Instytut Pamięci Narodowej

Nasi pracownicy w drodze na „Przystanek Historia” IPN w Budapeszcie zatrzymali się w spiskiej wsi Lendak na Słowacji, żeby złożyć kwiaty na grobie Wojciecha Halczyna.

Wojciech Halczyn (ur. 4 X 1863 r.), góral z Lendaku, był zasłużonym działaczem na rzecz przyłączenia po I wojnie światowej północnych fragmentów Spisza i Orawy do Polski. W trakcie Kongresu Wersalskiego brał udział w delegacji ze Spisza i Orawy, pod kierownictwem ks. Ferdynanda Machaya, do Paryża, żeby bezpośrednio u aliantów upomnieć się o korzystny dla odrodzonej Polski przebieg granicy z powstałą wówczas Czechosłowacją.  Uczestniczył m.in. w spotkaniu z prezydentem T. W. Wilsonem. Ponieważ miał za sobą doświadczenie emigracyjnej pracy w USA, mógł swobodnie rozmawiać po angielsku.

Kiedy postanowiono o przeprowadzeniu na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie plebiscytu, Wojciech Halczyn zaangażował się w pracę agitacyjną przed zapowiadanym głosowaniem. Niestety, w obliczu wojny-polsko bolszewickiej strona polska zgodziła się w zamian za mgliste obietnice alianckiej pomocy na rezygnację z plebiscytu. Nowa granica została wyznaczona arbitralną decyzją Rady Ambasadorów, Lendak pozostał w Czechosłowacji. Wojciech Halczyn przez kilka kolejnych lat mieszkał w Nowym Targu, obawiając się represji ze strony czechosłowackiej, później wrócił do rodzinnej wioski, gdzie ubogo żył do śmierci w 1932 r. Ufundowany w 1935 r. przez dawnych współpracowników nagrobek w języku polskim, został później zamieniony na nowy, ze słowackimi napisami. Delegacja IPN złożyła na nim kwiaty cztery dni po kolejnej rocznicy urodzin Wojciecha Halczyna.

Jesienny Przystanek Historia IPN w Budapeszcie związany jest z 70. rocznicą wydarzeń 1956 r. na Węgrzech i w Polsce. W piątek 9 października w Domu Polskim im. Jana Pawła II w związanej tradycyjnie z polskim wychodźstwem dzielnicy Kőbánya, przedstawiciele Oddziału IPN w Krakowie oraz węgierskiego Komitetu Pamięci Narodowej (NEB) otworzyli dwie wystawy opowiadające o poznańskim Czerwcu, polskim Październiku i powstaniu w Budapeszcie: „1956.Polska – Węgry. Historia – pamięć” oraz „Rozstrzelane miasta. Poznań – Budapeszt 1956”.

Następnie Adám Dergán z NEB oraz zastępca dyrektora Oddziału dr Michał Wenklar wygłosili prelekcje poświęcone odpowiednio węgierskim i polskim aspektom tych wydarzeń.

Wśród licznie zgromadzonych gości znaleźli się polscy mieszkańcy miasta, przedstawiciele samorządu dzielnicy, a także polskich instytucji i organizacji społecznych, w tym prowadzącego Dom Polski Stowarzyszenia Katolików Polskich na Węgrzech pw. św. Wojciecha. Szczególnie cenny był udział weteranów powstania 1956 r. w Budapeszcie, którzy dzielili się swoimi wspomnieniami. 

Punktem kulminacyjnym jesiennego „Przystanku Historia” IPN w Budapeszcie była dyskusja „Pójdźmy za Polakami! Dlaczego losy polskiego i węgierskiego Października '56 potoczyły się odmiennie?”, która odbyła się w poniedziałek 12 października w siedzibie węgierskiego Komitetu Pamięci Narodowej (NEB). W rozmowie prowadzonej przez dr. Imre Molnára udział wzięli dr Pál Germuska z NEB oraz zastępca dyrektora Oddziału dr Michał Wenklar. Dyskutowano o równolegle rozwijających się w Polsce i na Węgrzech procesach poststalinowskiej odwilży, o wspólnych oczekiwaniach Węgrów i Polaków, i o odmiennym przebiegu wydarzeń z października i listopada 1956 r., które w Polsce zakończyły się pewną zmianą w ramach systemu, a na Węgrzech krwawo stłumionym powstaniem. Wiele miejsca poświęcono w rozmowie wzajemnemu oddziaływaniu między wydarzeniami w obu krajach oraz odpowiedzi na pytanie, dlaczego na Węgrzech doszło do sowieckiej interwencji, a w Polsce udało się ją zatrzymać.

Spotkanie było współorganizowane przez Oddział IPN w Krakowie, NEB oraz Instytut Polski w Budapeszcie. Wśród licznych gości, Węgrów i przebywających w Budapeszcie Polaków, był m.in. chargé d’affaire Ambasady RP na Węgrzech Jacek Śladewski.

W niedzielę 11 października 2026 r. dr Michał Wenklar i pracownicy uczestniczyli we mszy św. w Polskiej Parafii w Budapeszcie, a następnie w spotkaniu z Polonią skupioną wokół parafii, które odbyło się w Domu Polskim im. św. Jana Pawła II.

Podczas ostatnich kilku dni wyprawy nasi edukatorzy działali na rzecz popularyzacji historii Polski, tak pośród Polonii, jak i Węgrów. Zorganizowano zajęcia w Ogólnokrajowej Uzupełniającej Polskiej Szkole i Przedszkolu na Węgrzech oraz w Szkole Polskiej im. Sándora Petőfiego przy Ambasadzie RP w Budapeszcie.

Pracownicy Oddziału: Agnieszka Masłowska (koordynator projektu), Kamil Szkaradek i Piotr Milczanowski przeprowadzili poświęcone wydarzeniom roku 1956 warsztaty zatytułowane „Polska - Węgry: Paczka dla przyjaciela", na których dzieci przez pryzmat pomocy udzielonej Węgrom przez Polaków poznały szczegóły wydarzeń poznańskich i budapesztańskich, a także ich kontekst polityczny.