Instytut Pamięci Narodowej

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej zaprasza na konferencję naukową „Od retuszu do deepfake'a. Archiwa (audio)wizualne wobec dezinformacji” objętą honorowym patronatem Polskiego Komitetu ds. UNESCO.

Data konferencji: 27 października 2026 r. – Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego UNESCO

Miejsce konferencji: Sala Odczytowa Narodowego Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 66

Fotografie i filmy właściwie zawsze były modyfikowane. Czasem stosunkowo niewinnie, żeby poprawić wygląd portretowanej osoby lub estetykę kadru, a czasem po to, żeby świadomie oszukać widza. Z tych możliwości korzystała propaganda nie tylko reżimów totalitarnych. Znikający komisarze z fotografii publikowanych w stalinowskiej Rosji, aryjscy „nadludzie” oraz żydowskie i słowiańskie „typy rasowe” w nazistowskich Niemczech, a także obrazy powszechnego dostatku z amerykańskich magazynów ilustrowanych, to przykłady już dobrze rozpoznane i opisane. Fałszowanie obrazów to jednak nie tylko historia, dziś, w epoce ekspansji sztucznej inteligencji, doświadczamy go codziennie tak powszechnie, że staje się wręcz niedostrzegalne. Często patrząc na zdjęcia i filmy wyświetlające się na ekranach naszych telefonów, po prostu nie wiemy, na co patrzymy. Dotyczy to nie tylko obrazów odnoszących się do współczesności, zafałszowaniu ulega także przeszłość.

Manipulacje obrazem fotograficznym i filmem przybierały różne formy, w rytm kolejnych przemian technologicznych, trudne technicznie w epoce mediów analogowych, stały się łatwo dostępne po rozpowszechnieniu aparatów cyfrowych i programów takich jak Photoshop. Dziś możliwe jest nie tylko zmodyfikowanie wytworzonych wcześniej fotografii, ale także wygenerowanie przy użyciu sztucznej inteligencji obrazów całkiem nowych, fikcyjnych, ale wyglądających realistycznie; także takich, które imitują zdjęcia archiwalne. Manipulacja nie ogranicza się zresztą do obrazu, polegać może także na inscenizowaniu scen specjalnie na potrzeby kamery, przygotowywaniu fałszywych podpisów, czy publikowaniu fotografii w zmieniającym ich sens kontekście. Rozpoznanie tych niebezpieczeństw wymaga ciągłego rozwoju kompetencji audiowizualnych.

W czasie tegorocznej konferencji chcielibyśmy zastanowić się, co archiwa fotograficzne i audiowizualne powinny zrobić, aby obronić integralność swoich zasobów i zabezpieczyć użytkowników przed wpływem manipulacji. Czy niebezpieczeństwo przeniknięcia fałszerstw do zasobu, którego wiarygodność potwierdzają swoim autorytetem, jest realne? Jakie mechanizmy trzeba wdrożyć w celu ich wykrywania i eliminowania? Czy archiwa mogą stać się gwarantami prawdy? W jaki sposób umożliwić publiczności łatwą weryfikację autentyczności obecnych w obiegu publicznym zdjęć i filmów? Te zagadnienia wymagają od historyków analizy znanych z przeszłości przypadków fałszerstw, od teoretyków zdefiniowania mechanizmów manipulacji, a od instytucji znalezienia praktycznych mechanizmów odpowiedzi na zagrożenia. Chcielibyśmy, aby nasza konferencja była krokiem do realizacji tych celów.

PROGRAM KONFERENCJI:

• 09.00–09.30 – rejestracja uczestników
• 09.30–10.00 – rozpoczęcie konferencji
• Panel I – Autentyczność obrazu w epoce AI: nowe wyzwania dla archiwów fotograficznych i filmowych
  Prowadzenie: Marzena Kruk (IPN)
  • 10.00–10.20 – Tomasz Stempowski (IPN), Ołówek i AI: prawda i fałsz w archiwach fotograficznych i poza nimi,
  • 10.20–10.40 – dr Elżbieta Wysocka (FINA), Autentyczność i integralność materiałów audiowizualnych - strategie archiwów filmowych w dobie nowych zagrożeń,
  • 10.40–11.00 – Adam Majchrzak (UG), Ewolucja dezinformacji z użyciem obrazów – nowy wymiar zagrożeń,
  • 11.00–11.20 – dyskusja,
  • 11.20–11.40 – przerwa kawowa..
• Panel II – Historia manipulacji obrazem: retusz, fotomontaż i nadpisywanie pamięci
  Prowadzenie: Adam Hlebowicz (IPN)
  • 11.40–12.00 – Łukasz Karolewski (NAC), Ile kłamstwa w kłamstwie? Retusz, fotomontaż i manipulacja kontekstem w przedwojennej fotografii prasowej
    na przykładzie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”,
  • 12.00–12.20 – dr Bartosz Kwieciński (UJ), Palimpsesty pamięci. AI i nadpisywanie świadectw Holokaustu,
  • 12.20–12:40 – David Sypniewski (Uniwersytet SWPS), Poza kadrem: AI, archiwum i iluzja prawdy w projekcie „Koniec wojny”,
  • 12.40–13.00 – dyskusja,
  • 13.00–13.45 – obiad,
• Panel III – Od rekonstrukcji do kreacji: generatywna AI w pracy z obrazem archiwalnym
  Prowadzenie: dr Mariusz Żuławnik (IPN)
  • 13.45–14.05 – Katarzyna Mania (UAM), Od retuszu do fałszu. Generatywna AI jako narzędzie manipulacji wizualnej,
  • 14.05–14.25 –dr Marcin Wilkowski (UW), Koloryzacja i „ożywianie” materiałów historycznych z wykorzystaniem AI - poziomy przetwarzania,
  • 14.25–14.45 – Mariusz Zając (ZajacFoto.com), Drugie życie obrazu: jak współczesna AI odnawia, koloruje i rekonstruuje archiwalne filmy oraz fotografie,
  • 14.45–15.05 – dyskusja,
  • 15.05 – zakończenie konferencji.

UWAGA! WYMAGANA REJESTRACJA!

Zgłoszenia prosimy nadsyłać na adres: radoslaw.morawski@ipn.gov.pl

Radosław Morawski
ul. Kłobucka 21, Budynek C pok. 47
02-699 Warszawa
tel. +48 22 566 25 97