Instytut Pamięci Narodowej

Uroczysty pogrzeb to symboliczny hołd dla osób, które po zakończeniu II wojny światowej walczyły o niepodległość Polski, a następnie zostały poddane represjom komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Ich szczątki odnaleziono podczas prac prowadzonych na Cmentarzu Osobowickim.

Ceremonię pogrzebową rozpoczęła Msza Święta w kaplicy na Cmentarzu Osobowickim w intencji spoczywających tam ofiar reżimu komunistycznego. Eucharystii przewodniczył biskup polowy Wiesław Lechowicz.

– System komunistyczny nie nasyca się wyłącznie śmiercią swoich ofiar, ale robi wszystko, by zniszczyć groby. Robi wszystko, by niszczyć prawdę o tych, których morduje. By zabić pamięć o nich 

– powiedział Prezydent RP.

Karol Nawrocki podkreślił, przytaczając słowa płk. Łukasza Cieplińskiego, że „niespełnione sny powstają z mogił”, dzięki rodzinom, które nigdy nie zapomniały, dzięki działaczom opozycji antykomunistycznej z lat osiemdziesiątych z Wrocławia, którzy upominali się o prawdę w obliczu wciąż trwającego systemu komunistycznego, a także dzięki Instytutowi Pamięci Narodowej.

– Myślę, że każda z tych 49 ofiar myślała tak samo jak Łukasz Ciepliński „Pług”: ta śmierć nie pójdzie na marne; jesteśmy gotowi walczyć, bo wierzymy, że Polska będzie wolna, a niespełnione sny powstaną z mogił. (...) – Dlatego jestem tu z dumą, z poczuciem głębokiego obowiązku jako Prezydent Polski, aby powiedzieć, że chowamy dziś polskich bohaterów. Pamiętamy o tych, którzy mordowali i którzy za to odpowiadają, ale pamiętamy przede wszystkim o tych, którzy oddali swoje życie za naszą ukochaną Ojczyznę

– mówił prezydent.

– Nie wiem, czy potrafimy w naszych sercach i w naszych sumieniach po prostu wybaczyć. Ale jestem pewny, że nie możemy zapomnieć. Nie możemy zapomnieć i musimy upominać się o tych, którzy za naszą Ojczyznę oddali swoje życie i dlatego tu jesteśmy

– zaznaczył.

W imieniu rodzin, głos zabrała prawnuczka ppłk. Ludwika Marszałka ps. Zbroja – Magdalena Ziółkowska:

– Jako prawnuczka Ludwika Marszałka znam go z rodzinnych opowieści i książek, ale przede wszystkim ze wspomnień mojej babci Marysi – jego córki. To właśnie ona przekazała mi obraz swojego taty – nie tylko człowieka, którego nazwisko zapisało się na kartach historii, ale przede wszystkim ojca, którego zabrakło w życiu jego dzieci. Nie jest to tylko historia człowieka skazanego na śmierć. To historia dzieci, którym odebrano ojca, historia rodziny rozdzielonej przez tamte wydarzenia i tęsknoty, która nie mogła znaleźć ukojenia. Za każdą historyczną datą, za każdym wyrokiem i za każdym nazwiskiem kryje się czyjeś życie, czyjaś miłość.

Ofiary reżimu komunistycznego spoczęły w Kwaterze Żołnierzy Niezłomnych. Pamięć zmarłych uczczono salwą honorową.

W ceremonii uczestniczyły rodziny zamordowanych przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa, także przedstawiciele najwyższych władz państwowych, samorządowych, instytucji publicznych, wojsko, środowiska kombatanckie i patriotyczne.

***

Pola 81A i 120 Cmentarza Osobowickiego to dawne kwatery więzienne, w których w latach 1948–1956 potajemnie grzebano m.in. żołnierzy antykomunistycznego podziemia niepodległościowego – osoby stracone i zmarłe w Więzieniu nr 1 przy ul. Kleczkowskiej oraz zmarłe w Więzieniu nr 2 przy ul. Sądowej we Wrocławiu.

W 2023 r. Instytut Pamięci Narodowej, w porozumieniu z Gminą Wrocław oraz Dolnośląskim Urzędem Wojewódzkim, podjął działania mające na celu uporządkowanie obu pól i stworzenie w tym miejscu kwatery wojennej przeznaczonej dla żołnierzy niezłomnych i innych osób, które walczyły o niepodległość Polski. Miejsce to ma stać się hołdem dla wszystkich, którzy oddali życie za wolność kraju.

W latach 2024–2026 przeprowadzono ekshumacje szczątków z pól więziennych 81A i 120, znajdujących się przed pomnikiem „Ofiar Terroru Komunistycznego 1945–1956”. Prace te były ważnym etapem działań zmierzających do przywrócenia temu miejscu należnego charakteru oraz zapewnienia ofiarom represji komunistycznych godnego miejsca spoczynku. 

* * *

49 żołnierzy i działaczy polskiego podziemia niepodległościowego, którzy spoczęli w Kwaterze Żołnierzy Niezłomnych na Cmentarzu Osobowickim we Wrocławiu:

• Tadeusz Bielec ps. Knotek, ur. 2 grudnia 1924 r. zm. 23 czerwca 1950 r. – żołnierz BCh i AK
• Józef Błaszczak ps. Wachmistrz, ur. 29 marca 1890 r. zm. 15 grudnia 1950 r. – żołnierz AK, powstaniec warszawski
• Bolesław Buciński vel Buczyński, ur. 29 października 1902 r. zm. 15 czerwca 1952 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
• Antoni Brzozowski ps. Gromada, ur. 13 czerwca 1910 r. zm. 29 marca 1951 r. – żołnierz ZWZ/AK, założyciel organizacji Obrona Kraju
• Jan Chabiński ps. Dąb, Filistyn, ur. 16 maja 1922 r. zm. 19 lutego 1951 r. – żołnierz NSZ, założyciel organizacji Związek Zachodni
• ppor. Władysław Cisek ps. Rom, ur. 6 lutego 1921 r. zm. 27 listopada 1948 r. – żołnierz AK, kierownik Wydziału Informacji Okręgu Dolnośląskiego WiN
• Władysław Czarnecki ps. Luśnia, ur. 15 maja 1921 r. zm. 14 lipca 1949 r. – żołnierz Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
• Ryszard Dutkiewicz vel Dudkiewicz, ur. 24 marca 1928 r. zm. 16 lipca 1951 r. – założyciel organizacji Polska Armia Podziemna
• ppor. Stanisław Dydo ps. Steinert, ur. 23 lutego 1922 r. zm. 27 listopada 1948 r. – żołnierz ZWZ/AK, kierownik Wydziału Organizacyjnego Okręgu Dolnośląskiego WiN
• Mieczysław Dziekański, ur. 1 stycznia 1928 r. zm. 8 października 1949 r. – członek organizacji Polska Organizacja Powstańcza „Orzeł”
• Jan Fiut ps. Burza, ur. 25 marca 1924 r. zm. 7 marca 1949 r. – żołnierz AK/WiN, podkomendny mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”
• ppor. Józef Gorzelany ps. Bomba, ur. 5 marca 1910 r. zm. 30 października 1951 r. – żołnierz BCh, członek organizacji Rzeczpospolita Polska Walcząca
• Stanisław Hebda, ur. 15 października 1922 r. zm. 22 czerwca 1951 r. – członek organizacji Obrona Narodowa
• Stanisław Iwat ps. Abuszyn, ur. 2 sierpnia 1922 r. zm. 11 marca 1949 r. – żołnierz AK
• Stanisław Jucha, ur. 24 kwietnia 1932 r. zm. 23 lutego 1952 r. – członek organizacji Polska Podziemna Armia Niepodległościowa
• Leon Jurkiewicz vel Juckiewicz, ur. 8 stycznia 1916 r. zm. 16 marca 1950 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej Narodowych Sił Zbrojnych
• Stanisław Kiljan, ur. 24 lutego 1914 r. zm. 16 maja 1953 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej WiN
• kpt. Jan Klamut ps. Górski, ur. 14 listopada 1913 r. zm. 27 listopada 1948 r. – żołnierz AK, członek kłodzkiej komórki WiN
• Eugeniusz Kmicikiewicz ps. Sokół, ur. 5 maja 1928 r. zm. 4 sierpnia 1949 r. – żołnierz NSZ, założyciel młodzieżowej organizacji Narodowe Siły Zbrojne
• Stanisław Kołodziej, ur. 3 grudnia 1914 r. zm. 3 lipca 1952 r. – członek organizacji Rzeczpospolita Polska Walcząca
• Jerzy Komorowski, ur. 5 czerwca 1923 r. zm. 15 kwietnia 1952 r. – członek siatki wywiadowczej Rządu RP na uchodźstwie 
• kpt. Wiktor Komorowski, ur. 8 czerwca 1879 r. zm. 23 sierpnia 1952 r. – pilot, as myśliwski, oficer WP, członek siatki wywiadowczej Rządu RP na uchodźstwie
• Tadeusz Kopiczak ps. Krasy, ur. 17 lutego 1925 r. zm. 4 lipca 1950 r. – żołnierz BCh i AK
• Stanisław Kozieł, ur. 25 października 1906 r. zm. 29 sierpnia 1952 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej WiN
• Stefan Kręt ps. Rawicz, ur. 10 czerwca 1925 r. zm. 15 lutego 1949 r. – żołnierz AK i Konspiracyjnego Wojska Polskiego 
• Tadeusz Lachowicz ps. Leśniak, ur. 18 października 1927 r. zm. 12 marca 1949 r. – żołnierz AK
• Józef Lachór ps. Dąb, ur. 18 marca 1911 r. zm. 1 października 1953 r. – członek organizacji Wojsko Polskie
• Stanisław Mach ps. Brzeziński, ur. 16 marca 1931 r. zm. 19 lutego 1951 r. – członek organizacji Związek Zachodni
• Bolesław Mastej, ur. 20 stycznia 1930 r. zm. 16 lipca 1951 r. – członek organizacji Polska Armia Podziemna
• Władysław Matłocha, ur. 11 czerwca 1899 r. zm. 6 stycznia 1954 r. – żołnierz Polskiej Organizacji Wojskowej
• Jerzy Modliński ps. Huragan, ur. 28 stycznia 1930 r. zm. 22 października 1951 r. – członek organizacji Polska Armia Podziemna
• ppłk Ludwik Marszałek ps. Zbroja, ur. 9 sierpnia 1912 r. zm. 27 listopada 1948 r. – oficer zawodowy WP, żołnierz ZWZ/AK, ostatni kierownik Okręgu Dolnośląskiego WiN
• Ludwik Moryl ps. Bystry, ur. 17 sierpnia 1919 r. zm. 17 stycznia 1951 r. – żołnierz AK
• Bolesław Napiórkowski, ur. 12 marca 1900 r. zm. 5 czerwca 1952 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
• Tadeusz Nowak ps. Dąbek, ur. 18 stycznia 1927 r. zm. 13 stycznia 1949 r. – żołnierz AK i Konspiracyjnego Wojska Polskiego
• Władysław Oleaczek ps. Sroka, ur. 21 lutego 1926 r. zm. 14 lipca 1949 r. – żołnierz AK, członek organizacji Iskra
• Włodzimierz Pawłowski ps. Kresowiak, ur. 28 listopada 1911 r. zm. 24 kwietnia 1953 r. – żołnierz BCh, założyciel organizacji Rzeczpospolita Polska Walcząca
• Czesław Plichta, ur. 5 lipca 1917 r. zm. 15 września 1949 r. – żołnierz 2. Korpusu PSZ, uczestnik walk pod Monte Cassino
• Władysław Pryputeń, ur. 30 stycznia 1910 r. zm. 4 września 1952 r. – uczestnik siatki konspiracyjnej Inspektoratu „Afryka”
• Antoni Roszczewski ps. Znicz, zm. 25 listopada 1919 r. zm. 30 kwietnia 1949 r. – żołnierz ZWZ/AK, sanitariusz 5. Brygady Wileńskiej AK, podkomendny mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”
• ks. kanonik Tomasz Sapeta, ur. 17 grudnia 1876 r. zm. 1 marca 1950 r. – duchowny katolicki walczący z sowietyzacją Polski
• Mieczysław Skibicki ps. Kłusownik, ur. 27 stycznia 1926 r. zm. 13 marca 1949 r. – żołnierz AK
• Henryk Szwejcer ps. Słowikowski, ur. 22 marca 1886 r. zm. 14 lipca 1949 r. – powstaniec śląski, żołnierz ZWZ/AK
• Antoni Tomiałojć ps. Rusałka, ur. 22 września 1923 r. zm. 7 marca 1949 r. – żołnierz AK/WiN, podkomendny mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”
• Henryk Urbanowicz ps. Zabawa, ur. 20 kwietnia 1926 r. zm. 6 maja 1949 r. – harcerz, żołnierz 3. i 5. Brygady Wileńskiej AK, podkomendny mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”
• Bronisław Wawer ps. Listek, ur. 31 sierpnia 1930 r. zm. 12 stycznia 1953 r. – dowódca organizacji Służba Podziemna
• Emil Wiśniowski ps. Morze, ur. 21 lutego 1925 r. zm. 22 marca 1950 r. – żołnierz BCh i Narodowej Organizacji Wojskowej
• Halina Załęska ps. Gęś, ur. 24 grudnia 1927 r. zm. 3 października 1952 r. – uczestniczka siatki konspiracyjnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
• Stanisław Zagrodnik ps. Łopata, ur. 22 stycznia 1925 r. zm. 25 listopada 1949 r. – żołnierz AK, partyzant na Rzeszowszczyźnie

Zobacz:

• Historia Cmentarza Osobowickiego i ulokowanych na nim kwater więziennych
• Tomasz Balbus, Krzysztof Łagojda. Niezłomni z Osobowic. Ludzie podziemia niepodległościowego pochowani w kwaterach 81A i 120 Cmentarza Osobowickiego we Wrocławiu w latach 1948–1956. Przewodnik biograficzny. T. 1, Wrocław–Warszawa 2024
• Zakończył się zasadniczy etap ekshumacji szczątków z pól 81A i 120 cmentarza Osobowickiego. Przedstawiamy dalszy plan działań - Wrocław, 30 października 2025
• Konferencja prasowa dotycząca utworzenia kwatery wojennej przeznaczonej dla żołnierzy niezłomnych oraz innych osób walczących o niepodległość Polski