Educare necesse est...” to realizowany od 2016 r. wspólny projekt Archiwum IPN, Archiwum Państwowego w Warszawie, Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli, Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych oraz (od 2019 r.) Archiwum Głównego Akt Dawnych.

Konferencje mają na celu zapoznanie środowiska nauczycieli i edukatorów z zasobami i edukacyjną ofertą archiwów oraz zachęcenie do jak najszerszego korzystania ze źródeł historycznych w ramach zajęć szkolnych. Spotkania są okazją do zaprezentowania interesujących dokumentów oraz do wymiany doświadczeń w zakresie działań popularyzatorskich i form edukacyjnych realizowanych w archiwach i wykorzystywanych w praktyce szkolnej.

Dotychczas odbyło się dziewięć sesji:

• „Educare necesse est… – Ale jak i dlaczego?” (Warszawa, 2016 r.),
• „Educare necesse est… – Powrót do źródeł” (Warszawa, 2017 r.),
• „Educare necesse est… – Patriotyzm jako wartość w edukacji publicznej” (Warszawa, 2018 r.),
• „Educare necesse est… – Dziedzictwo pamięci” (Warszawa, 2019 r.),
• „Educare necesse est… – Rzeczpospolita małych ojczyzn” (Warszawa, 2021 r. – online),
• „Educare necesse est… – >My wśród obcych, obcy wśród nas od średniowiecza do końca XX w. (Warszawa, 2022 r.),
• „Educare necesse est… – Kobieta w społeczeństwie od średniowiecza do końca XX w. (Warszawa, 2023 r.),
• „Educare necesse est... – Życie codzienne w dokumencie, historiografii i dydaktyce od średniowiecza do końca XX w.” (Warszawa, 2024 r.)
• „Educare necesse est… – Od polis do megalopolis. Miasto i jego mieszkańcy w dokumencie, historiografii i dydaktyce od starożytności do końca XX w.” (Warszawa, 2025 r.)

Teksty referatów publikowane są corocznie w wydawnictwie pokonferencyjnym „Educare necesse est…” pod red. dr Violetty Urbaniak (APW).