Instytut Pamięci Narodowej

Rachunki za powstanie warszawskie. Wina, milczenie, pamięć, red. Elżbieta Kowalczyk, Patryk Pleskot, Warszawa 2026, 568 s., ISBN 978-83-8459-011-9

Publikacja w ramach Oddziałowego Projektu Badawczego „Warszawa Nie?pokonana”.

Seria wydawnicza „Warszawa Nie?pokonana”.

Powstanie warszawskie pozostaje do dziś przedmiotem intensywnych analiz historycznych, prawnych, socjologicznych, a także etyczno-moralnych, coraz częściej uwzględniających potrzebę interdyscyplinarnego podejścia badawczego. Wciąż brakuje jednak całościowego ujęcia, które uwzględniałoby wszystkie jego aspekty – militarne, polityczne, społeczne, prawne i moralne. Być może stworzenie takiego kompletnego dzieła nie jest możliwe. Niniejszy tom koncentruje się na węższym, lecz wciąż niezwykle bogatym i kluczowym zadaniu: pogłębieniu badań nad kwestią rozliczeń w kontekście wydarzeń w Warszawie z lata i jesieni 1944 r. Zaproszeni autorzy – przede wszystkim historycy i prawnicy – reprezentują różne ośrodki badawcze (w tym zagraniczne), wnoszą rozmaite doświadczenia naukowe i wrażliwości, spoglądają na tę problematykę z rozmaitych punktów widzenia, perspektyw i z uwzględnieniem różnych kontekstów. Wszyscy jednak, w specyficzny dla siebie sposób, starają się zmierzyć z podstawowymi pytaniami. Czy możliwe jest wskazanie jednoznacznych winnych militarnej katastrofy powstańczego zrywu? Jeśli zaś odnieść się do popełnionych zbrodni, to czy sprawiedliwość – nawet spóźniona – dosięgła tych, którzy się ich dopuścili? A jeśli nie, to dlaczego? A może odpowiedzialność należy rozpatrywać w znacznie szerszym kontekście, obejmującym nie tylko niemieckich dowódców, lecz także decydentów politycznych i wojskowych po stronie alianckiej oraz polskiej? To tylko niektóre kwestie poruszane w publikowanych tu tekstach. Odpowiedzi na te pytania ze strony dużego grona autorów nie pozwalają co prawda na stworzenie obrazu jednolitego i konsekwentnego, ukazują jednak niezwykłe bogactwo, a zarazem niejednoznaczność problematyki rozliczeniowej.

Przy tym nie ulega wątpliwości, że powstanie warszawskie – podobnie jak wszystkie przegrane zrywy narodowe – wciąż prowokuje dyskusje o jego sens, znaczenie i konsekwencje. Zatem książka, którą oddajemy w ręce Czytelników, stanowi przede wszystkim próbę spojrzenia na to wydarzenie przez pryzmat rozliczeń – tych, do których doszło, i tych, które nigdy nie nastąpiły. Współczesne badania historyczne dzięki analizie dokumentów, procesów sądowych oraz kontekstów politycznych i moralnych pozwalają na wgląd w rzeczywistość daleką od uproszczonych narracji heroicznych czy jednoznacznych osądów.