Zakończyliśmy pierwszy dzień Kongresu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Pierwszy dzień Dolnośląskiego Kongresu Pamięci Narodowej rozpoczęła uroczysta inauguracja.

– Jeden z ojców polskiej niepodległości, Wincenty Witos, jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości powiedział rzecz, która nie straciła w ogóle na aktualności. Każdy młody Polak, który kończy szkołę, powinien być wyedukowany. Powinien znać geografię, historię, biologię, inne przedmioty, których się uczy. Najważniejszą rzeczą, najważniejszym zadaniem szkoły jest jednak to, by uczeń wychodził z niej Polakiem. Człowiekiem świadomym swojej historii, świadomym tradycji – i aby na tym budował całe swoje życie. Młodzi przyjaciele – to do Was, już niedługo, będzie należeć los Rzeczypospolitej!

– mówił zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski podczas oficjalnego otwarcia.

Bezpośrednio po inauguracji odbyła się debata ambasadorów „O dyplomacji historycznej – także od kuchni”. Dyskusję moderowała Eliza Dzwonkiewicz, konsul generalna RP we Lwowie w latach 2019–2024. W rozmowie uczestniczyli: dr hab. Arkady Rzegocki, prof. UJ, były ambasador RP w Wielkiej Brytanii i Irlandii; Rafał Siemianowski, były ambasador RP w Belgii; Dariusz Pawłoś, były ambasador RP w Niemczech, oraz Radosław Gruk, były ambasador RP w Uzbekistanie. Rozmawiano o praktycznych aspektach dyplomacji historycznej, sposobach prezentowania polskiej historii za granicą oraz znaczeniu dyplomacji publicznej i obywatelskiej.

W południe na Scenie Głównej odbyła się uroczystość wręczenia Nagród im. Grażyny Langowskiej. Wyróżnienia przyznawane są nauczycielom, wychowawcom i pedagogom zaangażowanym w kształtowanie postaw patriotycznych wśród dzieci i młodzieży. Nagrody wręczył zastępca prezesa IPN dr hab. Krzysztof Szwagrzyk.

Popołudniową część programu wypełniła gala wręczenia odznaczeń i wyróżnień, w której uczestniczyli zastępcy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej: dr hab. Karol Polejowski, dr Mateusz Szpytma oraz dr hab. Krzysztof Szwagrzyk. Podczas uroczystości wręczono Krzyże Wolności i Solidarności, Nagrody Honorowe IPN „Świadek Historii” oraz Medale Reipublicae Memoriae Meritum.

W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego Krzyże Wolności i Solidarności wręczył zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. Odznaczenia i wyróżnienia trafiły do osób i instytucji zasłużonych w działalności na rzecz wolnej Polski, zachowania pamięci o najnowszej historii oraz jej upowszechniania.

Debaty i spotkania

Równolegle do wydarzeń odbywających się na Scenie Głównej ważną częścią pierwszego dnia Kongresu były debaty i spotkania poświęcone najnowszej historii Polski, pamięci narodowej oraz sposobom jej zachowania i przekazywania kolejnym pokoleniom.

Podczas debaty „W poszukiwaniu optymalnej formuły działania. Dylematy i rozterki towarzyszące narodzinom zorganizowanej opozycji w 1976 roku” uczestnicy rozmawiali o początkach zorganizowanej działalności opozycyjnej w PRL i wyborach, przed którymi stawali jej twórcy. Dyskusję moderował Łukasz Sołtysik z IPN, a udział w niej wzięli dr Grzegorz Waligóra, dr Łukasz Kamiński, dr Grzegorz Wołk oraz Bronisław Wildstein.

Kolejna debata – „Rola stowarzyszeń i instytucji polonijnych w zachowaniu pamięci narodowej” – poświęcona była działalności środowisk polonijnych oraz ich znaczeniu dla zachowania polskiej historii, kultury i tożsamości poza granicami kraju. Rozmowę moderował ks. dr Adam Szpotański z IPN. O swoich doświadczeniach opowiadali Iwona Golińska, prezes stowarzyszenia Polish Sue w Wielkiej Brytanii, ks. Tomasz Jarosz, administrator Kościoła i Hospicjum św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Rzymie, oraz Andrés Chowańczak ze Związku Polaków w Argentynie.

Pierwszego dnia odbyło się również spotkanie autorskie z Chrisem Niedenthalem, jednym z najwybitniejszych fotoreporterów dokumentujących życie w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej w drugiej połowie XX wieku. Rozmowę z fotografem poprowadził dr Kamil Frączkiewicz z IPN. Spotkanie dopełniała prezentowana podczas Kongresu wystawa fotografii Chrisa Niedenthala „Tożsamość”, ukazująca Wrocław lat 60., 70. i 80. XX wieku.

Historia na wiele sposobów

Przez cały dzień Kongresu uczestnicy mogli korzystać z licznych stref edukacyjnych, wystaw, warsztatów i innych atrakcji przygotowanych przez Instytut Pamięci Narodowej. Kilkanaście stoisk oddziałów IPN z całej Polski pokazywało, że historię można poznawać nie tylko poprzez dokumenty i publikacje, lecz także dzięki grom, nowym technologiom i twórczym działaniom.

Wśród dostępnych przestrzeni znalazły się m.in. Strefa Pomarańczowej Alternatywy, nawiązująca do historii wrocławskich krasnoludków, Strefa Szyfrów i Zwycięstw z tematyką Enigmy, Powstania Wielkopolskiego i Czerwca ’56, Strefa Historii z Perspektywy Wybrzeża, przygotowana w związku ze 100-leciem portu i miasta Gdyni, a także strefy poświęcone II wojnie światowej, komiksom i animacji, grom planszowym oraz polskim naukowcom i symbolom narodowym. W Strefie Ślady Pamięci historia Obławy Augustowskiej została połączona z warsztatami tworzenia nieśmiertelników i przypinek. Odbywały się również warsztaty sitodruku i animacji poklatkowej, a uczestnicy mogli wziąć udział w fabularnej grze terenowej „Kronikarz Stulecia”.

Kongres jest również okazją do poznania różnorodnych obszarów działalności Instytutu Pamięci Narodowej. Przez cały dzień uczestnicy mogli odwiedzać strefy przygotowane przez poszczególne biura IPN, rozmawiać z ich pracownikami oraz przekonać się, jak w praktyce wygląda praca związana z badaniem, dokumentowaniem, upamiętnianiem i popularyzowaniem najnowszej historii Polski.

Dużym zainteresowaniem cieszyła się Strefa Nowych Technologii, w której edukacja historyczna spotkała się z wirtualną rzeczywistością i gamingiem. Na komputerach i zestawach VR można było wypróbować gry i aplikacje m.in. „Warsaw Rising”, „Lotnicy – wojna w przestworzach”, „Grę Szyfrów”, immersyjną etiudę „Świadectwo poMOCY” oraz wirtualny spacer „Szybowcowa ’87”.

O tym, jak rodzinne dokumenty, fotografie, pamiętniki i inne pamiątki stają się częścią narodowego zasobu archiwalnego, opowiadała multimedialna instalacja „Okruchy pamięci. Fragments of memory”, prezentująca wybrane materiały pozyskane w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci. Z kolei na stanowisku „Opowiedziane” można było wysłuchać relacji Świadków Historii i poznać zasób historii mówionej gromadzony przez IPN.

Kulisy poszukiwania ofiar systemów totalitarnych przybliżała strefa „Powracamy po swoich”. Eksperci Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN opowiadali o prowadzonych kwerendach, metodach poszukiwań i ekshumacji oraz procesie prowadzącym do identyfikacji odnalezionych szczątków.

W Strefie Miejsc Pamięci uczestnicy poznawali działalność Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN. Prezentowane makiety pomników i innych form upamiętnień pokazywały efekty działań prowadzonych na rzecz zachowania miejsc pamięci narodowej w Polsce i poza jej granicami.

Swoją działalność prezentowało również Biuro Lustracyjne IPN. Na przygotowanym stanowisku można było dowiedzieć się, jak działał aparat bezpieczeństwa PRL, czym jest kłamstwo lustracyjne oraz w jaki sposób korzystać z publicznie dostępnych katalogów i baz Instytutu.

Bogaty program przygotowano dla dzieci i młodzieży. W Przestrzeni Rodzinnej Edukacji można było budować historyczne konstrukcje i oglądać makiety z klocków LEGO, uczestniczyć w warsztatach oraz rozgrywkach edukacyjnych. Najmłodsi korzystali ze Strefy Malucha, a w projekcie „Bettywood na morzu. Mała małpka – wielka historia” uczestnicy mogli spróbować swoich sił przed kamerą, poznając jednocześnie historię marynarzy ORP „Błyskawica”. W programie znalazły się także warsztaty „Mój rówieśnik”, „Historia w obrazkach” i „Retorycznie o Pomarańczowej Alternatywie” oraz turniej gry „Konspira”.

Dla młodej publiczności przygotowano również Teatr Historii. Spektakl „Historia Misia Wojtka” przybliżał najmłodszym losy niedźwiedzia-żołnierza i szlak 2 Korpusu Polskiego, natomiast „Historia Wiktorii i Franka” zabierała starsze dzieci w podróż do czasów narodzin „Solidarności”, pokazując wydarzenia historyczne z perspektywy ich rówieśników.

Przez cały dzień działało także Kino Memoria, w którym prezentowano produkcje dokumentalne, seriale historyczne oraz filmy dla najmłodszych. W repertuarze znalazły się m.in. „Czarnobyl. Polska perspektywa” i „Szlak Nadziei. Bitwa o Monte Cassino”, a młodsi widzowie mogli poznać historię poprzez animowane opowieści o zwierzęcych bohaterach.

Ważną częścią Kongresu były wystawy historyczne i multimedialne. Uczestnicy mogli zobaczyć immersyjną ekspozycję „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności”, wykorzystującą projekcje, światło i dźwięk do opowiedzenia o losach Polaków podczas II wojny światowej, a także „Skarby Archiwum IPN” z oryginalnymi dokumentami i pamiątkami. Prezentowane były również wystawa fotografii Chrisa Niedenthala „Tożsamość”, ekspozycja „Wrocław 1948. Stolica Polski” oraz „Siedem twarzy Sergiusza Piaseckiego”, poświęcona patronowi roku 2026.

Przez cały dzień uczestnicy mogli również odwiedzać księgarnię Wydawnictwa IPN, w której publikacje były dostępne z 40-procentowym rabatem. Przed Halą Stulecia, w pobliżu Iglicy, działała także Mobilna Księgarnia IPN, oferująca bezpłatne broszury i „Biuletyny IPN”.

Dodatkową atrakcją pierwszego dnia była ekspozycja sprzętu 23. Śląskiego Pułku Artylerii. Uczestnicy Kongresu mogli z bliska zobaczyć prezentowany sprzęt wojskowy, w tym armatohaubicę KRAB.

Pierwszy dzień Dolnośląskiego Kongresu Pamięci Narodowej zwieńczyło widowisko muzyczno-teatralne „Historia mówi przez pokolenia”. Autorska produkcja ukazała 250 lat polskich zmagań o wolność, łącząc muzykę, choreografię, światło i projekcje multimedialne w symboliczną opowieść o odpowiedzialności, wspólnocie i ciągłości pokoleń.

Tuż przed rozpoczęciem spektaklu głos zabrał zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma:

– Jednym z najważniejszych zadań, jakie nasze pokolenie ma do wykonania, to wychowanie swoich następców. I to czynimy jako IPN, także w ramach takich Kongresów Pamięci Narodowej jak ten we Wrocławiu. Chcemy, aby nowe pokolenia młodzieży poznawały historię.