Instytut Pamięci Narodowej

Sebastian Rosenbaum, Dariusz Węgrzyn, Deportacje z Górnego Śląska do Związku Sowieckiego w 1945 roku. Katalog wystawy stałej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie, wydanie 2 zmienione i poprawione, Katowice-Warszawa 2026, 144 s., ISBN 978-83-8376-822-9

Seria wydawnicza IPN Katowice.

Katalog poświęcony jest deportacji ludności cywilnej Górnego Śląska do ZSRS w 1945 r. Po zajęciu części Górnego Śląska przez Armię Czerwoną w styczniu/lutym 1945 r. miała miejsce fala akcji represyjnych wymierzonych w ludność miejscową, szczególnie w tej części regionu, która przed 1939 r. należała do Rzeszy Niemieckiej (tzw. Śląsk Opolski). Oprócz masowych morderstw i gwałtów, którym towarzyszyło szabrowanie i niszczenie mienia, formacje NKWD od 12 lutego przeprowadziły również akcję zatrzymania mężczyzn w wieku 17-50 lat, zdolnych do pracy fizycznej. Pod pretekstem dwutygodniowych prac porządkowych internowano kilkadziesiąt tysięcy osób, zatrzymano też kilka tysięcy mieszkańców regionu w ramach tzw. oczyszczania tyłów frontu. Większość z nich następnie wywieziono do obozów pracy przymusowej NKWD w ZSRS, przede wszystkim w Zagłębiu Donieckim (Ukraina), ale także na Białoruś, do Rosji, na Syberię czy do Gruzji. Fatalne warunki bytowe, niska higiena, złe wyżywienie, wyniszczająca praca stały się przyczyną masowych zgonów (odnotowano co najmniej 10 tys. zmarłych, w rzeczywistości ich liczba mogła sięgnąć nawet 30 proc. wywiezionych). Powroty tych, którzy przeżyli, trwały do końca lat czterdziestych. Wielu powracających doznało trwałego uszczerbku na zdrowiu i cierpiało wskutek przeżytej traumy. Katalog niniejszy towarzyszy przygotowanej przez pracowników Oddziału IPN w Katowicach wystawie stałej w Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku (Radzionków). Katalog przedstawia temat wywózki do ZSRS w skrótowy i przystępny sposób, z wykorzystaniem znacznej liczby ilustracji, często pochodzących z prywatnych zasobów i wcześniej niepublikowanych. Zagadnienie deportacji jest bardzo ważnym elementem pamięci społecznej na Górnym Śląsku (w województwach śląskim i opolskim), będąc jednym z ważnych elementów tzw. Tragedii Górnośląskiej.