Instytut Pamięci Narodowej

Oślepiające i niszczące jest działanie ideologii; mniejsza o to, jaka twoja ideologia, gdy poczujesz się dzięki niej w posiadaniu „prawdy nieomylnej”, gotów jesteś z czystym sumieniem rabować, palić i zabijać. Żadna rewolucja nie może się obyć bez żelaznej ideologii, ideologia zaś domaga się wybicia w pień wrogów, prawdziwych lub urojonych.

Gustaw Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1980–1983

23 sierpnia obchodzimy Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych, zwany również Międzynarodowym Dniem Czarnej Wstążki. Parlament Europejski proklamował to święto w 2008 roku. Po raz po raz pierwszy uroczyste obchody zorganizowano w 2011 r. w Warszawie, gdzie podpisano tzw. deklarację warszawską, w której podkreślono konieczność podtrzymywania pamięci o zbrodniczych konsekwencjach działań reżimów totalitarnych. Unię Europejską wezwano do badania oraz gromadzenia dokumentów dotyczących tych zbrodni.

Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych ustanowiono 23 sierpnia – w dniu, w którym w 1939 r. ministrowie spraw zagranicznych III Rzeszy i ZSRS, Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow, podpisali w Moskwie układ o nieagresji, który przesądził o wybuchu wojny. Był to równocześnie czwarty rozbiór ziem Polski.

Najważniejszą częścią porozumienia dwóch totalitarnych potęg był dodatkowy, tajny protokół uzgadniający podział Europy Środkowo-Wschodniej (w tym Polski) na niemiecką i sowiecką strefę wpływów. Ustalenia te stanowiły zapowiedź ludobójczej polityki w stosunku do narodów Europy Środkowo-Wschodniej, a także masowych deportacji oraz represji dokonywanych w imię zbrodniczych idei.

W XX wieku świat doświadczył zbrodniczych systemów totalitarnych. O ile niemiecki nazizm został po zakończeniu II wojny światowej osądzony, o tyle komunizm nie miał swojej Norymbergi. Nigdy nie został potępiony. Dlatego kłamstwo intelektualne komunizmu zwiodło miliony: nie tylko zwykłych ludzi, pociągniętych ideą świetlanej przyszłości, ale przede wszystkim intelektualistów na Zachodzie. I zwodzi cały czas w XXI wieku.

Na Zachodzie w ogólnie obowiązującej narracji pakt ten zajmuje miejsce marginalne, a przecież przesądził o przebiegu historii Europy na ponad pół wieku. Dlatego stale trzeba przypominać skutki porozumienia niemiecko-sowieckiego, dla znacznej części Europy odczuwalne do dziś. Tym bardziej, że ponad trzy lata temu Rosja dokonała pełnoskalowej inwazji na Ukrainę i za wschodnią granicą Polski toczy się wojna.

***

Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych przypomina o konieczności zachowania pamięci o ofiarach masowych deportacji, eksterminacji, oraz zbrodni popełnionych przez oba reżimy. Jest to także okazja do refleksji nad historią, upamiętnienia tych, którzy cierpieli i zginęli z rąk totalitarnych systemów, oraz do promowania wartości demokratycznych, praw człowieka, i pokoju w Europie.

Organizatorem od 2010 roku jest Europejska Sieć Pamięć i Solidarność (ENRS). Sieć ta, z siedzibą w Warszawie, bada, dokumentuje i upowszechnia wiedzę o historii Europy XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem okresu dyktatur i wojen.

W ramach obchodów organizowane są również kampanie społeczno-edukacyjne, które przywołują postacie takie jak Kazimierz Moczarski – polski pisarz i więzień komunistycznego więzienia, Milada Horákova – ofiara mordu sądowego popełnionego w 1950 r. przez komunistyczny trybunał w Pradze, czy Mala Zimetbaum i Edward Galiński – para zakochanych, którzy poznali się w niemieckim obozie Auschwitz-Birkenau, będące świadectwem sprzeciwu wobec reżimów i przypomnieniem o ludzkiej tragedii wywołanej przez stalinizm i nazizm.

Myślę z przerażeniem i głębokim wstydem o Europie przedzielonej na pół Bugiem, w której po jednej stronie miliony niewolników sowieckich modliły się o wyzwolenie z rąk armii hitlerowskiej, a po drugiej miliony nie dopalonych ofiar niemieckich obozów koncentracyjnych pokładały ostatnią nadzieję w Armii Czerwonej.

Gustaw Herling-Grudziński, Inny Świat. Zapiski sowieckie

Materiały IPN – wybór

► Portale

przystanekhistoria.pl

w zakładce: Tematy:

Adolf Hitler; Józef Stalin; Niemcy; ZSRS; stosunki międzynarodowe; Wrzesień 1939; Akcja AB;

Intelligenzaktion; wysiedlenia; Komunizm; martyrologia; Einsatz Reinhardt; Holocaust; NKWD;

Obozy koncentracyjne; Okupacja niemiecka; Okupacja sowiecka; Operacja polska; dekomunizacja

I inne: portal przystanekhistoria.pl

Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności

► Fotografie z Archiwum IPN

► Archiwum Pełne Pamięci

► Świadectwa – Archiwum Historii Mówionej IPN

Opowiedziane.ipn.gov.pl

Teksty

(…) przedwojenna Polska miała obok siebie dwa totalitarne państwa, które nie uznawały ówczesnego ładu w Europie: Rzeszę Niemiecką i Związek Sowiecki. Z obydwoma władze w Warszawie starały się utrzymać pokojowe relacje. Z ZSRS zawarły pakt nieagresji, z Niemcami podpisały deklarację o niestosowaniu przemocy. Dla Hitlera i Stalina nie miało to jednak znaczenia. W roku 1939 ci dwaj dyktatorzy zawarli diabelski pakt, w którego tajnym protokole podzielili region między siebie. Efektem była II wojna światowa, rozpoczęta napaścią na Polskę najpierw Wehrmachtu, a dwa i pół tygodnia później – także Armii Czerwonej. Obaj okupanci szybko zaprowadzili na podbitych ziemiach terror, którego symbolami stały się choćby Auschwitz i Katyń. Obaj też zgodnie współpracowali aż do czerwca 1941 roku.

Klęska Rzeszy, w Rosji do dziś opiewana jako wielkie zwycięstwo nad faszyzmem, dla narodów Europy Środkowo-Wschodniej oznaczała ponowne zniewolenie, tym razem sowieckie. O tym jednak dzisiejsze władze w Moskwie nie chcą słyszeć. W kwietniu 2022 roku zlikwidowały Stowarzyszenie Memoriał, zasłużone w przypominaniu Rosjanom o ofiarach komunizmu. (Karol Nawrocki)

► Wystawy IPN

Wrzesień 1939. Polska wobec niemieckiej i sowieckiej agresji PL/EN

Zobacz również:

Wystawy IPN – biografie elementarne

► Wydawnictwo IPN

„Operacja polska NKWD 1937-1938”. Przywracanie pamięci o zbrodni, red. Paweł Libera, Maciej Wyrwa, IPN, Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego, Warszawa 2025

Tomasz Sudoł, Zbrodnie wojenne Wehrmachtu na żołnierzach Wojska Polskiego popełnione od września do grudnia 1939 r., tom 1: Geneza zbrodni. Zbrodnie na polu walki, Warszawa 2025

Dziecko z obozu na Przemysłowej w Łodzie, fot. Archiwum IPN

Do pobrania:

Biuletyn IPN

„Biuletyn IPN” nr 1–2/2025 – Podział Europy

„Biuletyn IPN” nr 1–2/2023 – Dwa totalitaryzmy

Dodatki historyczne do prasy

„(…) piszę wam, intelektualiści Europy, zachwycający się ustrojem sowieckim, który znacie albo z powierzchownego spojrzenia, albo z prasy agitacyjnej. Piszę, aby ustrzec przed wielką zbrodnią, która jest wprowadzeniem w błąd maluczkich, wierzących wam. Bo wy zawsze macie możność się wycofać, odwołać, zmienić zapatrywania. A wycofać się trudno. Im zostanie albo dola raba, albo brzytwa i kartka: 'Sowiecka władza zarżnęła!', albo flaszeczkę jodyny na kolację... Nie myślcie, że za wasze schlebianie Leninowi znajdziecie się na najwyższych stanowiskach. Zniszczy was za najlżejszy cień krytycyzmu lub przez kaprys, jak zniszczył własnych liberałów, socjalistów i anarchistów!”

S. Piasecki, Bogom nocy równi

A jeśli wam chodzi naprawdę nie o własne ambicyjki i „asekurację”, ale o dolę biedaków i niesienie wyzysku, to tym bardziej nie idźcie w szeregi czerwonej burżuazji, najohydniejszej, jaka kiedykolwiek istniała na świecie. Dla wszystkich względów nie opłaca się ani stać się gadem, ani gada udawać. Jeśli nie wierzycie – pójdźcie tam i przekonacie się. Jeśli nie wierzycie mnie, to może uwierzycie 10 000 000 chichoczących staruszków, gdy się znajdziecie w lochach GPU lub w obozach koncentracyjnych.”

S. Piasecki, Bogom nocy równi

► Teki edukacyjne

Korzenie totalitaryzmów – materiały

Agresja sowiecka na Polskę i okupacja wschodnich terenów Rzeczypospolitej (1939–1941)

► IPNtv – wybór materiałów

Pakt Ribbentrop-Mołotow. Poznaj podstawowe informacje w ciągu 5 minut

ZACIERANIE PAMIĘCI – cykl Kulisy historii odc. 228

Jeszcze w latach 90. ówczesny prezydent Federacji Rosyjskiej potrafił przyznać, że za rozstrzelaniem polskich oficerów w Katyniu stało NKWD, działające z rozkazu najwyższych władz sowieckich. Wydarzenia te zostały upamiętnione, a polskim historykom udostępniono liczne dokumenty z tego okresu. Po 2022 roku w Federacji Rosyjskiej zaczęły pojawiać się informacje sugerujące, że polscy żołnierze, rzekomo w koalicji z Niemcami, brali m.in. udział w oblężeniu Leningradu. Fakty przestały kogokolwiek interesować — zaczęła liczyć się jedynie brutalna propaganda, wspierana wyrokami sądowymi, które miały niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dlaczego tak się stało? I dlaczego demony przeszłości wróciły do oficjalnego obiegu informacji? Gościem red. Rafała Dudkiewicza jest Grzegorz Ślubowski – dziennikarz, były Konsul RP w Sankt-Petersburgu.

Refleksje o Jałcie - dyskusja panelowa - Konferencja jałtańska

WOŁYŃ '43 – cykl Kulisy historii odc. 224

PIEKIELNI SĄSIEDZI – cykl Kulisy historii odc. 163

Gośćmi Rafała Dudkiewicza są autorzy książki „Piekielni sąsiedzi. Jak Rosja i Niemcy dogadywały się kosztem Polski”: prof. Grzegorz Kucharczyk, historyk, profesor nauk humanistycznych, specjalizujący się w historii myśli politycznej XIX i XX wieku oraz historii Niemiec oraz dr Krzysztof Rak, historyk, urzędnik, publicysta i ekspert w dziedzinie stosunków międzynarodowych.

Więcej: IPNtv

► Śledztwa

Dowody niemieckich zbrodni w Borównie pod Bydgoszczą

Dowody niemieckich zbrodni w Dolinie Śmierci w Chojnicach

► #Powracamy po Swoich

Konferencje indentyfikacyjne IPN – wybór

Uroczystość wręczenia not identyfikacyjnych rodzinom ofiar totalitaryzmów – 24.07.2025 z udziałem prezydenta elekta, prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego

► Dekomunizacja przestrzeni publicznej

Prezes IPN w marcu 2022 r. zaapelował do samorządów o usunięcie z przestrzeni publicznej wszelkich nazw i symboli wciąż upamiętniających osoby, organizacje, wydarzenia bądź daty symbolizujące komunizm. – Najwyższy czas nadrobić zaległości w tej dziedzinie (...) Niech wybrzmi to jasno i wyraźnie: w polskiej przestrzeni publicznej nie ma miejsca na jakiekolwiek upamiętnienia totalitarnego reżimu komunistycznego i służących mu ludzi – podkreślił w oświadczeniu z 4 marca 2022 roku. Dzięki apelowi prezesa IPN rozpoczął się kolejny etap dekomunizacji w Polsce. Na oświadczenie dr. Karola Nawrockiego odpowiada coraz więcej samorządów, które chcą się pozbyć pozostałości totalitarnego systemu. Demontaże pomników to praktyczne realizacja ustawy z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki.

Więcej: TUTAJ

► Zobacz również – materiały IPN do pobrania:

► Wnioski o udostępnienie dokumentów z Archiwum IPN

►Gdzie szukać informacji o ofiarach represji niemieckich i sowieckich?

Bazy IPN

Straty.pl – podstawowym celem programu jest ustalenie imiennej listy obywateli II RP, którzy zostali poddani wszelkiego rodzaju represjom ze strony okupanta niemieckiego w latach 1939-1945.

Program „Straty osobowe” przywraca nazwiska wszystkim możliwym dziś do zidentyfikowania ofiarom i osobom represjonowanym, które we wrześniu 1939 roku były obywatelami II RP (wszystkich narodowości). Baza „Strat” jest indeksem ofiar i osób represjonowanych – nie gromadzi skanów dokumentów na podstawie których wprowadzane są informacje – wskazuje jednak miejsca, gdzie dokumenty takie można odnaleźć.

Indeks represjonowanych – w założeniu „Indeks Represjonowanych” miał służyć głównie poszukiwaniu zaginionych. Ostatecznie jednak został zaprojektowany w taki sposób, aby mogły z niego korzystać także osoby prowadzące badania naukowe związane z tematyką wschodnią.

Dane z ankiet, a następnie również z materiałów źródłowych pochodzących z archiwów posowieckich, pozyskiwanych od lat 90. XX w. za pośrednictwem Stowarzyszenia „Memoriał” w Moskwie (rosyjskiej organizacji pozarządowej, której celem jest dokumentowanie i propagowanie wiedzy o ofiarach komunistycznych represji politycznych), pozwoliły na stworzenie komputerowej bazy danych „Indeksu Represjonowanych”, liczącej ok. 1 200 000 rekordów. Jest to tzw. baza wewnętrzna „Indeksu”, którą obecnie wykorzystują pracownicy IPN podczas prowadzenia kwerend. Po usystematyzowaniu kategorii sowieckich represji celem programu stało się nie tylko gromadzenie danych, ale także sporządzanie w ramach wybranych kategorii możliwie kompletnych, zweryfikowanych zestawień biogramów osób poddanych różnego rodzaju represjom.

Archiwa zagraniczne:

Arolsen Archives – to Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich i jednocześnie największe archiwum dokumentów dotyczących ofiar i Ocalonych. Zbiory zawierają informacje o 17,5 mln osób i są wpisane na listę dziedzictwa UNESCO „Pamięć Świata”. Znajdujące się w nich dokumenty dotyczą wielu różnych grup ofiar reżimu nazistowskiego i stanowią ważne źródło informacji dla dzisiejszego społeczeństwa. W Bad Arolsen w Hesji (Niemcy) mieści się największe na świecie archiwum poświęcone ofiarom reżimu nazistowskiego oraz Ocalonym
Wyszukiwanie ofiar represji

Arolsen Archives: International Center on Nazi Persecution; Große Allee 5-9; 4454 Bad Arolsen, Deutschland [T +49 5691 629-0; F +49 5691 629-501]

Świat totalitarny został co prawda pokonany, ale bardzo głęboko wniknął w ludzi i pozostawił w nich swoje ślady. (…) doświadczenie zła, trzeba wyciskać z siebie dzień po dniu.

Gustaw Herling-Grudziński, Inny Świat. Zapiski sowieckie

Kontakt dla mediów:

dr Rafał Kościański
p.o. rzecznik prasowy IPN
tel. 735 205 793
rzecznik@ipn.gov.pl

Audio: prof. Jacek Wołoszyn (OBBH IPN w Lublinie)

Instytut Pamięci Narodowej

23 sierpnia – Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych Międzynarodowy Dzień Czarnej Wstążki

23 sierpnia oddajemy hołd ofiarom zbrodniczych totalitaryzmów.

Materiały IPN – wybór