– W Instytucie Pamięci Narodowej posiadamy ponad czterdzieści milionów zdjęć. Dziesiątki kilometrów taśmy filmowej, na której zostały zapisane najważniejsze wydarzenia z naszej dwudziestowiecznej historii. Trudno sobie wyobrazić, aby ten materiał nie był podstawą do podejmowania badań historycznych, ale też nie był podstawą do refleksji na temat znaczenia tego typu źródeł w naszej codziennej pracy
– podkreślił zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski podczas otwarcia konferencji.
***
Fotografie i filmy właściwie zawsze były modyfikowane. Czasem stosunkowo niewinnie, żeby poprawić wygląd portretowanej osoby lub estetykę kadru, a czasem po to, żeby świadomie oszukać widza. Z tych możliwości korzystała propaganda nie tylko reżimów totalitarnych. Znikający komisarze z fotografii publikowanych w stalinowskiej Rosji, aryjscy „nadludzie” oraz żydowskie i słowiańskie „typy rasowe” w nazistowskich Niemczech, a także obrazy powszechnego dostatku z amerykańskich magazynów ilustrowanych, to przykłady już dobrze rozpoznane i opisane. Fałszowanie obrazów to jednak nie tylko historia, dziś, w epoce ekspansji sztucznej inteligencji, doświadczamy go codziennie tak powszechnie, że staje się wręcz niedostrzegalne. Często patrząc na zdjęcia i filmy wyświetlające się na ekranach naszych telefonów, po prostu nie wiemy, na co patrzymy. Dotyczy to nie tylko obrazów odnoszących się do współczesności, zafałszowaniu ulega także przeszłość.
Manipulacje obrazem fotograficznym i filmem przybierały różne formy, w rytm kolejnych przemian technologicznych, trudne technicznie w epoce mediów analogowych, stały się łatwo dostępne po rozpowszechnieniu aparatów cyfrowych i programów takich jak Photoshop. Dziś możliwe jest nie tylko zmodyfikowanie wytworzonych wcześniej fotografii, ale także wygenerowanie przy użyciu sztucznej inteligencji obrazów całkiem nowych, fikcyjnych, ale wyglądających realistycznie; także takich, które imitują zdjęcia archiwalne. Manipulacja nie ogranicza się zresztą do obrazu, polegać może także na inscenizowaniu scen specjalnie na potrzeby kamery, przygotowywaniu fałszywych podpisów, czy publikowaniu fotografii w zmieniającym ich sens kontekście. Rozpoznanie tych niebezpieczeństw wymaga ciągłego rozwoju kompetencji audiowizualnych.
W czasie tegorocznej konferencji chcielibyśmy zastanowić się, co archiwa fotograficzne i audiowizualne powinny zrobić, aby obronić integralność swoich zasobów i zabezpieczyć użytkowników przed wpływem manipulacji. Czy niebezpieczeństwo przeniknięcia fałszerstw do zasobu, którego wiarygodność potwierdzają swoim autorytetem, jest realne? Jakie mechanizmy trzeba wdrożyć w celu ich wykrywania i eliminowania? Czy archiwa mogą stać się gwarantami prawdy? W jaki sposób umożliwić publiczności łatwą weryfikację autentyczności obecnych w obiegu publicznym zdjęć i filmów? Te zagadnienia wymagają od historyków analizy znanych z przeszłości przypadków fałszerstw, od teoretyków zdefiniowania mechanizmów manipulacji, a od instytucji znalezienia praktycznych mechanizmów odpowiedzi na zagrożenia. Chcielibyśmy, aby nasza konferencja była krokiem do realizacji tych celów.
PROGRAM KONFERENCJI:
- 09.00–09.30 – rejestracja uczestników
- 09.30–10.00 – rozpoczęcie konferencji
- Panel I – Autentyczność obrazu w epoce AI: nowe wyzwania dla archiwów fotograficznych i filmowych
Prowadzenie: Marzena Kruk (IPN)- 10.00–10.20 – Tomasz Stempowski (IPN), Ołówek i AI: prawda i fałsz w archiwach fotograficznych i poza nimi,
- 10.20–10.40 – dr Elżbieta Wysocka (FINA), Autentyczność i integralność materiałów audiowizualnych - strategie archiwów filmowych w dobie nowych zagrożeń,
- 10.40–11.00 – Adam Majchrzak (UG), Ewolucja dezinformacji z użyciem obrazów – nowy wymiar zagrożeń,
- 11.00–11.20 – dyskusja,
- 11.20–11.40 – przerwa kawowa.
- Panel II – Historia manipulacji obrazem: retusz, fotomontaż i nadpisywanie pamięci
Prowadzenie: Adam Hlebowicz (IPN)- 11.40–12.00 – Łukasz Karolewski (NAC), Ile kłamstwa w kłamstwie? Retusz, fotomontaż i manipulacja kontekstem w przedwojennej fotografii prasowej
na przykładzie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, - 12.00–12.20 – dr Bartosz Kwieciński (UJ), Palimpsesty pamięci. AI i nadpisywanie świadectw Holokaustu,
- 12.20–12:40 – David Sypniewski (Uniwersytet SWPS), Poza kadrem: AI, archiwum i iluzja prawdy w projekcie „Koniec wojny”,
- 12.40–13.00 – dyskusja,
- 13.00–13.45 – obiad,
- 11.40–12.00 – Łukasz Karolewski (NAC), Ile kłamstwa w kłamstwie? Retusz, fotomontaż i manipulacja kontekstem w przedwojennej fotografii prasowej
- Panel III – Od rekonstrukcji do kreacji: generatywna AI w pracy z obrazem archiwalnym
Prowadzenie: dr Mariusz Żuławnik (IPN)- 13.45–14.05 – Katarzyna Mania (UAM), Od retuszu do fałszu. Generatywna AI jako narzędzie manipulacji wizualnej,
- 14.05–14.25 –dr Marcin Wilkowski (UW), Koloryzacja i „ożywianie” materiałów historycznych z wykorzystaniem AI - poziomy przetwarzania,
- 14.25–14.45 – Mariusz Zając (ZajacFoto.com), Drugie życie obrazu: jak współczesna AI odnawia, koloruje i rekonstruuje archiwalne filmy oraz fotografie,
- 14.45–15.05 – dyskusja,
- 15.05 – zakończenie konferencji.
Miejsce konferencji: Sala Odczytowa Narodowego Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 66
Konferencja naukowa „Od retuszu do deepfake'a. Archiwa (audio)wizualne wobec dezinformacji” została objęta honorowym patronatem Polskiego Komitetu ds. UNESCO. 27 października 2026 r. obchodzimy Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego UNESCO.







