Audio

11 lipca Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej

W tym roku 11 lipca obchodzimy nowe święto państwowe: Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej.

II Wojna Światowa Kresy krwawa niedziela Ludobójstwo Martyrologia Męczennicy Polacy Polacy na Kresach Zbrodnia Wołyńska
Następny
Powrót
pauza

W tym roku 11 lipca w rocznicę tzw. krwawej niedzieli (11 lipca 1943 r.) obchodzimy nowe święto państwowe: Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej. W ustawie z 4 czerwca 2025 r. o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2025 r., poz. 891) podkreślono, że „męczeńska śmierć z powodu przynależności do narodu polskiego zasługuje na pamięć w formie dnia wyróżnianego corocznie przez państwo polskie, w którym ofiarom będzie oddawany hołd”. 

W ustawie przypomniano, że „w latach 1939–1946 nacjonaliści ukraińscy z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) oraz innych ukraińskich formacji nacjonalistycznych działających na ziemiach Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej (województwa wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie, poleskie) oraz obecnych województw lubelskiego i podkarpackiego dokonali na ludności polskiej zbrodni ludobójstwa”.

„Zamordowali ponad sto tysięcy Polaków, głównie mieszkańców wsi, zniszczyli ich mienie i doprowadzili do uchodźstwa z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej setek tysięcy Polaków. Apogeum tej zbrodni przypada na lipiec 1943 r., a symboliczną datą hekatomby Polaków z rąk ukraińskich nacjonalistów jest dzień 11 lipca 1943 r., kiedy Polacy byli mordowani w około stu miejscowościach” – głosi ustawa.

Dotychczas, na mocy uchwały Sejmu RP z 22 lipca 2016 roku w tym dniu obchodziliśmy Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczpospolitej.

W świetle prawodawstwa międzynarodowego, mordy popełnione przez Ukraińców głównie na Polakach kwalifikowane są jako ludobójstwo. Zgodnie z najnowszymi szacunkami polskich badaczy w latach 1939–1947 z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło nawet ponad 120 tys. obywateli Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej: ok. 60 tys. na Wołyniu i co najmniej 60 tys. w Małopolsce Wschodniej (woj. lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie), na Polesiu i na Lubelszczyźnie.

***

Polecamy materiały IPN dotyczące Zbrodni Wołyńskiej

► PORTALE IPN

► TEKSTY, m.in.: 

► RELACJE ŚWIADKÓW HISTORII – IPNtv:

 „Wołyń 1943: świadectwa Niezwyciężonych” – Cykl sześciu krótkich filmów z relacjami świadków historii:

► „Dzieci Wołynia” – cykl filmów dokumentalnych

https://ipn.gov.pl/pl/multimedia-1/153458,Dzieci-Wolynia-cykl-filmow-dokumentalnych.html

►ŚWIADECTWA

„To był pierwszy obraz tej zbrodni, z którą ja oczami dziecka spotkałem się”.

- Zasnął i obudził go straszliwy krzyk i wycie. Ryk. Jęki. Płacz. Groza. Podniósł głowę i z góry zobaczył, co się dzieje na dole. Na dole stała grupa tęgich ludzi, mężczyzn, z siekierami, z nożami i z widłami, i mordowali jego kolegów, mordowali tych żołnierzy. Ojciec był bezradny, bo gdyby się odezwał, byłby też zamordowany, a nie mógł pomóc, ponieważ był sam. Patrzył na to z góry, cierpła mu skóra, był przerażony, ale nie miał wyjścia. Kiedy mord się skończył, bandyci, mordercy podpalili słomę, podpalili stodołę, i wyszli. I ojciec odczekał chwilę, aż oni się oddalą, zsunął się z tej słomy, stąd były później te opalone rękawy, opalony płaszcz, drugimi drzwiami wydostał się ze stodoły, odczekał, aż tamci się oddalą, no a później zaczął szukać drogi do Hnilcza. 

Stanisław Srokowski  ̶  urodzony 29 czerwca 1936 r. w Hnilczu na Podolu – pisarz, poeta, prozaik, dramaturg, krytyk literacki, tłumacz, nauczyciel akademicki i publicysta. Z pochodzenia kresowiak, dziecko ocalone z Rzezi Wołyńskiej, nauczyciel szkolny i akademicki, działacz niepodległościowy w okresie PRL, członek „Solidarności” i „Solidarności Walczącej”, poeta, pisarz, dramaturg, krytyk literacki i tłumacz.

Na kanwie jego zbioru opowiadań powstał w 2016 roku film „Wołyń” w reżyserii Wojciecha Smarzowskiego. Srokowski zadebiutował jako poeta i prozaik w 1958 r. w Opolu. W 1960 r. ukończył filologię polską w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu.

W latach 1970–1981 był dziennikarzem działu kultury tygodnika „Wiadomości”, gdzie założył NSZZ „Solidarność”. Przez pewien czas był również redaktorem naczelnym „Kultury Dolnośląskiej”. Doradzał Niezależnemu Samorządnemu Związkowi Zawodowemu „Solidarność” Rolników Indywidualnych we Wrocławiu. Był też rzecznikiem prasowym tego Związku. W stanie wojennym został zwolniony z pracy i pozostawał bezrobotny przez blisko dwa lata. Od 1982 r. działał w Solidarności Walczącej. W latach 1990–1993 wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim.

W 2010 r. został odznaczony Krzyżem Solidarności Walczącej, a w 2020 r. otrzymał od Instytutu Pamięci Narodowej honorowe wyróżnienie „Semper Fidelis" –  „za szczególnie aktywny udział w upamiętnianiu dziedzictwa polskich Kresów Wschodnich”.

► Archiwum IPN

„Fotografie Włodzimierza Wołyńskiego i okolic nieistniejącej wsi Stasin wykonane przez braci Aleksandra i Zbigniewa Skórzewskich, świadków zbrodni wołyńskiej, wraz z opisami plenerów oraz zapamiętanych wydarzeń. IPN BU 1467/280 t. 1–3.

Bracia Aleksander i Zbigniewa Skórzewscy, urodzeni na Wołyniu, po 50 latach od zbrodni wołyńskiej, której byli świadkami, powrócili na Kresy w poszukiwaniu śladów ich małej Ojczyzny. W latach 1992–1994 wędrowali w okolicach Włodzimierza i Nowowołyńska, wypatrując pozostałości polskiej osady Stasin, w której mieszkali przed apogeum Zbrodni Wołyńskiej. 

Nowowołyńsk to miasto utworzone w 1951 roku. Jeszcze przed 1939 r. odkryto tu złoża węgla kamiennego. Stasin połóżny był w okolicach dzisiejszego Nowowołyńska i Kałusowa.

Zdjęcie wykonaliśmy 3 lipca 1993 r. podczas wędrówek w poszukiwaniu kolonii Stasin, gdzie w 1943 r. 11-go lipca zostali wymordowani jej mieszkańcy, wśród nich dwie siostry rodzone mamy, mamy bratowa, szwagier, oraz sześciu naszych ciotecznych braci. Wszyscy pochowani w zbiorowej mogile, którą chcieliśmy odszukać, stąd nasza tu obecność. (Włodzimierz Woł. 03.06.1993 r.)

Rok później, 16.06.1994 r., zanotowali: 

Za Grzybowicą od strony Nowowołyńska i Iwanicze jest droga prowadząca do drogi Iwanicze – Włodzimierz, od której jest odgałęzienie do Krzywoszczyzny, oddalonej od rozgałęzienia o ok. 4 km. Droga jest III kategorii, nieutwardzana, a to co stanowiło utwardzenie, zniszczył sprzęt rolniczy. (…) Od tego miejsca będzie nam towarzyszyć pustka, brak jakichkolwiek zabudowań, sadów, lasków, przydrożnych krzyży. (...) Brat Zbigniew robi pierwsze zdjęcia. Jesteśmy wzruszeni, co [coś] dusi nam w gardłach.

(…) Droga na wprost od skrzyżowania to droga, którą przyszliśmy; na prawo to droga do kołchozu uwidocznionego na zdjęciach (...), a ta na której stoimy i robimy zdjęcie, to droga przez byłą kolonię Stasin, którą tak uporczywie szukaliśmy. (...) Po prawej stornie drogi mieszkali gospodarze kolonii Stasin, którzy zostali zamordowali 11 lipca 1943 r. i pochowani w zbiorczej mogile. (Włodzimierz Wołyński, 14.06.1994 r.).

Następny
Powrót
pauza

► WYDAWNICTWO IPN  

► E-BOOKI

► DODATKI HISTORYCZNE DO PRASY – do pobrania

►PUBLIKACJE IPN - do pobrania

► BIULETYN IPN

► WYSTAWY IPN – do pobrania:

Autorami wystawy są: Agnieszka Gorczyca, Michał Ruczyński, Ewa Siemaszko i dr Marcin Stefaniak.

Organizatorzy wystawy: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, Towarzystwo Miłośników Wołynia i Polesia.

Wernisaż odbył się 15 lipca 2025 roku przed siedzibą Muzeum-Zamku Tarnowskich. Współautor: dr Leon Popek (IPN). 

Na wystawie prezentowane są współczesne zdjęcia wybranych upamiętnień zbrodni wołyńskiej (m.in. pomniki, nagrobki, krzyże), znajdujących się na terenie przedwojennego województwa wołyńskiego – usytuowanych w nieistniejących już polskich wsiach czy osadach, ale także na dawnych parafialnych cmentarzach rzymskokatolickich bądź prawosławnych.

Przez pryzmat tych upamiętnień opisane zostały okoliczności, w jakich nacjonaliści ukraińscy mordowali Polaków w tych właśnie miejscowościach. Tragiczny los Polaków ukazany jest na konkretnych przykładach mordowanych nauczycieli, księży katolickich i innych polskich mieszkańców Wołynia.

Przykłady te wzbogacone są opisami zaczerpniętymi z tomów 1–2 wydawnictwa źródłowego Dokumenty zbrodni wołyńskiej. W niektórych przypadkach upamiętnieniom towarzyszą grafiki kościołów wołyńskich (sprzed 1939 r.) odtworzone przez Włodzimierza Sławosza Dębskiego.

Wystawę można obejrzeć w Tarnobrzegu do 31 lipca 2025 r.

Prezentowane fotografie i dokumenty pochodzą ze zbiorów prywatnych dr. Leona Popka, Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Lubelskim, ośrodka KARTA, Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz Archiwum IPN. 

Autorzy: Adrian Lesiakowski i Paweł Skrok
Recenzja: dr. hab. Filip Musiał, dr Leon Popek

Poniżej - kilka paneli wystawy.

Ekspozycja została przygotowana w siedemdziesiątą rocznicę zbrodni dokonanej przez Ukraińską Powstańczą Armię na Polakach mieszkających w województwie wołyńskim. Wystawa skupia się na wydarzeniach roku 1943. Przybliża podstawowe informację o skali zbrodni oraz o losach Polaków, którym udało się przeżyć. Autorką wystawy jest Agnieszka Wszałek (OBEN IPN w Gdańsku).

► TEKI EDUKACYJNE IPN – do pobrania:

► PODCAST IPN

Podcast „Przystanek Historia”: Rzeź wołyńska - wytracić Polaków, wyrugować polskość

► Rolka

► Audycje IPN  #PRZYSTANEK_HISTORIA w Radiu Warszawa

► IPNtv

Playlista „Dzieci Wołynia"

Premiera: 11.07.2025 o godz. 18.00:

Playlista: „Zbrodnia Wołyńska”:

Film dokumentalny:

Audycja „Kulisy historii”:

Instytut Pamięci Narodowej zaprasza na audycję „Wokół Wołynia. Rozmowa z dr. Rafałem Leśkiewiczem, rzecznikiem prasowym IPN w związku w wywiadem z Antonem Drobowyczem, dyrektorem ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej” z cyklu „Kulisy historii”. Premiera 25 marca (sobota) o godz. 15.00 na kanale IPNtv

► Projekt edukacyjny:

W 78. rocznicę Zbrodni Wołyńskiej Biuro Edukacji Narodowej IPN – wraz z Teatrem „Nie Teraz” – stworzyło projekt edukacyjny „Wołyń 1943. Pamiętamy”. Biorą w nim udział uczniowie oraz nauczyciele polonijni z różnych części świata, min. z Belgii, Brazylii, Ukrainy, Łotwy, USA, Kanady. Projekt polega na przesłaniu przez uczniów, nauczycieli, studentów polonistyki nagrań z recytacją wiersza poświęconego ofiarom Zbrodni Wołyńskiej.

Playlista – projekt edukacyjny „Wołyń 1943. Pamiętamy”

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

AUDIO:

  • prof. dr hab. Grzegorz Motyka, Kolegium IPN -  Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej
  • dr Tomasz Bereza Oddziałowe Biuro Badań Historycznych Rzeszów – Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej
  • dr Mateusz Szpytma, zastępca prezesa IPN, o Zbrodni Wołyńskiej
  • prof. dr hab. Tadeusz Wolsza, Kolegium IPN, o Zbrodni Wołyńskiej

Na skróty

Tagi

do góry